UtshovChapter 36
36.1
वैशंपायन उवाच
ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः
शूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती
Vaishampayana uvacha
Tato vinashanam rajannajagama halayudhah
Shudrabhiranprati dveshadyatra nashta sarasvati
36.2
यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती
तस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह
Yasmatsa bharatashreshtha dveshannashta sarasvati
Tasmattadrishayo nityam prahurvinashaneti ha
36.3
तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः
सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे
Tachchapyupasprishya balah sarasvatyam mahabalah
Subhumikam tatogachchhatsarasvatyastate vare
36.4
तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः
क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः
Tatra chapsarasah shubhra nityakalamatandritah
Kridabhirvimalabhishcha kridanti vimalananah
36.5
तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर
अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्
Tatra devah sagandharva masi masi janeshvara
Abhigachchhanti tattirtham punyam brahmanasevitam
36.6
तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः
समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम्
Tatradrishyanta gandharvastathaivapsarasam ganah
Sametya sahita rajanyathapraptam yathasukham
36.7
तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः
पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः
Tatra modanti devashcha pitarashcha savirudhah
Punyaih pushpaih sada divyaih kiryamanah punah punah
36.8
आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे
Akridabhumih sa rajanstasamapsarasam shubha
Subhumiketi vikhyata sarasvatyastate vare
36.9
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः
श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम्
Tatra snatva cha dattva cha vasu vipreshu madhavah
Shrutva gitam cha taddivyam vaditranam cha nihsvanam
36.10
छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम्
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः
Chhayashcha vipula drishtva devagandharvarakshasam
Gandharvanam tatastirthamagachchhadrohinisutah
36.11
विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः
नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम्
Vishvavasumukhastatra gandharvastapasanvitah
Nrittavaditragitam cha kurvanti sumanoramam
36.12
तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा
Tatra dattva haladharo viprebhyo vividham vasu
Ajavikam gokharoshtram suvarnam rajatam tatha
36.13
भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैः
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः
Bhojayitva dvijankamaih santarpya cha mahadhanaih
Prayayau sahito vipraih stuyamanashcha madhavah
36.14
तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमः
गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली
Tasmadgandharvatirthachcha mahabahurarindamah
Gargasroto mahatirthamajagamaikakundali
36.15
यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना
कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः
Yatra gargena vriddhena tapasa bhavitatmana
Kalagyanagatishchaiva jyotisham cha vyatikramah
36.16
उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय
सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना
तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम्
Utpata darunashchaiva shubhashcha janamejaya
Sarasvatyah shubhe tirthe vihita vai mahatmana
Tasya namna cha tattirtham gargasrota iti smritam
36.17
तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप
उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो
Tatra gargam mahabhagamrishayah suvrata nripa
Upasam chakrire nityam kalagyanam prati prabho
36.18
तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः
विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्
Tatra gatva maharaja balah shvetanulepanah
Vidhivaddhi dhanam dattva muninam bhavitatmanam
36.19
उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सः
नीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः
Uchchavachanstatha bhakshyandvijebhyo vipradaya sah
Nilavasastatogachchhachchhankhatirtham mahayashah
36.20
तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम्
श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम्
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली
Tatrapashyanmahashankham mahamerumivochchhritam
Shvetaparvatasankashamrishisanghairnishevitam
Sarasvatyastate jatam nagam taladhvajo bali
36.21
यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः
पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः
Yaksha vidyadharashchaiva rakshasashchamitaujasah
Pishachashchamitabala yatra siddhah sahasrashah
36.22
ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः
व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते
Te sarve hyashanam tyaktva phalam tasya vanaspateh
Vrataishcha niyamaishchaiva kale kale sma bhunjate
36.23
प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक्
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ
Praptaishcha niyamaistaistairvicharantah prithakprithak
Adrishyamana manujairvyacharanpurusharshabha
36.24
एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः
तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम्
Evam khyato narapate lokesminsa vanaspatih
Tatra tirtham sarasvatyah pavanam lokavishrutam
36.25
तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम्
ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च
Tasminshcha yadushardulo dattva tirthe yashasvinam
Tamrayasani bhandani vastrani vividhani cha
36.26
पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः
पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः
Pujayitva dvijanshchaiva pujitashcha tapodhanaih
Punyam dvaitavanam rajannajagama halayudhah
36.27
तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान्
Tatra gatva munindrishtva nanaveshadharanbalah
Aplutya salile chapi pujayamasa vai dvijan
36.28
तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान्
ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम्
Tathaiva dattva viprebhyah paribhogansupushkalan
Tatah prayadbalo rajandakshinena sarasvatim
36.29
गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाः
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः
Gatva chaiva mahabahurnatiduram mahayashah
Dharmatma nagadhanvanam tirthamagamadachyutah
36.30
यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम्
महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम्
यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश
Yatra pannagarajasya vasukeh sanniveshanam
Mahadyutermaharaja bahubhih pannagairvritam
Yatrasannrishayah siddhah sahasrani chaturdasha
36.31
यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम्
सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि
पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव
Yatra devah samagamya vasukim pannagottamam
Sarvapannagarajanamabhyashinchanyathavidhi
Pannagebhyo bhayam tatra vidyate na sma kaurava
36.32
तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्
प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा
Tatrapi vidhivaddattva viprebhyo ratnasanchayan
Prayatprachim disham rajandipyamanah svatejasa
36.33
आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली
दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः
Aplutya bahusho hrishtasteshu tirtheshu langali
Dattva vasu dvijatibhyo jagamati tapasvinah
36.34
तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधः
ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत्
Tatrasthanrishisanghanstanabhivadya halayudhah
Tato ramogamattirthamrishibhih sevitam mahat
36.35
यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती
ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम्
Yatra bhuyo nivavrite pranmukha vai sarasvati
Rishinam naimisheyanamavekshartham mahatmanam
36.36
निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली
बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः
Nivrittam tam sarichchhreshtham tatra drishtva tu langali
Babhuva vismito rajanbalah shvetanulepanah
36.37
जनमेजय उवाच
कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः
व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम
Janamejaya uvacha
Kasmatsarasvati brahmannivritta pranmukhi tatah
Vyakhyatumetadichchhami sarvamadhvaryusattama
36.38
कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः
विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम
Kasminshcha karane tatra vismito yadunandanah
Vinivritta sarichchhreshtha kathametaddvijottama
36.39
वैशंपायन उवाच
पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः
वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके
ऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे
Vaishampayana uvacha
Purvam kritayuge rajannaimisheyastapasvinah
Vartamane subahule satre dvadashavarshike
Rishayo bahavo rajanstatra sampratipedire
36.40
उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि
निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके
आजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्
Ushitva cha mahabhagastasminsatre yathavidhi
Nivritte naimisheye vai satre dvadashavarshike
Ajagmurrishayastatra bahavastirthakaranat
36.41
ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पते
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा
Rishinam bahulatvattu sarasvatya visham pate
Tirthani nagarayante kule vai dakshine tada
36.42
समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः
तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः
Samantapanchakam yavattavatte dvijasattamah
Tirthalobhannaravyaghra nadyastiram samashritah
36.43
जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम्
स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः
Juhvatam tatra tesham tu muninam bhavitatmanam
Svadhyayenapi mahata babhuvuh purita dishah
36.44
अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम्
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः
Agnihotraistatastesham huyamanairmahatmanam
Ashobhata sarichchhreshtha dipyamanaih samantatah
36.45
वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः
दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे
Valakhilya maharaja ashmakuttashcha tapasah
Dantolukhalinashchanye samprakshalastathapare
36.46
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः
नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः
Vayubhaksha jalaharah parnabhakshashcha tapasah
Nananiyamayuktashcha tatha sthandilashayinah
36.47
आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः
शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः
Asanvai munayastatra sarasvatyah samipatah
Shobhayantah sarichchhreshtham gangamiva divaukasah
36.48
ततः पश्चात्समापेतुरृषयः सत्रयाजिनः
तेऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः
Tatah pashchatsamapeturrishayah satrayajinah
Tevakasham na dadrishuh kurukshetre mahavratah
36.49
ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वै
जुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः
Tato yagyopavitaiste tattirtham nirmimaya vai
Juhuvushchagnihotrani chakrushcha vividhah kriyah
36.50
ततस्तमृषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम्
दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती
Tatastamrishisanghatam nirasham chintayanvitam
Darshayamasa rajendra teshamarthe sarasvati
36.51
ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा
ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय
Tatah kunjanbahunkritva sannivritta saridvara
Rishinam punyatapasam karunyajjanamejaya
36.52
ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती
भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा
Tato nivritya rajendra teshamarthe sarasvati
Bhuyah pratichyabhimukhi susrava saritam vara
36.53
अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम्
इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी
Amogha gamanam kritva tesham bhuyo vrajamyaham
Ityadbhutam mahachchakre tato rajanmahanadi
36.54
एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः
कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः
Evam sa kunjo rajendra naimisheya iti smritah
Kurukshetre kurushreshtha kurushva mahatih kriyah
36.55
तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम्
बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः
Tatra kunjanbahundrishtva sannivrittam cha tam nadim
Babhuva vismayastatra ramasyatha mahatmanah
36.56
उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनः
दत्त्वा दायान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च
भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान्प्रत्यपादयत्
Upasprishya tu tatrapi vidhivadyadunandanah
Dattva dayandvijatibhyo bhandani vividhani cha
Bhakshyam peyam cha vividham brahmananpratyapadayat
36.57
ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिः
सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम्
Tatah prayadbalo rajanpujyamano dvijatibhih
Sarasvatitirthavaram nanadvijaganayutam
36.58
बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः
पनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा
Badarengudakashmaryaplakshashvatthavibhitakaih
Panasaishcha palashaishcha kariraih pilubhistatha
36.59
सरस्वतीतीररुहैर्बन्धनैः स्यन्दनैस्तथा
परूषकवनैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा
Sarasvatitiraruhairbandhanaih syandanaistatha
Parushakavanaishchaiva bilvairamratakaistatha
36.60
अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम्
कदलीवनभूयिष्ठमिष्टं कान्तं मनोरमम्
Atimuktakashandaishcha parijataishcha shobhitam
Kadalivanabhuyishthamishtam kantam manoramam
36.61
वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि
तथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम्
Vayvambuphalaparnadairdantolukhalikairapi
Tathashmakuttairvaneyairmunibhirbahubhirvritam
36.62
स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम्
अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यन्तसेवितम्
Svadhyayaghoshasanghushtam mrigayuthashatakulam
Ahinsrairdharmaparamairnribhiratyantasevitam
36.63
सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः
यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः
Saptasarasvatam tirthamajagama halayudhah
Yatra mankanakah siddhastapastepe mahamunih