UtshovChapter 41
41.1
जनमेजय उवाच
वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सः
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्
Janamejaya uvacha
Vasishthasyapavaho vai bhimavegah katham nu sah
Kimartham cha sarichchhreshtha tamrishim pratyavahayat
41.2
केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम्
Kena chasyabhavadvairam karanam kim cha tatprabho
Shansa prishto mahapragya na hi tripyami kathyatam
41.3
वैशंपायन उवाच
विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत
भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत्
Vaishampayana uvacha
Vishvamitrasya chaivarshervasishthasya cha bharata
Bhrisham vairamabhudrajanstapahspardhakritam mahat
41.4
आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान्
पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः
Ashramo vai vasishthasya sthanutirthebhavanmahan
Purvatah pashchimashchasidvishvamitrasya dhimatah
41.5
यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपः
यत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः
Yatra sthanurmaharaja taptavansumahattapah
Yatrasya karma tadghoram pravadanti manishinah
41.6
यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम्
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो
Yatreshtva bhagavansthanuh pujayitva sarasvatim
Sthapayamasa tattirtham sthanutirthamiti prabho
41.7
तत्र सर्वे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप
सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्
Tatra sarve surah skandamabhyashinchannaradhipa
Senapatyena mahata surarivinibarhanam
41.8
तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु
Tasminsarasvatitirthe vishvamitro mahamunih
Vasishtham chalayamasa tapasogrena tachchhrinu
41.9
विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत
स्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ
Vishvamitravasishthau tavahanyahani bharata
Spardham tapahkritam tivram chakratustau tapodhanau
41.10
तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिः
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह
तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत
Tatrapyadhikasantapo vishvamitro mahamunih
Drishtva tejo vasishthasya chintamabhijagama ha
Tasya buddhiriyam hyasiddharmanityasya bharata
41.11
इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम्
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम्
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः
Iyam sarasvati turnam matsamipam tapodhanam
Anayishyati vegena vasishtham japatam varam
Ihagatam dvijashreshtham hanishyami na sanshayah
41.12
एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः
Evam nishchitya bhagavanvishvamitro mahamunih
Sasmara saritam shreshtham krodhasanraktalochanah
41.13
सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह
जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी
Sa dhyata munina tena vyakulatvam jagama ha
Jagye chainam mahaviryam mahakopam cha bhamini
41.14
तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती
Tata enam vepamana vivarna pranjalistada
Upatasthe munivaram vishvamitram sarasvati
41.15
हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम्
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्
Hatavira yatha nari sabhavadduhkhita bhrisham
Bruhi kim karavaniti provacha munisattamam
41.16
तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय
यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी
Tamuvacha munih kruddho vasishtham shighramanaya
Yavadenam nihanmyadya tachchhrutva vyathita nadi
41.17
साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा
विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता
Sanjalim tu tatah kritva pundarikanibhekshana
Vivyathe suvirudheva lata vayusamirita
41.18
तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम्
विश्वामित्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय
Tathagatam tu tam drishtva vepamanam kritanjalim
Vishvamitrobravitkruddho vasishtham shighramanaya
41.19
ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारत
उभयोः शापयोर्भीता कथमेतद्भविष्यति
Tato bhita sarichchhreshtha chintayamasa bharata
Ubhayoh shapayorbhita kathametadbhavishyati
41.20
साभिगम्य वसिष्ठं तु इममर्थमचोदयत्
यदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता
Sabhigamya vasishtham tu imamarthamachodayat
Yadukta saritam shreshtha vishvamitrena dhimata
41.21
उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनः
चिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम्
Ubhayoh shapayorbhita vepamana punah punah
Chintayitva mahashapamrishivitrasita bhrisham
41.22
तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम्
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः
Tam krisham cha vivarnam cha drishtva chintasamanvitam
Uvacha rajandharmatma vasishtho dvipadam varah
41.23
त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी
विश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्
Trahyatmanam sarichchhreshthe vaha mam shighragamini
Vishvamitrah shapeddhi tvam ma krithastvam vicharanam
41.24
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित्
चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत्
Tasya tadvachanam shrutva kripashilasya sa sarit
Chintayamasa kauravya kim kritam sukritam bhavet
41.25
तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया
Tasyashchinta samutpanna vasishtho mayyativa hi
Kritavanhi dayam nityam tasya karyam hitam maya
41.26
अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम्
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्
Atha kule svake rajanjapantamrishisattamam
Juhvanam kaushikam prekshya sarasvatyabhyachintayat
41.27
इदमन्तरमित्येव ततः सा सरितां वरा
कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित्
Idamantaramityeva tatah sa saritam vara
Kulapaharamakarotsvena vegena sa sarit
41.28
तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत
उह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम्
Tena kulapaharena maitravarunirauhyata
Uhyamanashcha tushtava tada rajansarasvatim
41.29
पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः
Pitamahasya sarasah pravrittasi sarasvati
Vyaptam chedam jagatsarvam tavaivambhobhiruttamaih
41.30
त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः
सर्वाश्चापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे
Tvamevakashaga devi megheshutsrijase payah
Sarvashchapastvameveti tvatto vayamadhimahe
41.31
पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्वृद्धिरुमा तथा
त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं त्वय्यायत्तमिदं जगत्
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा
Pushtirdyutistatha kirtih siddhirvriddhiruma tatha
Tvameva vani svaha tvam tvayyayattamidam jagat
Tvameva sarvabhuteshu vasasiha chaturvidha
41.32
एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा
वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति
न्यवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम्
Evam sarasvati rajanstuyamana maharshina
Vegenovaha tam vipram vishvamitrashramam prati
Nyavedayata chabhikshnam vishvamitraya tam munim
41.33
तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः
अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा
Tamanitam sarasvatya drishtva kopasamanvitah
Athanveshatpraharanam vasishthantakaram tada
41.34
तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदी
अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता
उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम्
Tam tu kruddhamabhiprekshya brahmahatyabhayannadi
Apovaha vasishtham tu prachim dishamatandrita
Ubhayoh kurvati vakyam vanchayitva tu gadhijam
41.35
ततोऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम्
अब्रवीदथ संक्रुद्धो विश्वामित्रो ह्यमर्षणः
Tatopavahitam drishtva vasishthamrishisattamam
Abravidatha sankruddho vishvamitro hyamarshanah
41.36
यस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता
शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंमतम्
Yasmanma tvam sarichchhreshthe vanchayitva punargata
Shonitam vaha kalyani rakshogramanisammatam
41.37
ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता
अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा
Tatah sarasvati shapta vishvamitrena dhimata
Avahachchhonitonmishram toyam sanvatsaram tada
41.38
अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः
Atharshayashcha devashcha gandharvapsarasastatha
Sarasvatim tatha drishtva babhuvurbhrishaduhkhitah
41.39
एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप
आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा
Evam vasishthapavaho loke khyato janadhipa
Agachchhachcha punarmargam svameva saritam vara