UtshovChapter 39
39.1
जनमेजय उवाच
कथमार्ष्टिषेणो भगवान्विपुलं तप्तवांस्तपः
सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा
Janamejaya uvacha
Kathamarshtisheno bhagavanvipulam taptavanstapah
Sindhudvipah katham chapi brahmanyam labdhavanstada
39.2
देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम
तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
Devapishcha katham brahmanvishvamitrashcha sattama
Tanmamachakshva bhagavanparam kautuhalam hi me
39.3
वैशंपायन उवाच
पुरा कृतयुगे राजन्नार्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः
वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः
Vaishampayana uvacha
Pura kritayuge rajannarshtisheno dvijottamah
Vasangurukule nityam nityamadhyayane ratah
39.4
तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यमेव ह
समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशां पते
Tasya rajangurukule vasato nityameva ha
Samaptim nagamadvidya napi veda visham pate
39.5
स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः
ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्
Sa nirvinnastato rajanstapastepe mahatapah
Tato vai tapasa tena prapya vedananuttaman
39.6
स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्यृषिसत्तमः
तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीनेव सुमहातपाः
Sa vidvanvedayuktashcha siddhashchapyrishisattamah
Tatra tirthe varanpradattrineva sumahatapah
39.7
अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः
आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
Asminstirthe mahanadya adyaprabhriti manavah
Apluto vajimedhasya phalam prapnoti pushkalam
39.8
अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति
अपि चाल्पेन यत्नेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्
Adyaprabhriti naivatra bhayam vyaladbhavishyati
Api chalpena yatnena phalam prapsyati pushkalam
39.9
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः
एवं सिद्धः स भगवानार्ष्टिषेणः प्रतापवान्
Evamuktva mahateja jagama tridivam munih
Evam siddhah sa bhagavanarshtishenah pratapavan
39.10
तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान्
देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत्
Tasminneva tada tirthe sindhudvipah pratapavan
Devapishcha maharaja brahmanyam prapaturmahat
39.11
तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः
तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्
Tatha cha kaushikastata taponityo jitendriyah
Tapasa vai sutaptena brahmanatvamavaptavan
39.12
गाधिर्नाम महानासीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि
तस्य पुत्रोऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान्
Gadhirnama mahanasitkshatriyah prathito bhuvi
Tasya putrobhavadrajanvishvamitrah pratapavan
39.13
स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल
स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः
Sa raja kaushikastata mahayogyabhavatkila
Sa putramabhishichyatha vishvamitram mahatapah
39.14
देहन्यासे मनश्चक्रे तमूचुः प्रणताः प्रजाः
न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात्
Dehanyase manashchakre tamuchuh pranatah prajah
Na gantavyam mahapragya trahi chasmanmahabhayat
39.15
एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्तदा
विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम
Evamuktah pratyuvacha tato gadhih prajastada
Vishvasya jagato gopta bhavishyati suto mama
39.16
इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च
जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रोऽभवन्नृपः
न च शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम्
Ityuktva tu tato gadhirvishvamitram niveshya cha
Jagama tridivam rajanvishvamitrobhavannripah
Na cha shaknoti prithivim yatnavanapi rakshitum
39.17
ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः
Tatah shushrava raja sa rakshasebhyo mahabhayam
Niryayau nagarachchapi chaturangabalanvitah
39.18
स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्
तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून्
Sa gatva duramadhvanam vasishthashramamabhyayat
Tasya te sainika rajanshchakrustatranayanbahun
39.19
ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठोऽऽश्रममभ्ययात्
ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम्
Tatastu bhagavanvipro vasishthoshramamabhyayat
Dadrishe cha tatah sarvam bhajyamanam mahavanam
39.20
तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः
सृजस्व शबरान्घोरानिति स्वां गामुवाच ह
Tasya kruddho maharaja vasishtho munisattamah
Srijasva shabaranghoraniti svam gamuvacha ha
39.21
तथोक्ता सासृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान्
ते च तद्बलमासाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम्
Tathokta sasrijaddhenuh purushanghoradarshanan
Te cha tadbalamasadya babhanjuh sarvatodisham
39.22
तद्दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः
तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे
Taddrishtva vidrutam sainyam vishvamitrastu gadhijah
Tapah param manyamanastapasyeva mano dadhe
39.23
सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः
Sosminstirthavare rajansarasvatyah samahitah
Niyamaishchopavasaishcha karshayandehamatmanah
39.24
जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सोऽभवत्
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक्
Jalaharo vayubhakshah parnaharashcha sobhavat
Tatha sthandilashayi cha ye chanye niyamah prithak
39.25
असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे
न चास्य नियमाद्बुद्धिरपयाति महात्मनः
Asakrittasya devastu vratavighnam prachakrire
Na chasya niyamadbuddhirapayati mahatmanah
39.26
ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः
तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत
Tatah parena yatnena taptva bahuvidham tapah
Tejasa bhaskarakaro gadhijah samapadyata
39.27
तपसा तु तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः
अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत्
Tapasa tu tatha yuktam vishvamitram pitamahah
Amanyata mahateja varado varamasya tat
39.28
स तु वव्रे वरं राजन्स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति
तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
Sa tu vavre varam rajansyamaham brahmanastviti
Tatheti chabravidbrahma sarvalokapitamahah
39.29
स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः
Sa labdhva tapasogrena brahmanatvam mahayashah
Vichachara mahim kritsnam kritakamah suropamah
39.30
तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु
पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च
Tasminstirthavare ramah pradaya vividham vasu
Payasvinistatha dhenuryanani shayanani cha
39.31
तथा वस्त्राण्यलंकारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्
अददान्मुदितो राजन्पूजयित्वा द्विजोत्तमान्
Tatha vastranyalankaram bhakshyam peyam cha shobhanam
Adadanmudito rajanpujayitva dvijottaman
39.32
ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात्
यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः
Yayau rajanstato ramo bakasyashramamantikat
Yatra tepe tapastivram dalbhyo baka iti shrutih