UtshovChapter 2
2.1
वैशंपायन उवाच
विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः
Vaishampayana uvacha
Visrishtasvatha narishu dhritarashtrombikasutah
Vilalapa maharaja duhkhadduhkhataram gatah
2.2
सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनः
विचिन्त्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत्
Sadhumamiva nihshvasya karau dhunvanpunah punah
Vichintya cha maharaja tato vachanamabravit
2.3
अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै
Aho bata mahadduhkham yadaham pandavanrane
Ksheminashchavyayanshchaiva tvattah suta shrinomi vai
2.4
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा
Vajrasaramayam nunam hridayam sudridham mama
Yachchhrutva nihatanputrandiryate na sahasradha
2.5
चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय
अद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः
Chintayitva vachastesham balakridam cha sanjaya
Adya shrutva hatanputranbhrisham me diryate manah
2.6
अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम्
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता
Andhatvadyadi tesham tu na me rupanidarshanam
Putrasnehakrita pritirnityameteshu dharita
2.7
बालभावमतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तानहम्
मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ
Balabhavamatikrantanyauvanasthanshcha tanaham
Madhyapraptanstatha shrutva hrishta asam tathanagha
2.8
तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसः
न लभे वै क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
Tanadya nihatanshrutva hritaishvaryanhritaujasah
Na labhe vai kvachichchhantim putradhibhirabhiplutah
2.9
एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम्
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
Ehyehi putra rajendra mamanathasya sampratam
Tvaya hino mahabaho kam nu yasyamyaham gatim
2.10
गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा
अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि
Gatirbhutva maharaja gyatinam suhridam tatha
Andham vriddham cha mam vira vihaya kva nu gachchhasi
2.11
सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिता
कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः
Sa kripa sa cha te pritih sa cha rajansumanita
Katham vinihatah parthaih sanyugeshvaparajitah
2.12
कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान्
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा
Katham tvam prithivipalanbhuktva tata samagatan
Sheshe vinihato bhumau prakritah kunripo yatha
2.13
को नु मामुत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्
Ko nu mamutthitam kalye tata tateti vakshyati
Maharajeti satatam lokanatheti chasakrit
2.14
परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः
अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः
Parishvajya cha mam kanthe snehenaklinnalochanah
Anushadhiti kauravya tatsadhu vada me vachah
2.15
ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक
भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा
Nanu namahamashrausham vachanam tava putraka
Bhuyasi mama prithviyam yatha parthasya no tatha
2.16
भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजोऽथ बाह्लिकः
Bhagadattah kripah shalya avantyotha jayadrathah
Bhurishravah somadatto maharajotha bahlikah
2.17
अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः
बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः
Ashvatthama cha bhojashcha magadhashcha mahabalah
Brihadbalashcha kashishah shakunishchapi saubalah
2.18
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह
सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
Mlechchhashcha bahusahasrah shakashcha yavanaih saha
Sudakshinashcha kambojastrigartadhipatistatha
2.19
भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
Bhishmah pitamahashchaiva bharadvajotha gautamah
Shrutayushchachyutayushcha shatayushchapi viryavan
2.20
जलसंधोऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः
अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः
Jalasandhotharshyashringi rakshasashchapyalayudhah
Alambuso mahabahuh subahushcha maharathah
2.21
एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम
मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो
Ete chanye cha bahavo rajano rajasattama
Madarthamudyatah sarve prananstyaktva rane prabho
2.22
येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः
Yesham madhye sthito yuddhe bhratribhih parivaritah
Yodhayishyamyaham parthanpanchalanshchaiva sarvashah
2.23
चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्
Chedinshcha nripashardula draupadeyanshcha sanyuge
Satyakim kuntibhojam cha rakshasam cha ghatotkacham
2.24
एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे
समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम्
किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः
Ekopyesham maharaja samarthah sannivarane
Samare pandaveyanam sankruddho hyabhidhavatam
Kim punah sahita virah kritavairashcha pandavaih
2.25
अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे
Atha va sarva evaite pandavasyanuyayibhih
Yotsyanti saha rajendra hanishyanti cha tanmridhe
2.26
कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्
ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने
Karnastveko maya sardham nihanishyati pandavan
Tato nripatayo virah sthasyanti mama shasane
2.27
यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः
न स संनह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः
Yashcha tesham praneta vai vasudevo mahabalah
Na sa sannahyate rajanniti mamabravidvachah
2.28
तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे
Tasyaham vadatah suta bahusho mama sannidhau
Yuktito hyanupashyami nihatanpandavanmridhe
2.29
तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः
Tesham madhye sthita yatra hanyante mama putrakah
Vyayachchhamanah samare kimanyadbhagadheyatah
2.30
भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान्
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्
Bhishmashcha nihato yatra lokanathah pratapavan
Shikhandinam samasadya mrigendra iva jambukam
2.31
द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः
निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः
Dronashcha brahmano yatra sarvashastrastraparagah
Nihatah pandavaih sankhye kimanyadbhagadheyatah
2.32
भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे
बाह्लीकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः
Bhurishrava hato yatra somadattashcha sanyuge
Bahlikashcha maharaja kimanyadbhagadheyatah
2.33
सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवः
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः
Sudakshino hato yatra jalasandhashcha kauravah
Shrutayushchachyutayushcha kimanyadbhagadheyatah
2.34
बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः
आवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपः
संशप्तकाश्च बहवः किमन्यद्भागधेयतः
Brihadbalo hato yatra magadhashcha mahabalah
Avantyo nihato yatra trigartashcha janadhipah
Sanshaptakashcha bahavah kimanyadbhagadheyatah
2.35
अलंबुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः
आर्श्यशृङ्गश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
Alambusastatha rajanrakshasashchapyalayudhah
Arshyashringashcha nihatah kimanyadbhagadheyatah
2.36
नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः
Narayana hata yatra gopala yuddhadurmadah
Mlechchhashcha bahusahasrah kimanyadbhagadheyatah
2.37
शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः
Shakunih saubalo yatra kaitavyashcha mahabalah
Nihatah sabalo virah kimanyadbhagadheyatah
2.38
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः
Rajano rajaputrashcha shurah parighabahavah
Nihata bahavo yatra kimanyadbhagadheyatah
2.39
नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः
Nanadeshasamavrittah kshatriya yatra sanjaya
Nihatah samare sarve kimanyadbhagadheyatah
2.40
पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः
Putrashcha me vinihatah pautrashchaiva mahabalah
Vayasya bhratarashchaiva kimanyadbhagadheyatah
2.41
भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः
यश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः
Bhagadheyasamayukto dhruvamutpadyate narah
Yashcha bhagyasamayuktah sa shubham prapnuyannarah
2.42
अहं वियुक्तः स्वैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः
Aham viyuktah svairbhagyaih putraishchaiveha sanjaya
Kathamadya bhavishyami vriddhah shatruvasham gatah
2.43
नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये
Nanyadatra param manye vanavasadrite prabho
Soham vanam gamishyami nirbandhurgyatisankshaye
2.44
न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय
Na hi menyadbhavechchhreyo vanabhyupagamadrite
Imamavastham praptasya lunapakshasya sanjaya
2.45
दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि
दुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः
Duryodhano hato yatra shalyashcha nihato yudhi
Duhshasano vishastashcha vikarnashcha mahabalah
2.46
कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम्
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम
Katham hi bhimasenasya shroshyeham shabdamuttamam
Ekena samare yena hatam putrashatam mama
2.47
असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च
दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः
Asakridvadatastasya duryodhanavadhena cha
Duhkhashokabhisantapto na shroshye parusha girah
2.48
एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः
Evam sa shokasantaptah parthivo hatabandhavah
Muhurmuhurmuhyamanah putradhibhirabhiplutah
2.49
विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्
Vilapya suchiram kalam dhritarashtrombikasutah
Dirghamushnam cha nihshvasya chintayitva parabhavam
2.50
दुःखेन महता राजा संतप्तो भरतर्षभ
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्
Duhkhena mahata raja santapto bharatarshabha
Punargavalganim sutam paryaprichchhadyathatatham
2.51
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम्
सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः
Bhishmadronau hatau shrutva sutaputram cha patitam
Senapatim pranetaram kimakurvata mamakah
2.52
यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः
Yam yam senapranetaram yudhi kurvanti mamakah
Achirenaiva kalena tam tam nighnanti pandavah
2.53
रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना
एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्
Ranamurdhni hato bhishmah pashyatam vah kiritina
Evameva hato dronah sarveshameva pashyatam
2.54
एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान्
स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना
Evameva hatah karnah sutaputrah pratapavan
Sa rajakanam sarvesham pashyatam vah kiritina
2.55
पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति
Purvamevahamukto vai vidurena mahatmana
Duryodhanaparadhena prajeyam vinashishyati
2.56
केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यक्तथापरे
तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म ह
Kechinna samyakpashyanti mudhah samyaktathapare
Tadidam mama mudhasya tathabhutam vachah sma ha
2.57
यदब्रवीन्मे धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्
तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः
Yadabravinme dharmatma viduro dirghadarshivan
Tattatha samanupraptam vachanam satyavadinah
2.58
दैवोपहतचित्तेन यन्मयापकृतं पुरा
अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः
Daivopahatachittena yanmayapakritam pura
Anayasya phalam tasya bruhi gavalgane punah
2.59
को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णे निपातिते
अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी
Ko va mukhamanikanamasitkarne nipatite
Arjunam vasudevam cha ko va pratyudyayau rathi
2.60
केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे
वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः
Kerakshandakshinam chakram madrarajasya sanyuge
Vamam cha yoddhukamasya ke va virasya prishthatah
2.61
कथं च वः समेतानां मद्रराजो महाबलः
निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय
Katham cha vah sametanam madrarajo mahabalah
Nihatah pandavaih sankhye putro va mama sanjaya
2.62
ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्
यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम
Bruhi sarvam yathatattvam bharatanam mahakshayam
Yatha cha nihatah sankhye putro duryodhano mama
2.63
पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः
Panchalashcha yatha sarve nihatah sapadanugah
Dhrishtadyumnah shikhandi cha draupadyah pancha chatmajah
2.64
पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ सात्वतौ युधि
कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः
Pandavashcha yatha muktastathobhau satvatau yudhi
Kripashcha kritavarma cha bharadvajasya chatmajah
2.65
यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम्
अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय
Yadyatha yadrisham chaiva yuddham vrittam cha sampratam
Akhilam shrotumichchhami kushalo hyasi sanjaya