UtshovChapter 50
50.1
वैशंपायन उवाच
यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत
तस्मिन्वृत्ते महानासीत्संग्रामस्तारकामयः
Vaishampayana uvacha
Yatrejivanudupati rajasuyena bharata
Tasminvritte mahanasitsangramastarakamayah
50.2
तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान्
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह
Tatrapyupasprishya balo dattva danani chatmavan
Sarasvatasya dharmatma munestirtham jagama ha
50.3
यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः
Yatra dvadashavarshikyamanavrishtyam dvijottaman
Vedanadhyapayamasa pura sarasvato munih
50.4
जनमेजय उवाच
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां तपोधनः
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः
Janamejaya uvacha
Katham dvadashavarshikyamanavrishtyam tapodhanah
Vedanadhyapayamasa pura sarasvato munih
50.5
वैशंपायन उवाच
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः
दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
Vaishampayana uvacha
Asitpurvam maharaja munirdhimanmahatapah
Dadhicha iti vikhyato brahmachari jitendriyah
50.6
तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि
Tasyatitapasah shakro bibheti satatam vibho
Na sa lobhayitum shakyah phalairbahuvidhairapi
50.7
प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम्
Pralobhanartham tasyatha prahinotpakashasanah
Divyamapsarasam punyam darshaniyamalambusam
50.8
तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी
Tasya tarpayato devansarasvatyam mahatmanah
Samipato maharaja sopatishthata bhamini
50.9
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत्सा जग्राह निम्नगा
Tam divyavapusham drishtva tasyarsherbhavitatmanah
Retah skannam sarasvatyam tatsa jagraha nimnaga
50.10
कुक्षौ चाप्यदधद्दृष्ट्वा तद्रेतः पुरुषर्षभ
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी
Kukshau chapyadadhaddrishtva tadretah purusharshabha
Sa dadhara cha tam garbham putrahetormahanadi
50.11
सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो
Sushuve chapi samaye putram sa saritam vara
Jagama putramadaya tamrishim prati cha prabho
50.12
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम्
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया
Rishisansadi tam drishtva sa nadi munisattamam
Tatah provacha rajendra dadati putramasya tam
Brahmarshe tava putroyam tvadbhaktya dharito maya
50.13
दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम्
तत्कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्
Drishtva tepsarasam reto yatskannam pragalambusam
Tatkukshina vai brahmarshe tvadbhaktya dhritavatyaham
50.14
न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात्
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम्
Na vinashamidam gachchhettvatteja iti nishchayat
Pratigrihnishva putram svam maya dattamaninditam
50.15
इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम्
मन्त्रवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः
Ityuktah pratijagraha pritim chavapa uttamam
Mantravachchopajighrattam murdhni premna dvijottamah
50.16
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः
Parishvajya chiram kalam tada bharatasattama
Sarasvatyai varam pradatpriyamano mahamunih
50.17
विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा
Vishve devah sapitaro gandharvapsarasam ganah
Triptim yasyanti subhage tarpyamanastavambhasa
50.18
इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम्
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव
Ityuktva sa tu tushtava vachobhirvai mahanadim
Pritah paramahrishtatma yathavachchhrinu parthiva
50.19
प्रसृतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः
Prasritasi mahabhage saraso brahmanah pura
Jananti tvam sarichchhreshthe munayah sanshitavratah
50.20
मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने
तस्मात्सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि
Mama priyakari chapi satatam priyadarshane
Tasmatsarasvatah putro mahanste varavarnini
50.21
तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः
Tavaiva namna prathitah putraste lokabhavanah
Sarasvata iti khyato bhavishyati mahatapah
50.22
एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान्
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति
Esha dvadashavarshikyamanavrishtyam dvijarshabhan
Sarasvato mahabhage vedanadhyapayishyati
50.23
पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति
Punyabhyashcha saridbhyastvam sada punyatama shubhe
Bhavishyasi mahabhage matprasadatsarasvati
50.24
एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ
Evam sa sanstuta tena varam labdhva mahanadi
Putramadaya mudita jagama bharatarshabha
50.25
एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः
शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह
Etasminneva kale tu virodhe devadanavaih
Shakrah praharananveshi lokanstrinvichachara ha
50.26
न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्
Na chopalebhe bhagavanshakrah praharanam tada
Yadvai tesham bhavedyogyam vadhaya vibudhadvisham
50.27
ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्या महासुराः
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः
Tatobravitsuranshakro na me shakya mahasurah
Ritesthibhirdadhichasya nihantum tridashadvishah
50.28
तस्माद्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्
Tasmadgatva rishishreshtho yachyatam surasattamah
Dadhichasthini dehiti tairvadhishyamahe ripun
50.29
स देवैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा
प्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन्
स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा
Sa devairyachitosthini yatnadrishivarastada
Pranatyagam kurushveti chakaraivavicharayan
Sa lokanakshayanprapto devapriyakarastada
50.30
तस्यास्थिभिरथो शक्रः संप्रहृष्टमनास्तदा
कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत
वज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान्
Tasyasthibhiratho shakrah samprahrishtamanastada
Karayamasa divyani nanapraharananyuta
Vajrani chakrani gada gurudandanshcha pushkalan
50.31
स हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः
Sa hi tivrena tapasa sambhritah paramarshina
Prajapatisutenatha bhriguna lokabhavanah
50.32
अतिकायः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितः
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः
Atikayah sa tejasvi lokasaravinirmitah
Jagye shailaguruh pranshurmahimna prathitah prabhuh
Nityamudvijate chasya tejasa pakashasanah
50.33
तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोभवेन च
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव
Tena vajrena bhagavanmantrayuktena bharata
Bhrisham krodhavisrishtena brahmatejobhavena cha
Daityadanavaviranam jaghana navatirnava
50.34
अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरे
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी
Atha kale vyatikrante mahatyatibhayankare
Anavrishtiranuprapta rajandvadashavarshiki
50.35
तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम्
Tasyam dvadashavarshikyamanavrishtyam maharshayah
Vrittyartham pradravanrajankshudhartah sarvatodisham
50.36
दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती
Digbhyastanpradrutandrishtva munih sarasvatastada
Gamanaya matim chakre tam provacha sarasvati
50.37
न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत
Na gantavyamitah putra tavaharamaham sada
Dasyami matsyapravaranushyatamiha bharata
50.38
इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन्
Ityuktastarpayamasa sa pitrindevatastatha
Aharamakaronnityam prananvedanshcha dharayan
50.39
अथ तस्यामतीतायामनावृष्ट्यां महर्षयः
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात्
Atha tasyamatitayamanavrishtyam maharshayah
Anyonyam paripaprachchhuh punah svadhyayakaranat
50.40
तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम्
सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्प्रतिभानवान्
Tesham kshudhaparitanam nashta veda vidhavatam
Sarveshameva rajendra na kashchitpratibhanavan
50.41
अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान्
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्
Atha kashchidrishistesham sarasvatamupeyivan
Kurvanam sanshitatmanam svadhyayamrishisattamam
50.42
स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम्
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने
Sa gatvachashta tebhyashcha sarasvatamatiprabham
Svadhyayamamaraprakhyam kurvanam vijane jane
50.43
ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः
Tatah sarve samajagmustatra rajanmaharshayah
Sarasvatam munishreshthamidamuchuh samagatah
50.44
अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः
शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्भो ममेत्युत
Asmanadhyapayasveti tanuvacha tato munih
Shishyatvamupagachchhadhvam vidhivadbho mametyuta
50.45
ततोऽब्रवीदृषिगणो बालस्त्वमसि पुत्रक
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्
Tatobravidrishigano balastvamasi putraka
Sa tanaha na me dharmo nashyediti punarmunin
50.46
यो ह्यधर्मेण विब्रूयाद्गृह्णीयाद्वाप्यधर्मतः
म्रियतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ
Yo hyadharmena vibruyadgrihniyadvapyadharmatah
Mriyatam tavubhau kshipram syatam va vairinavubhau
50.47
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्
Na hayanairna palitairna vittena na bandhubhih
Rishayashchakrire dharmam yonuchanah sa no mahan
50.48
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतः
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे
Etachchhrutva vachastasya munayaste vidhanatah
Tasmadvedananuprapya punardharmam prachakrire
50.49
षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात्
Shashtirmunisahasrani shishyatvam pratipedire
Sarasvatasya viprarshervedasvadhyayakaranat
50.50
मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां तेऽभ्युपाहरन्
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः
Mushtim mushtim tatah sarve darbhanam tebhyupaharan
Tasyasanartham viprarsherbalasyapi vashe sthitah
50.51
तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो; महाबलः केशवपूर्वजोऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण; ख्यातं महद्वृद्धकन्या स्म यत्र
Tatrapi dattva vasu rauhineyo; mahabalah keshavapurvajotha
Jagama tirtham muditah kramena; khyatam mahadvriddhakanya sma yatra