UtshovChapter 54
54.1
वैशंपायन उवाच
एवं तदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजय
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्
Vaishampayana uvacha
Evam tadabhavadyuddham tumulam janamejaya
Yatra duhkhanvito raja dhritarashtrobravididam
54.2
रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते
मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय
Ramam sannihitam drishtva gadayuddha upasthite
Mama putrah katham bhimam pratyayudhyata sanjaya
54.3
संजय उवाच
रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव
युद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्
Sanjaya uvacha
Ramasannidhyamasadya putro duryodhanastava
Yuddhakamo mahabahuh samahrishyata viryavan
54.4
दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत
प्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्
Drishtva langalinam raja pratyutthaya cha bharata
Pritya paramaya yukto yudhishthiramathabravit
54.5
समन्तपञ्चकं क्षिप्रमितो याम विशां पते
प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः
Samantapanchakam kshipramito yama visham pate
Prathitottaravedi sa devaloke prajapateh
54.6
तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने
संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गो भविष्यति
Tasminmahapunyatame trailokyasya sanatane
Sangrame nidhanam prapya dhruvam svargo bhavishyati
54.7
तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः
Tathetyuktva maharaja kuntiputro yudhishthirah
Samantapanchakam virah prayadabhimukhah prabhuh
54.8
ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम्
पद्भ्याममर्षाद्द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह
Tato duryodhano raja pragrihya mahatim gadam
Padbhyamamarshaddyutimanagachchhatpandavaih saha
54.9
तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम्
अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्वित्यपूजयन्
वातिकाश्च नरा येऽत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः
Tatha yantam gadahastam varmana chapi danshitam
Antarikshagata devah sadhu sadhvityapujayan
Vatikashcha nara yetra drishtva te harshamagatah
54.10
स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत्
Sa pandavaih parivritah kururajastavatmajah
Mattasyeva gajendrasya gatimasthaya sovrajat
54.11
ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः
सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः
Tatah shankhaninadena bherinam cha mahasvanaih
Sinhanadaishcha shuranam dishah sarvah prapuritah
54.12
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते
गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात्सर्वतोदिशम्
Pratichyabhimukham desham yathoddishtam sutena te
Gatva cha taih parikshiptam samantatsarvatodisham
54.13
दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम्
तस्मिन्देशे त्वनिरिणे तत्र युद्धमरोचयन्
Dakshinena sarasvatyah svayanam tirthamuttamam
Tasmindeshe tvanirine tatra yuddhamarochayan
54.14
ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत्
बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः
Tato bhimo mahakotim gadam grihyatha varmabhrit
Bibhradrupam maharaja sadrisham hi garutmatah
54.15
अवबद्धशिरस्त्राणः संख्ये काञ्चनवर्मभृत्
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव
Avabaddhashirastranah sankhye kanchanavarmabhrit
Raraja rajanputraste kanchanah shailaradiva
54.16
वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ
संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ
Varmabhyam sanvritau virau bhimaduryodhanavubhau
Sanyuge cha prakashete sanrabdhaviva kunjarau
54.17
रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ
Ranamandalamadhyasthau bhratarau tau nararshabhau
Ashobhetam maharaja chandrasuryavivoditau
54.18
तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ
दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ
Tavanyonyam nirikshetam kruddhaviva mahadvipau
Dahantau lochanai rajanparasparavadhaishinau
54.19
संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः
सृक्किणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्
Samprahrishtamana rajangadamadaya kauravah
Srikkini sanlihanrajankrodharaktekshanah shvasan
54.20
ततो दुर्योधनो राजा गदामादाय वीर्यवान्
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत्
Tato duryodhano raja gadamadaya viryavan
Bhimasenamabhiprekshya gajo gajamivahvayat
54.21
अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान्
आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने
Adrisaramayim bhimastathaivadaya viryavan
Ahvayamasa nripatim sinhah sinham yatha vane
54.22
तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ
संयुगे स्म प्रकाशेते गिरी सशिखराविव
Tavudyatagadapani duryodhanavrikodarau
Sanyuge sma prakashete giri sashikharaviva
54.23
तावुभावभिसंक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः
Tavubhavabhisankruddhavubhau bhimaparakramau
Ubhau shishyau gadayuddhe rauhineyasya dhimatah
54.24
उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव
तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ
Ubhau sadrishakarmanau yamavasavayoriva
Tatha sadrishakarmanau varunasya mahabalau
54.25
वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च
सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि
Vasudevasya ramasya tatha vaishravanasya cha
Sadrishau tau maharaja madhukaitabhayoryudhi
54.26
उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दोपसुन्दयोः
तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परंतपौ
Ubhau sadrishakarmanau rane sundopasundayoh
Tathaiva kalasya samau mrityoshchaiva parantapau
54.27
अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ
वाशितासंगमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ
Anyonyamabhidhavantau mattaviva mahadvipau
Vashitasangame driptau sharadiva madotkatau
54.28
मत्ताविव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ
उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव
Mattaviva jigishantau matangau bharatarshabhau
Ubhau krodhavisham diptam vamantavuragaviva
54.29
अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ
उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ
Anyonyamabhisanrabdhau prekshamanavarindamau
Ubhau bharatashardulau vikramena samanvitau
54.30
सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ
नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ
Sinhaviva duradharshau gadayuddhe parantapau
Nakhadanshtrayudhau virau vyaghraviva durutsahau
54.31
प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ
लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ
Prajasanharane kshubdhau samudraviva dustarau
Lohitangaviva kruddhau pratapantau maharathau
54.32
रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ
ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ
Rashmimantau mahatmanau diptimantau mahabalau
Dadrishate kurushreshthau kalasuryavivoditau
54.33
व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ
जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाविव
Vyaghraviva susanrabdhau garjantaviva toyadau
Jahrishate mahabahu sinhau kesarinaviva
54.34
गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ
ददृशुस्तौ महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ
Gajaviva susanrabdhau jvalitaviva pavakau
Dadrishustau mahatmanau sashringaviva parvatau
54.35
रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम्
तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ
Roshatprasphuramanoshthau nirikshantau parasparam
Tau sametau mahatmanau gadahastau narottamau
54.36
उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसंमतौ
सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ
Ubhau paramasanhrishtavubhau paramasammatau
Sadashvaviva heshantau brinhantaviva kunjarau
54.37
वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ
दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ
Vrishabhaviva garjantau duryodhanavrikodarau
Daityaviva balonmattau rejatustau narottamau
54.38
ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम्
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्
Tato duryodhano rajannidamaha yudhishthiram
Srinjayaih saha tishthantam tapantamiva bhaskaram
54.39
इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः
उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः
Idam vyavasitam yuddham mama bhimasya chobhayoh
Upopavishtah pashyadhvam vimardam nripasattamah
54.40
ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम्
विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्
Tatah samupavishtam tatsumahadrajamandalam
Virajamanam dadrishe divivadityamandalam
54.41
तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः
उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः
Tesham madhye mahabahuh shrimankeshavapurvajah
Upavishto maharaja pujyamanah samantatah
54.42
शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः
नक्षत्रैरिव संपूर्णो वृतो निशि निशाकरः
Shushubhe rajamadhyastho nilavasah sitaprabhah
Nakshatrairiva sampurno vrito nishi nishakarah
54.43
तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ
अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ
Tau tatha tu maharaja gadahastau durasadau
Anyonyam vagbhirugrabhistakshamanau vyavasthitau
54.44
अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ
उदीक्षन्तौ स्थितौ वीरौ वृत्रशक्राविवाहवे
Apriyani tatonyonyamuktva tau kurupungavau
Udikshantau sthitau virau vritrashakravivahave