UtshovChapter 37
37.1
जनमेजय उवाच
सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिः
कथं सिद्धश्च भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत्
Janamejaya uvacha
Saptasarasvatam kasmatkashcha mankanako munih
Katham siddhashcha bhagavankashchasya niyamobhavat
37.2
कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद्द्विजसत्तम
Kasya vanshe samutpannah kim chadhitam dvijottama
Etadichchhamyaham shrotum vidhivaddvijasattama
37.3
वैशंपायन उवाच
राजन्सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्तमिदं जगत्
आहूता बलवद्भिर्हि तत्र तत्र सरस्वती
Vaishampayana uvacha
Rajansapta sarasvatyo yabhirvyaptamidam jagat
Ahuta balavadbhirhi tatra tatra sarasvati
37.4
सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा
सरस्वती ओघवती सुवेणुर्विमलोदका
Suprabha kanchanakshi cha vishala manasahrada
Sarasvati oghavati suvenurvimalodaka
37.5
पितामहस्य महतो वर्तमाने महीतले
वितते यज्ञवाटे वै समेतेषु द्विजातिषु
Pitamahasya mahato vartamane mahitale
Vitate yagyavate vai sameteshu dvijatishu
37.6
पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथा
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा
Punyahaghoshairvimalairvedanam ninadaistatha
Deveshu chaiva vyagreshu tasminyagyavidhau tada
37.7
तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे
यजतस्तत्र सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना
Tatra chaiva maharaja dikshite prapitamahe
Yajatastatra satrena sarvakamasamriddhina
37.8
मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदा
उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह
Manasa chintita hyartha dharmarthakushalaistada
Upatishthanti rajendra dvijatinstatra tatra ha
37.9
जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा
Jagushcha tatra gandharva nanritushchapsaroganah
Vaditrani cha divyani vadayamasuranjasa
37.10
तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर्देवता अपि
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः
Tasya yagyasya sampattya tutushurdevata api
Vismayam paramam jagmuh kimu manushayonayah
37.11
वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महाफलः
न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती
Vartamane tatha yagye pushkarasthe pitamahe
Abruvannrishayo rajannayam yagyo mahaphalah
Na drishyate sarichchhreshtha yasmadiha sarasvati
37.12
तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्
पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै
सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती
Tachchhrutva bhagavanpritah sasmaratha sarasvatim
Pitamahena yajata ahuta pushkareshu vai
Suprabha nama rajendra namna tatra sarasvati
37.13
तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम्
पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे
Tam drishtva munayastushta vegayuktam sarasvatim
Pitamaham manayantim kratum te bahu menire
37.14
एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती
पितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
Evamesha sarichchhreshtha pushkareshu sarasvati
Pitamahartham sambhuta tushtyartham cha manishinam
37.15
नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासते
तत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर
Naimishe munayo rajansamagamya samasate
Tatra chitrah katha hyasanvedam prati janeshvara
37.16
तत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनः
ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वै सरस्वतीम्
Tatra te munayo hyasannanasvadhyayavedinah
Te samagamya munayah sasmarurvai sarasvatim
37.17
सा तु ध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिः
समागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम्
आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती
Sa tu dhyata maharaja rishibhih satrayajibhih
Samagatanam rajendra sahayartham mahatmanam
Ajagama mahabhaga tatra punya sarasvati
37.18
नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्
आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता
Naimishe kanchanakshi tu muninam satrayajinam
Agata saritam shreshtha tatra bharata pujita
37.19
गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्
आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती
Gayasya yajamanasya gayeshveva mahakratum
Ahuta saritam shreshtha gayayagye sarasvati
37.20
विशालां तु गयेष्वाहुरृषयः संशितव्रताः
सरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रसूता शीघ्रगामिनी
Vishalam tu gayeshvahurrishayah sanshitavratah
Saritsa himavatparshvatprasuta shighragamini
37.21
औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तत्र भारत
समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा
Auddalakestatha yagye yajatastatra bharata
Samete sarvatah sphite muninam mandale tada
37.22
उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनः
औद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती
Uttare kosalabhage punye rajanmahatmanah
Auddalakena yajata purvam dhyata sarasvati
37.23
आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात्
पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः
मनोह्रदेति विख्याता सा हि तैर्मनसा हृता
Ajagama sarichchhreshtha tam deshamrishikaranat
Pujyamana muniganairvalkalajinasanvritaih
Manohradeti vikhyata sa hi tairmanasa hrita
37.24
सुवेणुरृषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते
कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः
आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती
Suvenurrishabhadvipe punye rajarshisevite
Kuroshcha yajamanasya kurukshetre mahatmanah
Ajagama mahabhaga sarichchhreshtha sarasvati
37.25
ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना
समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती
Oghavatyapi rajendra vasishthena mahatmana
Samahuta kurukshetre divyatoya sarasvati
37.26
दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती
विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः
समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ
Dakshena yajata chapi gangadvare sarasvati
Vimaloda bhagavati brahmana yajata punah
Samahuta yayau tatra punye haimavate girau
37.27
एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः
सप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तत्प्रथितं भुवि
Ekibhutastatastastu tasminstirthe samagatah
Saptasarasvatam tirtham tatastatprathitam bhuvi
37.28
इति सप्त सरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः
सप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम्
Iti sapta sarasvatyo namatah parikirtitah
Saptasarasvatam chaiva tirtham punyam tatha smritam
37.29
शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः
आपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत्
Shrinu mankanakasyapi kaumarabrahmacharinah
Apagamavagadhasya rajanprakriditam mahat
37.30
दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारत
स्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम्
सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि
Drishtva yadrichchhaya tatra striyamambhasi bharata
Snayantim ruchirapangim digvasasamaninditam
Sarasvatyam maharaja chaskande viryamambhasi
37.31
तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः
सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह
तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः
Tadretah sa tu jagraha kalashe vai mahatapah
Saptadha pravibhagam tu kalashastham jagama ha
Tatrarshayah sapta jata jagyire marutam ganah
37.32
वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः
वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान्
एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः
Vayuvego vayubalo vayuha vayumandalah
Vayujvalo vayureta vayuchakrashcha viryavan
Evamete samutpanna marutam janayishnavah
37.33
इदमन्यच्च राजेन्द्र शृण्वाश्चर्यतरं भुवि
महर्षेश्चरितं यादृक्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
Idamanyachcha rajendra shrinvashcharyataram bhuvi
Maharsheshcharitam yadriktrishu lokeshu vishrutam
37.34
पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्
क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत्
स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्
Pura mankanakah siddhah kushagreneti nah shrutam
Kshatah kila kare rajanstasya shakarasosravat
Sa vi shakarasam drishtva harshavishtah pranrittavan
37.35
ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत्
प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्
Tatastasminpranritte vai sthavaram jangamam cha yat
Pranrittamubhayam vira tejasa tasya mohitam
37.36
ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप
नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि
Brahmadibhih surai rajannrishibhishcha tapodhanaih
Vigyapto vai mahadeva risherarthe naradhipa
Nayam nrityedyatha deva tatha tvam kartumarhasi
37.37
ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह
सुराणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत
Tato devo munim drishtva harshavishtamativa ha
Suranam hitakamartham mahadevobhyabhashata
37.38
भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वै
हर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तम
तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम
Bho bho brahmana dharmagya kimartham narinartsi vai
Harshasthanam kimartham vai tavedam munisattama
Tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama
37.39
ऋषिरुवाच
किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम्
यं दृष्ट्वा वै प्रनृत्तोऽहं हर्षेण महता विभो
Rishiruvacha
Kim na pashyasi me brahmankarachchhakarasam srutam
Yam drishtva vai pranrittoham harshena mahata vibho
37.40
तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्
Tam prahasyabraviddevo munim ragena mohitam
Aham na vismayam vipra gachchhamiti prapashya mam
37.41
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता
अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत्
Evamuktva munishreshtham mahadevena dhimata
Angulyagrena rajendra svangushthastaditobhavat
37.42
ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम्
तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः
Tato bhasma kshatadrajannirgatam himasannibham
Taddrishtva vridito rajansa munih padayorgatah
37.43
ऋषिरुवाच
नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक्
Rishiruvacha
Nanyam devadaham manye rudratparataram mahat
Surasurasya jagato gatistvamasi shuladhrik
37.44
त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः
त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये
Tvaya srishtamidam vishvam vadantiha manishinah
Tvameva sarvam vishati punareva yugakshaye
37.45
देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया
त्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ
Devairapi na shakyastvam parigyatum kuto maya
Tvayi sarve sma drishyante sura brahmadayonagha
37.46
सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः
Sarvastvamasi devanam karta karayita cha ha
Tvatprasadatsurah sarve modantihakutobhayah
37.47
एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽब्रवीत्
भगवंस्त्वत्प्रसादाद्वै तपो मे न क्षरेदिति
Evam stutva mahadevam sa rishih pranatobravit
Bhagavanstvatprasadadvai tapo me na ksharediti
37.48
ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा
आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा
Tato devah pritamanastamrishim punarabravit
Tapaste vardhatam vipra matprasadatsahasradha
Ashrame cheha vatsyami tvaya sardhamaham sada
37.49
सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरः
न तस्य दुर्लभं किंचिद्भवितेह परत्र च
सारस्वतं च लोकं ते गमिष्यन्ति न संशयः
Saptasarasvate chasminyo mamarchishyate narah
Na tasya durlabham kinchidbhaviteha paratra cha
Sarasvatam cha lokam te gamishyanti na sanshayah
37.50
एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः
स हि पुत्रः सजन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना
Etanmankanakasyapi charitam bhuritejasah
Sa hi putrah sajanyayamutpanno matarishvana