UtshovChapter 21
21.1
संजय उवाच
पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः
दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान्
Sanjaya uvacha
Putrastu te maharaja rathastho rathinam varah
Durutsaho babhau yuddhe yatha rudrah pratapavan
21.2
तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही
परांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान्
Tasya banasahasraistu prachchhanna hyabhavanmahi
Paranshcha sishiche banairdharabhiriva parvatan
21.3
न च सोऽस्ति पुमान्कश्चित्पाण्डवानां महाहवे
हयो गजो रथो वापि योऽस्य बाणैरविक्षतः
Na cha sosti pumankashchitpandavanam mahahave
Hayo gajo ratho vapi yosya banairavikshatah
21.4
यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशां पते
स स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत
Yam yam hi samare yodham prapashyami visham pate
Sa sa banaishchitobhudvai putrena tava bharata
21.5
यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी
प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मनः
Yatha sainyena rajasa samuddhutena vahini
Pratyadrishyata sanchhanna tatha banairmahatmanah
21.6
बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते
दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना
Banabhutamapashyama prithivim prithivipate
Duryodhanena prakritam kshiprahastena dhanvina
21.7
तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च
एको दुर्योधनो ह्यासीत्पुमानिति मतिर्मम
Teshu yodhasahasreshu tavakeshu pareshu cha
Eko duryodhano hyasitpumaniti matirmama
21.8
तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम्
यदेकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत
Tatradbhutamapashyama tava putrasya vikramam
Yadekam sahitah partha natyavartanta bharata
21.9
युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ
भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः
Yudhishthiram shatenajau vivyadha bharatarshabha
Bhimasenam cha saptatya sahadevam cha saptabhih
21.10
नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः
सप्तभिर्द्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम्
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष
Nakulam cha chatuhshashtya dhrishtadyumnam cha panchabhih
Saptabhirdraupadeyanshcha tribhirvivyadha satyakim
Dhanushchichchheda bhallena sahadevasya marisha
21.11
तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान्
अभ्यधावत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः
ततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः
Tadapasya dhanushchhinnam madriputrah pratapavan
Abhyadhavata rajanam pragrihyanyanmahaddhanuh
Tato duryodhanam sankhye vivyadha dashabhih sharaih
21.12
नकुलश्च ततो वीरो राजानं नवभिः शरैः
घोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च
Nakulashcha tato viro rajanam navabhih sharaih
Ghorarupairmaheshvaso vivyadha cha nanada cha
21.13
सात्यकिश्चापि राजानं शरेणानतपर्वणा
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च सप्तभिः
अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्दयत्
Satyakishchapi rajanam sharenanataparvana
Draupadeyastrisaptatya dharmarajashcha saptabhih
Ashitya bhimasenashcha sharai rajanamardayat
21.14
समन्तात्कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर्महात्मभिः
न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Samantatkiryamanastu banasanghairmahatmabhih
Na chachala maharaja sarvasainyasya pashyatah
21.15
लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः
अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः
Laghavam saushthavam chapi viryam chaiva mahatmanah
Ati sarvani bhutani dadrishuh sarvamanavah
21.16
धार्तराष्ट्रास्तु राजेन्द्र यात्वा तु स्वल्पमन्तरम्
अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः
Dhartarashtrastu rajendra yatva tu svalpamantaram
Apashyamana rajanam paryavartanta danshitah
21.17
तेषामापततां घोरस्तुमुलः समजायत
क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा निशि
Teshamapatatam ghorastumulah samajayata
Kshubdhasya hi samudrasya pravritkale yatha nishi
21.18
समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम्
प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः
Samasadya rane te tu rajanamaparajitam
Pratyudyayurmaheshvasah pandavanatatayinah
21.19
भीमसेनं रणे क्रुद्धं द्रोणपुत्रो न्यवारयत्
ततो बाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम्
नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा
Bhimasenam rane kruddham dronaputro nyavarayat
Tato banairmaharaja pramuktaih sarvatodisham
Nagyayanta rane vira na dishah pradishastatha
21.20
तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ
घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ
त्रासयन्तौ जगत्सर्वं ज्याक्षेपविहतत्वचौ
Tavubhau krurakarmanavubhau bharata duhsahau
Ghorarupamayudhyetam kritapratikritaishinau
Trasayantau jagatsarvam jyakshepavihatatvachau
21.21
शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत्
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभुः
नादं चकार बलवान्सर्वसैन्यानि कम्पयन्
Shakunistu rane viro yudhishthiramapidayat
Tasyashvanshchaturo hatva subalasya suto vibhuh
Nadam chakara balavansarvasainyani kampayan
21.22
एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम्
अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान्
Etasminnantare viram rajanamaparajitam
Apovaha rathenajau sahadevah pratapavan
21.23
अथान्यं रथमास्थाय धर्मराजो युधिष्ठिरः
शकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः
ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम्
Athanyam rathamasthaya dharmarajo yudhishthirah
Shakunim navabhirviddhva punarvivyadha panchabhih
Nanada cha mahanadam pravarah sarvadhanvinam
21.24
तद्युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष
ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम्
Tadyuddhamabhavachchitram ghorarupam cha marisha
Ikshitripritijananam siddhacharanasevitam
21.25
उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम्
अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः
Ulukastu maheshvasam nakulam yuddhadurmadam
Abhyadravadameyatma sharavarshaih samantatah
21.26
तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयत्
Tathaiva nakulah shurah saubalasya sutam rane
Sharavarshena mahata samantatparyavarayat
21.27
तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ
योधयन्तावपश्येतां परस्परकृतागसौ
Tau tatra samare virau kulaputrau maharathau
Yodhayantavapashyetam parasparakritagasau
21.28
तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम्
योधयञ्शुशुभे राजन्बलं शक्र इवाहवे
Tathaiva kritavarma tu shaineyam shatrutapanam
Yodhayanshushubhe rajanbalam shakra ivahave
21.29
दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः
Duryodhano dhanushchhittva dhrishtadyumnasya sanyuge
Athainam chhinnadhanvanam vivyadha nishitaih sharaih
21.30
धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम्
राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम्
Dhrishtadyumnopi samare pragrihya paramayudham
Rajanam yodhayamasa pashyatam sarvadhanvinam
21.31
तयोर्युद्धं महच्चासीत्संग्रामे भरतर्षभ
प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनोः
Tayoryuddham mahachchasitsangrame bharatarshabha
Prabhinnayoryatha saktam mattayorvarahastinoh
21.32
गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबलान्
विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः
Gautamastu rane kruddho draupadeyanmahabalan
Vivyadha bahubhih shurah sharaih sannataparvabhih
21.33
तस्य तैरभवद्युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनः
घोररूपमसंवार्यं निर्मर्यादमतीव च
Tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinah
Ghorarupamasanvaryam nirmaryadamativa cha
21.34
ते च तं पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम्
स च तान्प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे
Te cha tam pidayamasurindriyaniva balisham
Sa cha tanpratisanrabdhah pratyayodhayadahave
21.35
एवं चित्रमभूद्युद्धं तस्य तैः सह भारत
उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्विभो
Evam chitramabhudyuddham tasya taih saha bharata
Utthayotthaya hi yatha dehinamindriyairvibho
21.36
नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथा
हया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिस्तथा
संकुलं चाभवद्भूयो घोररूपं विशां पते
Narashchaiva naraih sardham dantino dantibhistatha
Haya hayaih samasakta rathino rathibhistatha
Sankulam chabhavadbhuyo ghorarupam visham pate
21.37
इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो
युद्धान्यासन्महाराज घोराणि च बहूनि च
Idam chitramidam ghoramidam raudramiti prabho
Yuddhanyasanmaharaja ghorani cha bahuni cha
21.38
ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमाः
विव्यधुश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे
Te samasadya samare parasparamarindamah
Vivyadhushchaiva jaghnushcha samasadya mahahave
21.39
तेषां शस्त्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत
प्रवातेनोद्धतं राजन्धावद्भिश्चाश्वसादिभिः
Tesham shastrasamudbhutam rajastivramadrishyata
Pravatenoddhatam rajandhavadbhishchashvasadibhih
21.40
रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम्
रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ
Rathanemisamudbhutam nihshvasaishchapi dantinam
Rajah sandhyabhrakapilam divakarapatham yayau
21.41
रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभीकृते
संछादिताभवद्भूमिस्ते च शूरा महारथाः
Rajasa tena samprikte bhaskare nishprabhikrite
Sanchhaditabhavadbhumiste cha shura maharathah
21.42
मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः
वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम
उपाशाम्यत्ततस्तीव्रं तद्रजो घोरदर्शनम्
Muhurtadiva sanvrittam nirajaskam samantatah
Virashonitasiktayam bhumau bharatasattama
Upashamyattatastivram tadrajo ghoradarshanam
21.43
ततोऽपश्यं महाराज द्वंद्वयुद्धानि भारत
यथाप्राग्र्यं यथाज्येष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे
वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः
Tatopashyam maharaja dvandvayuddhani bharata
Yathapragryam yathajyeshtham madhyahne vai sudarune
Varmanam tatra rajendra vyadrishyantojjvalah prabhah
21.44
शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पततामभूत्
महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः
Shabdah sutumulah sankhye sharanam patatamabhut
Mahavenuvanasyeva dahyamanasya sarvatah