UtshovChapter 49
49.1
वैशंपायन उवाच
तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः
गार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा
Vaishampayana uvacha
Tasminneva tu dharmatma vasati sma tapodhanah
Garhasthyam dharmamasthaya asito devalah pura
49.2
धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु
Dharmanityah shuchirdanto nyastadando mahatapah
Karmana manasa vacha samah sarveshu jantushu
49.3
अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः
काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः
Akrodhano maharaja tulyanindapriyapriyah
Kanchane loshtake chaiva samadarshi mahatapah
49.4
देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः
Devatah pujayannityamatithinshcha dvijaih saha
Brahmacharyarato nityam sada dharmaparayanah
49.5
ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकः
जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः
Tatobhyetya maharaja yogamasthaya bhikshukah
Jaigishavyo munirdhimanstasminstirthe samahitah
49.6
देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः
योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः
Devalasyashrame rajannyavasatsa mahadyutih
Yoganityo maharaja siddhim prapto mahatapah
49.7
तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम्
देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः
Tam tatra vasamanam tu jaigishavyam mahamunim
Devalo darshayanneva naivayunjata dharmatah
49.8
एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत्
जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः
Evam tayormaharaja dirghakalo vyatikramat
Jaigishavyam munim chaiva na dadarshatha devalah
49.9
आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजय
उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम्
Aharakale matimanparivradjanamejaya
Upatishthata dharmagyo bhaikshakale sa devalam
49.10
स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम्
गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा
Sa drishtva bhikshurupena praptam tatra mahamunim
Gauravam paramam chakre pritim cha vipulam tatha
49.11
देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः
Devalastu yathashakti pujayamasa bharata
Rishidrishtena vidhina sama bahvyah samahitah
49.12
कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम्
Kadachittasya nripate devalasya mahatmanah
Chinta sumahati jata munim drishtva mahadyutim
49.13
समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम
न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किंचन
Samastu samatikranta bahvyah pujayato mama
Na chayamalaso bhikshurabhyabhashata kinchana
49.14
एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम्
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः
Evam viganayanneva sa jagama mahodadhim
Antarikshacharah shrimankalasham grihya devalah
49.15
गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम्
जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत
Gachchhanneva sa dharmatma samudram saritam patim
Jaigishavyam tatopashyadgatam prageva bharata
49.16
ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः
कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च
Tatah savismayashchintam jagamathasitah prabhuh
Katham bhikshurayam praptah samudre snata eva cha
49.17
इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा
स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह
Ityevam chintayamasa maharshirasitastada
Snatva samudre vidhivachchhuchirjapyam jajapa ha
49.18
कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम ह
कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय
Kritajapyahnikah shrimanashramam cha jagama ha
Kalasham jalapurnam vai grihitva janamejaya
49.19
ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः
आसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत
Tatah sa pravishanneva svamashramapadam munih
Asinamashrame tatra jaigishavyamapashyata
49.20
न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथंचन
काष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः
Na vyaharati chaivainam jaigishavyah kathanchana
Kashthabhutoshramapade vasati sma mahatapah
49.21
तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम्
प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः
Tam drishtva chaplutam toye sagare sagaropamam
Pravishtamashramam chapi purvameva dadarsha sah
49.22
असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान्
दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्
Asito devalo rajanshchintayamasa buddhiman
Drishtah prabhavam tapaso jaigishavyasya yogajam
49.23
चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम्
Chintayamasa rajendra tada sa munisattamah
Maya drishtah samudre cha ashrame cha katham tvayam
49.24
एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः
उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पते
जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः
Evam viganayanneva sa munirmantraparagah
Utpapatashramattasmadantariksham visham pate
Jigyasartham tada bhikshorjaigishavyasya devalah
49.25
सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान्
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत
Sontarikshacharansiddhansamapashyatsamahitan
Jaigishavyam cha taih siddhaih pujyamanamapashyata
49.26
ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः
अपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः
Tatositah susanrabdho vyavasayi dridhavratah
Apashyadvai divam yantam jaigishavyam sa devalah
49.27
तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत
पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत
Tasmachcha pitrilokam tam vrajantam sonvapashyata
Pitrilokachcha tam yantam yamyam lokamapashyata
49.28
तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम्
व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम्
Tasmadapi samutpatya somalokamabhishtutam
Vrajantamanvapashyatsa jaigishavyam mahamunim
49.29
लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम्
ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह
Lokansamutpatantam cha shubhanekantayajinam
Tatognihotrinam lokanstebhyashchapyutpapata ha
49.30
दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम्
व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम्
Darsham cha paurnamasam cha ye yajanti tapodhanah
Tebhyah sa dadrishe dhimanllokebhyah pashuyajinam
Vrajantam lokamamalamapashyaddevapujitam
49.31
चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः
तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम्
Chaturmasyairbahuvidhairyajante ye tapodhanah
Tesham sthanam tatha yantam tathagnishtomayajinam
49.32
अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः
तत्स्थानमनुसंप्राप्तमन्वपश्यत देवलः
Agnishtutena cha tatha ye yajanti tapodhanah
Tatsthanamanusampraptamanvapashyata devalah
49.33
वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम्
आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत
Vajapeyam kratuvaram tatha bahusuvarnakam
Aharanti mahapragyastesham lokeshvapashyata
49.34
यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः
Yajante pundarikena rajasuyena chaiva ye
Tesham lokeshvapashyachcha jaigishavyam sa devalah
49.35
अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च
आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत
Ashvamedham kratuvaram naramedham tathaiva cha
Aharanti narashreshthastesham lokeshvapashyata
49.36
सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः
Sarvamedham cha dushprapam tatha sautramanim cha ye
Tesham lokeshvapashyachcha jaigishavyam sa devalah
49.37
द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृप
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः
Dvadashahaishcha satrairye yajante vividhairnripa
Tesham lokeshvapashyachcha jaigishavyam sa devalah
49.38
मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च
सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः
Mitravarunayorlokanadityanam tathaiva cha
Salokatamanupraptamapashyata tatositah
49.39
रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः
तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः
Rudranam cha vasunam cha sthanam yachcha brihaspateh
Tani sarvanyatitam cha samapashyattatositah
49.40
आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम्
लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः
Aruhya cha gavam lokam prayantam brahmasatrinam
Lokanapashyadgachchhantam jaigishavyam tatositah
49.41
त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा
पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत
Trinllokanaparanvipramutpatantam svatejasa
Pativratanam lokanshcha vrajantam sonvapashyata
49.42
ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः
नान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम
Tato munivaram bhuyo jaigishavyamathasitah
Nanvapashyata yogasthamantarhitamarindama
49.43
सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः
प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम्
Sochintayanmahabhago jaigishavyasya devalah
Prabhavam suvratatvam cha siddhim yogasya chatulam
49.44
असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान्
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः
Asitoprichchhata tada siddhanllokeshu sattaman
Prayatah pranjalirbhutva dhirastanbrahmasatrinah
49.45
जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम्
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे
Jaigishavyam na pashyami tam shansata mahaujasam
Etadichchhamyaham shrotum param kautuhalam hi me
49.46
सिद्धा ऊचुः
शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत
जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम्
Siddha uchuh
Shrinu devala bhutartham shansatam no dridhavrata
Jaigishavyo gato lokam shashvatam brahmanovyayam
49.47
स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम्
असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च
Sa shrutva vachanam tesham siddhanam brahmasatrinam
Asito devalasturnamutpapata papata cha
49.48
ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह
न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन
ब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान्
Tatah siddhasta uchurhi devalam punareva ha
Na devala gatistatra tava gantum tapodhana
Brahmanah sadanam vipra jaigishavyo yadaptavan
49.49
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः
आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह
Tesham tadvachanam shrutva siddhanam devalah punah
Anupurvyena lokanstansarvanavatatara ha
49.50
स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतंगवत्
प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः
Svamashramapadam punyamajagama patangavat
Pravishanneva chapashyajjaigishavyam sa devalah
49.51
ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया
दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्
Tato buddhya vyaganayaddevalo dharmayuktaya
Drishtva prabhavam tapaso jaigishavyasya yogajam
49.52
ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः
विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम्
मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम्
Tatobravinmahatmanam jaigishavyam sa devalah
Vinayavanato rajannupasarpya mahamunim
Mokshadharmam samasthatumichchheyam bhagavannaham
49.53
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः
विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः
Tasya tadvachanam shrutva upadesham chakara sah
Vidhim cha yogasya param karyakaryam cha shastratah
49.54
संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः
सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा
Sannyasakritabuddhim tam tato drishtva mahatapah
Sarvashchasya kriyashchakre vidhidrishtena karmana
49.55
संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह
ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति
Sannyasakritabuddhim tam bhutani pitribhih saha
Tato drishtva praruruduh kosmansanvibhajishyati
49.56
देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा
दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे
Devalastu vachah shrutva bhutanam karunam tatha
Disho dasha vyaharatam moksham tyaktum mano dadhe
49.57
ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत
पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः
Tatastu phalamulani pavitrani cha bharata
Pushpanyoshadhayashchaiva roruyante sahasrashah
49.58
पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते
Punarno devalah kshudro nunam chhetsyati durmatih
Abhayam sarvabhutebhyo yo dattva navabudhyate
49.59
ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः
मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत्
Tato bhuyo vyaganayatsvabuddhya munisattamah
Mokshe garhasthyadharme va kim nu shreyaskaram bhavet
49.60
इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम
त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत्
Iti nishchitya manasa devalo rajasattama
Tyaktva garhasthyadharmam sa mokshadharmamarochayat
49.61
एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात्ततः
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत
Evamadini sanchintya devalo nishchayattatah
Praptavanparamam siddhim param yogam cha bharata
49.62
ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः
जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः
Tato devah samagamya brihaspatipurogamah
Jaigishavyam tapashchasya prashansanti tapasvinah
49.63
अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदा
जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम्
Athabravidrishivaro devanvai naradastada
Jaigishavye tapo nasti vismapayati yositam
49.64
तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः
मैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम्
Tamevanvadinam dhiram pratyuchuste divaukasah
Maivamityeva shansanto jaigishavyam mahamunim
49.65
तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम्
Tatrapyupasprishya tato mahatma; dattva cha vittam halabhriddvijebhyah
Avapya dharmam paramaryakarma; jagama somasya mahatsa tirtham