UtshovChapter 55
55.1
वैशंपायन उवाच
ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्
Vaishampayana uvacha
Tato vagyuddhamabhavattumulam janamejaya
Yatra duhkhanvito raja dhritarashtrobravididam
55.2
धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशी
एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममाभिभूः
Dhigastu khalu manushyam yasya nishtheyamidrishi
Ekadashachamubharta yatra putro mamabhibhuh
55.3
आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुंधराम्
गदामादाय वेगेन पदातिः प्रस्थितो रणम्
Agyapya sarvannripatinbhuktva chemam vasundharam
Gadamadaya vegena padatih prasthito ranam
55.4
भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः
गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः
Bhutva hi jagato natho hyanatha iva me sutah
Gadamudyamya yo yati kimanyadbhagadheyatah
55.5
अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम संजय
एवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः
Aho duhkham mahatpraptam putrena mama sanjaya
Evamuktva sa duhkharto virarama janadhipah
55.6
संजय उवाच
स मेघनिनदो हर्षाद्विनदन्निव गोवृषः
आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान्
Sanjaya uvacha
Sa meghaninado harshadvinadanniva govrishah
Ajuhava tatah partham yuddhaya yudhi viryavan
55.7
भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि
प्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत
Bhimamahvayamane tu kururaje mahatmani
Pradurasansughorani rupani vividhanyuta
55.8
ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः
Vavurvatah sanirghatah pansuvarsham papata cha
Babhuvushcha dishah sarvastimirena samavritah
55.9
महास्वनाः सनिर्घातास्तुमुला रोमहर्षणाः
पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलम्
Mahasvanah sanirghatastumula romaharshanah
Petustatholkah shatashah sphotayantyo nabhastalam
55.10
राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते
चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा
Rahushchagrasadadityamaparvani visham pate
Chakampe cha mahakampam prithivi savanadruma
55.11
रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करवर्षिणः
गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले
Rukshashcha vatah pravavurnichaih sharkaravarshinah
Girinam shikharanyeva nyapatanta mahitale
55.12
मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशो दश
दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः
Mriga bahuvidhakarah sampatanti disho dasha
Diptah shivashchapyanadanghorarupah sudarunah
55.13
निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः
दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः
Nirghatashcha mahaghora babhuvu romaharshanah
Diptayam dishi rajendra mrigashchashubhavadinah
55.14
उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः
अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप
Udapanagatashchapo vyavardhanta samantatah
Asharira mahanadah shruyante sma tada nripa
55.15
एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकोदरः
उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
Evamadini drishtvatha nimittani vrikodarah
Uvacha bhrataram jyeshtham dharmarajam yudhishthiram
55.16
नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधनः
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम्
सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावको यथा
Naisha shakto rane jetum mandatma mam suyodhanah
Adya krodham vimokshyami nigudham hridaye chiram
Suyodhane kauravendre khandave pavako yatha
55.17
शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम्
निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलाधमम्
Shalyamadyoddharishyami tava pandava hrichchhayam
Nihatya gadaya papamimam kurukuladhamam
55.18
अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि
हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि
Adya kirtimayim malam pratimokshyamyaham tvayi
Hatvemam papakarmanam gadaya ranamurdhani
55.19
अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया
नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम्
Adyasya shatadha deham bhinadmi gadayanaya
Nayam praveshta nagaram punarvaranasahvayam
55.20
सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने
प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि
Sarpotsargasya shayane vishadanasya bhojane
Pramanakotyam patasya dahasya jatuveshmani
55.21
सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च
वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ
Sabhayamavahasasya sarvasvaharanasya cha
Varshamagyatavasasya vanavasasya chanagha
55.22
अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम
एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः
Adyantamesham duhkhanam ganta bharatasattama
Ekahna vinihatyemam bhavishyamyatmanonrinah
55.23
अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनः
समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम्
Adyayurdhartarashtrasya durmaterakritatmanah
Samaptam bharatashreshtha matapitroshcha darshanam
55.24
अद्यायं कुरुराजस्य शंतनोः कुलपांसनः
प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले
Adyayam kururajasya shantanoh kulapansanah
Prananshriyam cha rajyam cha tyaktva sheshyati bhutale
55.25
राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम्
स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्
Raja cha dhritarashtrodya shrutva putram maya hatam
Smarishyatyashubham karma yattachchhakunibuddhijam
55.26
इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान्
अवातिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्
Ityuktva rajashardula gadamadaya viryavan
Avatishthata yuddhaya shakro vritramivahvayan
55.27
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्
भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह
Tamudyatagadam drishtva kailasamiva shringinam
Bhimasenah punah kruddho duryodhanamuvacha ha
55.28
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनः
स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते
Ragyashcha dhritarashtrasya tatha tvamapi chatmanah
Smara taddushkritam karma yadvrittam varanavate
55.29
द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद्रजस्वला
द्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च
Draupadi cha pariklishta sabhayam yadrajasvala
Dyute cha vanchito raja yattvaya saubalena cha
55.30
वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत्
विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिव
तत्सर्वं यातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते
Vane duhkham cha yatpraptamasmabhistvatkritam mahat
Viratanagare chaiva yonyantaragatairiva
Tatsarvam yatayamyadya dishtya drishtosi durmate
55.31
त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे प्रतापवान्
गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो निहतो याज्ञसेनिना
Tvatkritesau hatah shete sharatalpe pratapavan
Gangeyo rathinam shreshtho nihato yagyasenina
55.32
हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान्
वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिः सौबलो हतः
Hato dronashcha karnashcha tatha shalyah pratapavan
Vairagneradikarta cha shakunih saubalo hatah
55.33
प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः
भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः
Pratikami tatha papo draupadyah kleshakriddhatah
Bhrataraste hatah sarve shura vikrantayodhinah
55.34
एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः
त्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः
Ete chanye cha bahavo nihatastvatkrite nripah
Tvamadya nihanishyami gadaya natra sanshayah
55.35
इत्येवमुच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकोदरम्
उवाच वीतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः
Ityevamuchchai rajendra bhashamanam vrikodaram
Uvacha vitabhi rajanputraste satyavikramah
55.36
किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व त्वं वृकोदर
अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम
Kim katthitena bahudha yudhyasva tvam vrikodara
Adya teham vineshyami yuddhashraddham kuladhama
55.37
नैव दुर्योधनः क्षुद्र केनचित्त्वद्विधेन वै
शक्यस्त्रासयितुं वाचा यथान्यः प्राकृतो नरः
Naiva duryodhanah kshudra kenachittvadvidhena vai
Shakyastrasayitum vacha yathanyah prakrito narah
55.38
चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं मम
त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम्
Chirakalepsitam dishtya hridayasthamidam mama
Tvaya saha gadayuddham tridashairupapaditam
55.39
किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते
वाणी संपद्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः
Kim vacha bahunoktena katthitena cha durmate
Vani sampadyatamesha karmana ma chiram krithah
55.40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन्
राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः
Tasya tadvachanam shrutva sarva evabhyapujayan
Rajanah somakashchaiva ye tatrasansamagatah
55.41
ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनूरुहः
भूयो धीरं मनश्चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः
Tatah sampujitah sarvaih samprahrishtatanuruhah
Bhuyo dhiram manashchakre yuddhaya kurunandanah
55.42
तं मत्तमिव मातङ्गं तलतालैर्नराधिपाः
भूयः संहर्षयां चक्रुर्दुर्योधनममर्षणम्
Tam mattamiva matangam talatalairnaradhipah
Bhuyah sanharshayam chakrurduryodhanamamarshanam
55.43
तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवः
अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः
Tam mahatma mahatmanam gadamudyamya pandavah
Abhidudrava vegena dhartarashtram vrikodarah
55.44
बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत्
शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम्
Brinhanti kunjarastatra haya heshanti chasakrit
Shastrani chapyadipyanta pandavanam jayaishinam