UtshovChapter 43
43.1
जनमेजय उवाच
सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम
कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्व्याख्यातुमर्हसि
Janamejaya uvacha
Sarasvatyah prabhavoyamuktaste dvijasattama
Kumarasyabhishekam tu brahmanvyakhyatumarhasi
43.2
यस्मिन्काले च देशे च यथा च वदतां वर
यैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः
Yasminkale cha deshe cha yatha cha vadatam vara
Yaishchabhishikto bhagavanvidhina yena cha prabhuh
43.3
स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत्
तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
Skando yatha cha daityanamakarotkadanam mahat
Tatha me sarvamachakshva param kautuhalam hi me
43.4
वैशंपायन उवाच
कुरुवंशस्य सदृशमिदं कौतूहलं तव
हर्षमुत्पादयत्येतद्वचो मे जनमेजय
Vaishampayana uvacha
Kuruvanshasya sadrishamidam kautuhalam tava
Harshamutpadayatyetadvacho me janamejaya
43.5
हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप
अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः
Hanta te kathayishyami shrinvanasya janadhipa
Abhishekam kumarasya prabhavam cha mahatmanah
43.6
तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा
तत्सर्वभक्षो भगवान्नाशकद्दग्धुमक्षयम्
Tejo maheshvaram skannamagnau prapatitam pura
Tatsarvabhaksho bhagavannashakaddagdhumakshayam
43.7
तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनः
न चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा
Tenasidati tejasvi diptimanhavyavahanah
Na chaiva dharayamasa garbham tejomayam tada
43.8
स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुः
गर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम्
Sa gangamabhisangamya niyogadbrahmanah prabhuh
Garbhamahitavandivyam bhaskaropamatejasam
43.9
अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे
उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते
Atha gangapi tam garbhamasahanti vidharane
Utsasarja girau ramye himavatyamararchite
43.10
स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः
ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः
Sa tatra vavridhe lokanavritya jvalanatmajah
Dadrishurjvalanakaram tam garbhamatha krittikah
43.11
शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम्
ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचक्रमुः
Sharastambe mahatmanamanalatmajamishvaram
Mamayamiti tah sarvah putrarthinyobhichakramuh
43.12
तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुः
प्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा
Tasam viditva bhavam tam matrinam bhagavanprabhuh
Prasnutanam payah shadbhirvadanairapibattada
43.13
तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः
परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः
Tam prabhavam samalakshya tasya balasya krittikah
Param vismayamapanna devyo divyavapurdharah
43.14
यत्रोत्सृष्टः स भगवान्गङ्गया गिरिमूर्धनि
स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम
Yatrotsrishtah sa bhagavangangaya girimurdhani
Sa shailah kanchanah sarvah sambabhau kurusattama
43.15
वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता
अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः
Vardhata chaiva garbhena prithivi tena ranjita
Atashcha sarve sanvritta girayah kanchanakarah
43.16
कुमारश्च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति स्मृतः
गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः
Kumarashcha mahaviryah karttikeya iti smritah
Gangeyah purvamabhavanmahayogabalanvitah
43.17
स देवस्तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः
ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः
Sa devastapasa chaiva viryena cha samanvitah
Vavridhetiva rajendra chandravatpriyadarshanah
43.18
स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः
स्तूयमानस्तदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा
Sa tasminkanchane divye sharastambe shriya vritah
Stuyamanastada shete gandharvairmunibhistatha
43.19
तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः
दिव्यवादित्रनृत्तज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः
Tathainamanvanrityanta devakanyah sahasrashah
Divyavaditranrittagyah stuvantyashcharudarshanah
43.20
अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा
दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम्
Anvaste cha nadi devam ganga vai saritam vara
Dadhara prithivi chainam bibhrati rupamuttamam
43.21
जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः
वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः
Jatakarmadikastasya kriyashchakre brihaspatih
Vedashchainam chaturmurtirupatasthe kritanjalih
43.22
धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः
तत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला
Dhanurvedashchatushpadah shastragramah sasangrahah
Tatrainam samupatishthatsakshadvani cha kevala
43.23
स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम्
शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघशतैर्वृतम्
Sa dadarsha mahaviryam devadevamumapatim
Shailaputrya sahasinam bhutasanghashatairvritam
43.24
निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः
विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः
Nikaya bhutasanghanam paramadbhutadarshanah
Vikrita vikritakara vikritabharanadhvajah
43.25
व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाः
वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा
Vyaghrasinharkshavadana bidalamakarananah
Vrishadanshamukhashchanye gajoshtravadanastatha
43.26
उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाः
क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि
Ulukavadanah kechidgridhragomayudarshanah
Kraunchaparavatanibhairvadanai rankavairapi
43.27
श्वाविच्छल्यकगोधानां खरैडकगवां तथा
सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन्
Shvavichchhalyakagodhanam kharaidakagavam tatha
Sadrishani vapunshyanye tatra tatra vyadharayan
43.28
केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाः
केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः
Kechichchhailambudaprakhyashchakralatagadayudhah
Kechidanjanapunjabhah kechichchhvetachalaprabhah
43.29
सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशां पते
साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा
Saptamatriganashchaiva samajagmurvisham pate
Sadhya vishvetha maruto vasavah pitarastatha
43.30
रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सपुत्रः सह विष्णुना
Rudradityastatha siddha bhujaga danavah khagah
Brahma svayambhurbhagavansaputrah saha vishnuna
43.31
शक्रस्तथाभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम्
नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः
Shakrastathabhyayaddrashtum kumaravaramachyutam
Naradapramukhashchapi devagandharvasattamah
43.32
देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः
ऋभवो नाम वरदा देवानामपि देवताः
तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः
Devarshayashcha siddhashcha brihaspatipurogamah
Ribhavo nama varada devanamapi devatah
Tepi tatra samajagmuryama dhamashcha sarvashah
43.33
स तु बालोऽपि भगवान्महायोगबलान्वितः
अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम्
Sa tu balopi bhagavanmahayogabalanvitah
Abhyajagama devesham shulahastam pinakinam
43.34
तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम्
युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च
Tamavrajantamalakshya shivasyasinmanogatam
Yugapachchhailaputryashcha gangayah pavakasya cha
43.35
किं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति
अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम्
Kim nu purvamayam balo gauravadabhyupaishyati
Api mamiti sarvesham teshamasinmanogatam
43.36
तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः
युगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः
Teshametamabhiprayam chaturnamupalakshya sah
Yugapadyogamasthaya sasarja vividhastanuh
43.37
ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुः
स्कन्दः शाखो विशाखश्च नैगमेषश्च पृष्ठतः
Tatobhavachchaturmurtih kshanena bhagavanprabhuh
Skandah shakho vishakhashcha naigameshashcha prishthatah
43.38
एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुः
यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः
Evam sa kritva hyatmanam chaturdha bhagavanprabhuh
Yato rudrastatah skando jagamadbhutadarshanah
43.39
विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा
शाखो ययौ च भगवान्वायुमूर्तिर्विभावसुम्
नैगमेषोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः
Vishakhastu yayau yena devi girivaratmaja
Shakho yayau cha bhagavanvayumurtirvibhavasum
Naigameshogamadgangam kumarah pavakaprabhah
43.40
सर्वे भास्वरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः
तान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्
Sarve bhasvaradehaste chatvarah samarupinah
Tansamabhyayuravyagrastadadbhutamivabhavat
43.41
हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम्
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम्
Hahakaro mahanasiddevadanavarakshasam
Taddrishtva mahadashcharyamadbhutam romaharshanam
43.42
ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम्
गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम्
Tato rudrashcha devi cha pavakashcha pitamaham
Gangaya sahitah sarve pranipeturjagatpatim
43.43
प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुंगव
इदमूचुर्वचो राजन्कार्त्तिकेयप्रियेप्सया
Pranipatya tataste tu vidhivadrajapungava
Idamuchurvacho rajankarttikeyapriyepsaya
43.44
अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम्
अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि
Asya balasya bhagavannadhipatyam yathepsitam
Asmatpriyartham devesha sadrisham datumarhasi
43.45
ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः
मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति
Tatah sa bhagavandhimansarvalokapitamahah
Manasa chintayamasa kimayam labhatamiti
43.46
ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम्
भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः
Aishvaryani hi sarvani devagandharvarakshasam
Bhutayakshavihanganam pannaganam cha sarvashah
43.47
पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम्
समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत
Purvamevadideshasau nikayeshu mahatmanam
Samartham cha tamaishvarye mahamatiramanyata
43.48
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः
सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत
Tato muhurtam sa dhyatva devanam shreyasi sthitah
Senapatyam dadau tasmai sarvabhuteshu bharata
43.49
सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः
तान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः
Sarvadevanikayanam ye rajanah parishrutah
Tansarvanvyadideshasmai sarvabhutapitamahah
43.50
ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः
अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः
Tatah kumaramadaya deva brahmapurogamah
Abhishekarthamajagmuh shailendram sahitastatah
43.51
पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम्
समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता
Punyam haimavatim devim sarichchhreshtham sarasvatim
Samantapanchake ya vai trishu lokeshu vishruta
43.52
तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते
निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः
Tatra tire sarasvatyah punye sarvagunanvite
Nishedurdevagandharvah sarve sampurnamanasah