UtshovChapter 4
4.1
संजय उवाच
एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशां पते
Sanjaya uvacha
Evamuktastato raja gautamena yashasvina
Nihshvasya dirghamushnam cha tushnimasidvisham pate
4.2
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः
कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः
Tato muhurtam sa dhyatva dhartarashtro mahamanah
Kripam sharadvatam vakyamityuvacha parantapah
4.3
यत्किंचित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम्
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्संत्यज्य युध्यता
Yatkinchitsuhrida vachyam tatsarvam shravito hyaham
Kritam cha bhavata sarvam pranansantyajya yudhyata
4.4
गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः
पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान्
Gahamanamanikani yudhyamanam maharathaih
Pandavairatitejobhirlokastvamanudrishtavan
4.5
सुहृदा यदिदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम्
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम्
Suhrida yadidam vachyam bhavata shravito hyaham
Na mam prinati tatsarvam mumurshoriva bheshajam
4.6
हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम्
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते
Hetukaranasanyuktam hitam vachanamuttamam
Uchyamanam mahabaho na me vipragrya rochate
4.7
राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत्
अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु
Rajyadvinikritosmabhih katham sosmasu vishvaset
Akshadyute cha nripatirjitosmabhirmahadhanah
Sa katham mama vakyani shraddadhyadbhuya eva tu
4.8
तथा दौत्येन संप्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम्
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमंस्यते
Tatha dautyena sampraptah krishnah parthahite ratah
Pralabdhashcha hrishikeshastachcha karma virodhitam
Sa cha me vachanam brahmankathamevabhimansyate
4.9
विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
Vilalapa hi yatkrishna sabhamadhye sameyushi
Na tanmarshayate krishno na rajyaharanam tatha
4.10
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ
पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो
Ekapranavubhau krishnavanyonyam prati sanhatau
Pura yachchhrutamevasidadya pashyami tatprabho
4.11
स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः
कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत्
Svasriyam cha hatam shrutva duhkham svapiti keshavah
Kritagaso vayam tasya sa madartham katham kshamet
4.12
अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः
Abhimanyorvinashena na sharma labhaterjunah
Sa katham maddhite yatnam prakarishyati yachitah
4.13
मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत्
Madhyamah pandavastikshno bhimaseno mahabalah
Pratigyatam cha tenogram sa bhajyeta na sannamet
4.14
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ
Ubhau tau baddhanistrinshavubhau chabaddhakankatau
Kritavairavubhau virau yamavapi yamopamau
4.15
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह
तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम
Dhrishtadyumnah shikhandi cha kritavairau maya saha
Tau katham maddhite yatnam prakuryatam dvijottama
4.16
दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः
Duhshasanena yatkrishna ekavastra rajasvala
Pariklishta sabhamadhye sarvalokasya pashyatah
4.17
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः
न निवारयितुं शक्याः संग्रामात्ते परंतपाः
Tatha vivasanam dinam smarantyadyapi pandavah
Na nivarayitum shakyah sangramatte parantapah
4.18
यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना
Yada cha draupadi krishna madvinashaya duhkhita
Ugram tepe tapah krishna bhartrinamarthasiddhaye
Sthandile nityada shete yavadvairasya yatana
4.19
निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा
Nikshipya manam darpam cha vasudevasahodara
Krishnayah preshyavadbhutva shushrusham kurute sada
4.20
इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचन
अभिमन्योर्विनाशेन स संधेयः कथं मया
Iti sarvam samunnaddham na nirvati kathanchana
Abhimanyorvinashena sa sandheyah katham maya
4.21
कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्
पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यमल्पकम्
Katham cha nama bhuktvemam prithivim sagarambaram
Pandavanam prasadena bhunjiyam rajyamalpakam
4.22
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत्
Uparyupari ragyam vai jvalito bhaskaro yatha
Yudhishthiram katham pashchadanuyasyami dasavat
4.23
कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्
Katham bhuktva svayam bhogandattva dayanshcha pushkalan
Kripanam vartayishyami kripanaih saha jivikam
4.24
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
न तु संधिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन
Nabhyasuyami te vakyamuktam snigdham hitam tvaya
Na tu sandhimaham manye praptakalam kathanchana
4.25
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः
Sunitamanupashyami suyuddhena parantapa
Nayam klibayitum kalah sanyoddhum kala eva nah
4.26
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः
प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्
Ishtam me bahubhiryagyairdatta vipreshu dakshinah
Praptah kramashruta vedah shatrunam murdhni cha sthitam
4.27
भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः
यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्
Bhritya me subhritastata dinashchabhyuddhrito janah
Yatani pararashtrani svarashtramanupalitam
4.28
भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया
पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः
Bhuktashcha vividha bhogastrivargah sevito maya
Pitrinam gatamanrinyam kshatradharmasya chobhayoh
4.29
न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः
इह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
Na dhruvam sukhamastiha kuto rajyam kuto yashah
Iha kirtirvidhatavya sa cha yuddhena nanyatha
4.30
गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम्
अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
Grihe yatkshatriyasyapi nidhanam tadvigarhitam
Adharmah sumahanesha yachchhayyamaranam grihe
4.31
अरण्ये यो विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरः
क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति
Aranye yo vimuncheta sangrame va tanum narah
Kratunahritya mahato mahimanam sa gachchhati
4.32
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतः
म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः
Kripanam vilapannarto jarayabhipariplutah
Mriyate rudatam madhye gyatinam na sa purushah
4.33
त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम्
अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम्
Tyaktva tu vividhanbhoganpraptanam paramam gatim
Apidanim suyuddhena gachchheyam satsalokatam
4.34
शूराणामार्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्
धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
Shuranamaryavrittanam sangrameshvanivartinam
Dhimatam satyasandhanam sarvesham kratuyajinam
4.35
शस्त्रावभृथमाप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे
मुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः
Shastravabhrithamaptanam dhruvam vasastrivishtape
Muda nunam prapashyanti shubhra hyapsarasam ganah
4.36
पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ्शक्रसंसदि
अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे
Pashyanti nunam pitarah pujitanshakrasansadi
Apsarobhih parivritanmodamananstrivishtape
4.37
पन्थानममरैर्यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः
अपि तैः संगतं मार्गं वयमप्यारुहेमहि
Panthanamamarairyatam shuraishchaivanivartibhih
Api taih sangatam margam vayamapyaruhemahi
4.38
पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता
जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
Pitamahena vriddhena tathacharyena dhimata
Jayadrathena karnena tatha duhshasanena cha
4.39
घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः
शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः
Ghatamana madarthesminhatah shura janadhipah
Sherate lohitaktangah prithivyam sharavikshatah
4.40
उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः
त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः
Uttamastravidah shura yathoktakratuyajinah
Tyaktva prananyathanyayamindrasadmasu dhishthitah
4.41
तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर्भवेत्
संपतद्भिर्महावेगैरितो याद्भिश्च सद्गतिम्
Taistvayam rachitah pantha durgamo hi punarbhavet
Sampatadbhirmahavegairito yadbhishcha sadgatim
4.42
ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन्
ऋणं तत्प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे
Ye madarthe hatah shurastesham kritamanusmaran
Rinam tatpratimunchano na rajye mana adadhe
4.43
पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितामहान्
जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्ध्रुवम्
Patayitva vayasyanshcha bhratrinatha pitamahan
Jivitam yadi raksheyam loko mam garhayeddhruvam
4.44
कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः
सखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम्
Kidrisham cha bhavedrajyam mama hinasya bandhubhih
Sakhibhishcha suhridbhishcha pranipatya cha pandavam
4.45
सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम्
सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा
Sohametadrisham kritva jagatosya parabhavam
Suyuddhena tatah svargam prapsyami na tadanyatha
4.46
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे संपूज्य तद्वचः
साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः संबभाषिरे
Evam duryodhanenoktam sarve sampujya tadvachah
Sadhu sadhviti rajanam kshatriyah sambabhashire
4.47
पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे
सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन्
Parajayamashochantah kritachittashcha vikrame
Sarve sunishchita yoddhumudagramanasobhavan
4.48
ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः
Tato vahansamashvasya sarve yuddhabhinandinah
Une dviyojane gatva pratyatishthanta kauravah
4.49
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे
अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम्
Akashe vidrume punye prasthe himavatah shubhe
Arunam sarasvatim prapya papuh sasnushcha tajjalam
4.50
तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः
पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा
सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः
Tava putrah kritotsahah paryavartanta te tatah
Paryavasthapya chatmanamanyonyena punastada
Sarve rajannyavartanta kshatriyah kalachoditah