UtshovChapter 3
3.1
संजय उवाच
शृणु राजन्नवहितो यथा वृत्तो महान्क्षयः
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्
Sanjaya uvacha
Shrinu rajannavahito yatha vritto mahankshayah
Kurunam pandavanam cha samasadya parasparam
3.2
निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्
Nihate sutaputre tu pandavena mahatmana
Vidruteshu cha sainyeshu samaniteshu chasakrit
3.3
विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि
भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्
Vimukhe tava putre tu shokopahatachetasi
Bhrishodvigneshu sainyeshu drishtva parthasya vikramam
3.4
ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत
बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्
Dhyayamaneshu sainyeshu duhkham prapteshu bharata
Balanam mathyamananam shrutva ninadamuttamam
3.5
अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे
पतितान्रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम्
Abhigyanam narendranam vikritam prekshya sanyuge
Patitanrathanidanshcha rathanshchapi mahatmanam
3.6
रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिष
आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम्
Rane vinihatannagandrishtva pattinshcha marisha
Ayodhanam chatighoram rudrasyakridasannibham
3.7
अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः
कृपाविष्टः कृपो राजन्वयःशीलसमन्वितः
Aprakhyatim gatanam tu ragyam shatasahasrashah
Kripavishtah kripo rajanvayahshilasamanvitah
3.8
अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्
दुर्योधनं मन्युवशाद्वचनं वचनक्षमः
Abravittatra tejasvi sobhisritya janadhipam
Duryodhanam manyuvashadvachanam vachanakshamah
3.9
दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव
श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ
Duryodhana nibodhedam yattva vakshyami kaurava
Shrutva kuru maharaja yadi te rochatenagha
3.10
न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते
यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
Na yuddhadharmachchhreyanvai pantha rajendra vidyate
Yam samashritya yudhyante kshatriyah kshatriyarshabha
3.11
पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस्तथा
संबन्धिबान्धवाश्चैव योध्या वै क्षत्रजीविना
Putro bhrata pita chaiva svasreyo matulastatha
Sambandhibandhavashchaiva yodhya vai kshatrajivina
3.12
वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायने
ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः
Vadhe chaiva paro dharmastathadharmah palayane
Te sma ghoram samapanna jivikam jivitarthinah
3.13
तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वचः
हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे
Tatra tvam prativakshyami kinchideva hitam vachah
Hate bhishme cha drone cha karne chaiva maharathe
3.14
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ
लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे
Jayadrathe cha nihate tava bhratrishu chanagha
Lakshmane tava putre cha kim shesham paryupasmahe
3.15
येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि
ते संत्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्
Yeshu bharam samasajya rajye matimakurmahi
Te santyajya tanuryatah shura brahmavidam gatim
3.16
वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः
कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान्बहून्
Vayam tviha vinabhuta gunavadbhirmaharathaih
Kripanam vartayishyama patayitva nripanbahun
3.17
सर्वैरपि च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः
कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः
Sarvairapi cha jivadbhirbibhatsuraparajitah
Krishnanetro mahabahurdevairapi durasadah
3.18
इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम्
वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमूः
Indrakarmukavajrabhamindraketumivochchhritam
Vanaram ketumasadya sanchachala mahachamuh
3.19
सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च
गाण्डीवस्य च निर्घोषात्संहृष्यन्ति मनांसि नः
Sinhanadena bhimasya panchajanyasvanena cha
Gandivasya cha nirghoshatsanhrishyanti manansi nah
3.20
चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम्
अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत
Charantiva mahavidyunmushnanti nayanaprabham
Alatamiva chaviddham gandivam samadrishyata
3.21
जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः
दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रघनेष्विव
Jambunadavichitram cha dhuyamanam mahaddhanuh
Drishyate dikshu sarvasu vidyudabhraghaneshviva
3.22
उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः
तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविदां वरः
गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निरिवोत्थितः
Uhyamanashcha krishnena vayuneva balahakah
Tavakam tadbalam rajannarjunostravidam varah
Gahanam shishire kaksham dadahagnirivotthitah
3.23
गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम्
धनंजयमपश्याम चतुर्दन्तमिव द्विपम्
Gahamanamanikani mahendrasadrishaprabham
Dhananjayamapashyama chaturdantamiva dvipam
3.24
विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान्
धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम्
Vikshobhayantam senam te trasayantam cha parthivan
Dhananjayamapashyama nalinimiva kunjaram
3.25
त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पाण्डवम्
भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणा इव
Trasayantam tatha yodhandhanurghoshena pandavam
Bhuya enamapashyama sinham mrigagana iva
3.26
सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्
आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः
Sarvalokamaheshvasau vrishabhau sarvadhanvinam
Amuktakavachau krishnau lokamadhye virejatuh
3.27
अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत
संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि
Adya saptadashahani vartamanasya bharata
Sangramasyatighorasya vadhyatam chabhito yudhi
3.28
वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः
शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः
Vayuneva vidhutani tavanikani sarvashah
Sharadambhodajalani vyashiryanta samantatah
3.29
तां नावमिव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवे
तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्
Tam navamiva paryastam bhrantavatam maharnave
Tava senam maharaja savyasachi vyakampayat
3.30
क्व नु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्व नु द्रोणः सहानुगः
अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्व नु
दुःशासनश्च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु
Kva nu te sutaputrobhutkva nu dronah sahanugah
Aham kva cha kva chatma te hardikyashcha tatha kva nu
Duhshasanashcha bhrata te bhratribhih sahitah kva nu
3.31
बाणगोचरसंप्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम्
संबन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च सहायान्मातुलांस्तथा
Banagocharasampraptam prekshya chaiva jayadratham
Sambandhinaste bhratrinshcha sahayanmatulanstatha
3.32
सर्वान्विक्रम्य मिषतो लोकांश्चाक्रम्य मूर्धनि
जयद्रथो हतो राजन्किं नु शेषमुपास्महे
Sarvanvikramya mishato lokanshchakramya murdhani
Jayadratho hato rajankim nu sheshamupasmahe
3.33
को वेह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम्
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः
गाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः
Ko veha sa pumanasti yo vijeshyati pandavam
Tasya chastrani divyani vividhani mahatmanah
Gandivasya cha nirghosho viryani harate hi nah
3.34
नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका
नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता
Nashtachandra yatha ratrih seneyam hatanayaka
Nagabhagnadruma shushka nadivakulatam gata
3.35
ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः
चरिष्यति महाबाहुः कक्षेऽग्निरिव संज्वलन्
Dhvajinyam hatanetrayam yatheshtam shvetavahanah
Charishyati mahabahuh kakshegniriva sanjvalan
3.36
सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः
दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेत च सागरान्
Satyakeshchaiva yo vego bhimasenasya chobhayoh
Darayeta girinsarvanshoshayeta cha sagaran
3.37
उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशां पते
कृतं तत्सकलं तेन भूयश्चैव करिष्यति
Uvacha vakyam yadbhimah sabhamadhye visham pate
Kritam tatsakalam tena bhuyashchaiva karishyati
3.38
प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम्
दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना
Pramukhasthe tada karne balam pandavarakshitam
Durasadam tatha guptam gudham gandivadhanvana
3.39
युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु
अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम्
Yushmabhistani chirnani yanyasadhuni sadhushu
Akaranakritanyeva tesham vah phalamagatam
3.40
आत्मनोऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः
स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ
Atmanorthe tvaya loko yatnatah sarva ahritah
Sa te sanshayitastata atma cha bharatarshabha
3.41
रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्
भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्
Raksha duryodhanatmanamatma sarvasya bhajanam
Bhinne hi bhajane tata disho gachchhati tadgatam
3.42
हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च
विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः
Hiyamanena vai sandhih paryeshtavyah samena cha
Vigraho vardhamanena nitiresha brihaspateh
3.43
ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितः
अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो
Te vayam panduputrebhyo hinah svabalashaktitah
Atra te pandavaih sardham sandhim manye kshamam prabho
3.44
न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते
स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति
Na janite hi yah shreyah shreyasashchavamanyate
Sa kshipram bhrashyate rajyanna cha shreyonuvindati
3.45
प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि
श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम्
Pranipatya hi rajanam rajyam yadi labhemahi
Shreyah syanna tu maudhyena rajangantum parabhavam
3.46
वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः
विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च
Vaichitraviryavachanatkripashilo yudhishthirah
Viniyunjita rajye tvam govindavachanena cha
3.47
यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम्
अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युरसंशयम्
Yadbruyaddhi hrishikesho rajanamaparajitam
Arjunam bhimasenam cha sarvam kuryurasanshayam
3.48
नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य ह
धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः
Natikramishyate krishno vachanam kauravasya ha
Dhritarashtrasya manyeham napi krishnasya pandavah
3.49
एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम्
न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्
पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि
Etatkshamamaham manye tava parthairavigraham
Na tva bravimi karpanyanna pranaparirakshanat
Pathyam rajanbravimi tvam tatparasuh smarishyasi
3.50
इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च
Iti vriddho vilapyaitatkripah sharadvato vachah
Dirghamushnam cha nihshvasya shushocha cha mumoha cha