UtshovChapter 42
42.1
वैशंपायन उवाच
सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता
तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत्
Vaishampayana uvacha
Sa shapta tena kruddhena vishvamitrena dhimata
Tasminstirthavare shubhre shonitam samupavahat
42.2
अथाजग्मुस्ततो राजन्राक्षसास्तत्र भारत
तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते
Athajagmustato rajanrakshasastatra bharata
Tatra te shonitam sarve pibantah sukhamasate
42.3
तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः
नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा
Triptashcha subhrisham tena sukhita vigatajvarah
Nrityantashcha hasantashcha yatha svargajitastatha
42.4
कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाः
तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते
Kasyachittvatha kalasya rishayah satapodhanah
Tirthayatram samajagmuh sarasvatyam mahipate
42.5
तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः
प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाः
प्रययुर्हि ततो राजन्येन तीर्थं हि तत्तथा
Teshu sarveshu tirtheshu aplutya munipungavah
Prapya pritim param chapi tapolubdha visharadah
Prayayurhi tato rajanyena tirtham hi tattatha
42.6
अथागम्य महाभागास्तत्तीर्थं दारुणं तदा
दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम्
पीयमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम
Athagamya mahabhagastattirtham darunam tada
Drishtva toyam sarasvatyah shonitena pariplutam
Piyamanam cha rakshobhirbahubhirnripasattama
42.7
तान्दृष्ट्वा राक्षसान्राजन्मुनयः संशितव्रताः
परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे
Tandrishtva rakshasanrajanmunayah sanshitavratah
Paritrane sarasvatyah param yatnam prachakrire
42.8
ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः
आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन्
Te tu sarve mahabhagah samagamya mahavratah
Ahuya saritam shreshthamidam vachanamabruvan
42.9
कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते ह्रदो ह्ययम्
एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा पास्यामहे वयम्
Karanam bruhi kalyani kimartham te hrado hyayam
Evamakulatam yatah shrutva pasyamahe vayam
42.10
ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती
दुःखितामथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर्वै तपोधनाः
Tatah sa sarvamachashta yathavrittam pravepati
Duhkhitamatha tam drishtva ta uchurvai tapodhanah
42.11
कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघे
करिष्यन्ति तु यत्प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः
Karanam shrutamasmabhih shapashchaiva shrutonaghe
Karishyanti tu yatpraptam sarva eva tapodhanah
42.12
एवमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तेऽथ परस्परम्
विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम्
Evamuktva sarichchhreshthamuchustetha parasparam
Vimochayamahe sarve shapadetam sarasvatim
42.13
तेषां तु वचनादेव प्रकृतिस्था सरस्वती
प्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हि
विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा
Tesham tu vachanadeva prakritistha sarasvati
Prasannasalila jagye yatha purvam tathaiva hi
Vimukta cha sarichchhreshtha vibabhau sa yatha pura
42.14
दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम्
कृताञ्जलीस्ततो राजन्राक्षसाः क्षुधयार्दिताः
ऊचुस्तान्वै मुनीन्सर्वान्कृपायुक्तान्पुनः पुनः
Drishtva toyam sarasvatya munibhistaistatha kritam
Kritanjalistato rajanrakshasah kshudhayarditah
Uchustanvai muninsarvankripayuktanpunah punah
42.15
वयं हि क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात्
न च नः कामकारोऽयं यद्वयं पापकारिणः
Vayam hi kshudhitashchaiva dharmaddhinashcha shashvatat
Na cha nah kamakaroyam yadvayam papakarinah
42.16
युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा
पक्षोऽयं वर्धतेऽस्माकं यतः स्म ब्रह्मराक्षसाः
Yushmakam chaprasadena dushkritena cha karmana
Pakshoyam vardhatesmakam yatah sma brahmarakshasah
42.17
एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च
ये ब्राह्मणान्प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः
Evam hi vaishyashudranam kshatriyanam tathaiva cha
Ye brahmananpradvishanti te bhavantiha rakshasah
42.18
आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा
प्राणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः
योषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्धते
Acharyamritvijam chaiva gurum vriddhajanam tatha
Pranino yevamanyante te bhavantiha rakshasah
Yoshitam chaiva papanam yonidoshena vardhate
42.19
तत्कुरुध्वमिहास्माकं कारुण्यं द्विजसत्तमाः
शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे
Tatkurudhvamihasmakam karunyam dvijasattamah
Shakta bhavantah sarvesham lokanamapi tarane
42.20
तेषां ते मुनयः श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम्
मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः
Tesham te munayah shrutva tushtuvustam mahanadim
Mokshartham rakshasam teshamuchuh prayatamanasah
42.21
क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत्
केशावपन्नमाधूतमारुग्णमपि यद्भवेत्
श्वभिः संस्पृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह
Kshutakitavapannam cha yachchochchhishtashitam bhavet
Keshavapannamadhutamarugnamapi yadbhavet
Shvabhih sansprishtamannam cha bhagosau rakshasamiha
42.22
तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान्यन्नानि वर्जयेत्
राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम्
Tasmajgyatva sada vidvanetanyannani varjayet
Rakshasannamasau bhunkte yo bhunkte hyannamidrisham
42.23
शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः
मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन्
Shodhayitva tatastirthamrishayaste tapodhanah
Mokshartham rakshasanam cha nadim tam pratyachodayan
42.24
महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा
अरुणामानयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ
Maharshinam matam gyatva tatah sa saritam vara
Arunamanayamasa svam tanum purusharshabha
42.25
तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः
अरुणायां महाराज ब्रह्महत्यापहा हि सा
Tasyam te rakshasah snatva tanustyaktva divam gatah
Arunayam maharaja brahmahatyapaha hi sa
42.26
एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः
तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल
Etamarthamabhigyaya devarajah shatakratuh
Tasminstirthavare snatva vimuktah papmana kila
42.27
जनमेजय उवाच
किमर्थं भगवाञ्शक्रो ब्रह्महत्यामवाप्तवान्
कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत्
Janamejaya uvacha
Kimartham bhagavanshakro brahmahatyamavaptavan
Kathamasminshcha tirthe vai aplutyakalmashobhavat
42.28
वैशंपायन उवाच
शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर
यथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा
Vaishampayana uvacha
Shrinushvaitadupakhyanam yathavrittam janeshvara
Yatha bibheda samayam namuchervasavah pura
42.29
नमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत्
तेनेन्द्रः सख्यमकरोत्समयं चेदमब्रवीत्
Namuchirvasavadbhitah suryarashmim samavishat
Tenendrah sakhyamakarotsamayam chedamabravit
42.30
नार्द्रेण त्वा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि
वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे
Nardrena tva na shushkena na ratrau napi vahani
Vadhishyamyasurashreshtha sakhe satyena te shape
42.31
एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारमीश्वरः
चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः
Evam sa kritva samayam srishtva niharamishvarah
Chichchhedasya shiro rajannapam phenena vasavah
42.32
तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वयात्
हे मित्रहन्पाप इति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात्
Tachchhiro namucheshchhinnam prishthatah shakramanvayat
He mitrahanpapa iti bruvanam shakramantikat
42.33
एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः
पितामहाय संतप्त एवमर्थं न्यवेदयत्
Evam sa shirasa tena chodyamanah punah punah
Pitamahaya santapta evamartham nyavedayat
42.34
तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि
इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र ब्रह्महत्यापहा हि सा
Tamabravillokagururarunayam yathavidhi
Ishtvopasprisha devendra brahmahatyapaha hi sa
42.35
इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय
इष्ट्वा यथावद्बलभिदरुणायामुपास्पृशत्
Ityuktah sa sarasvatyah kunje vai janamejaya
Ishtva yathavadbalabhidarunayamupasprishat
42.36
स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्महत्याकृतेन ह
जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः
Sa muktah papmana tena brahmahatyakritena ha
Jagama sanhrishtamanastridivam tridasheshvarah
42.37
शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत
लोकान्कामदुघान्प्राप्तमक्षयान्राजसत्तम
Shirastachchapi namuchestatraivaplutya bharata
Lokankamadughanpraptamakshayanrajasattama
42.38
तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा; दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम्
Tatrapyupasprishya balo mahatma; dattva cha danani prithagvidhani
Avapya dharmam paramaryakarma; jagama somasya mahatsa tirtham
42.39
यत्रायजद्राजसूयेन सोमः; साक्षात्पुरा विधिवत्पार्थिवेन्द्र
अत्रिर्धीमान्विप्रमुख्यो बभूव; होता यस्मिन्क्रतुमुख्ये महात्मा
Yatrayajadrajasuyena somah; sakshatpura vidhivatparthivendra
Atrirdhimanvipramukhyo babhuva; hota yasminkratumukhye mahatma
42.40
यस्यान्तेऽभूत्सुमहान्दानवानां; दैतेयानां राक्षसानां च देवैः
स संग्रामस्तारकाख्यः सुतीव्रो; यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान
Yasyantebhutsumahandanavanam; daiteyanam rakshasanam cha devaih
Sa sangramastarakakhyah sutivro; yatra skandastarakakhyam jaghana
42.41
सेनापत्यं लब्धवान्देवतानां; महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता
साक्षाच्चात्र न्यवसत्कार्त्तिकेयः; सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः
Senapatyam labdhavandevatanam; mahaseno yatra daityantakarta
Sakshachchatra nyavasatkarttikeyah; sada kumaro yatra sa plaksharajah