UtshovChapter 18
18.1
संजय उवाच
पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे
तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन्
Sanjaya uvacha
Patite yudhi durdharshe madraraje maharathe
Tavakastava putrashcha prayasho vimukhabhavan
18.2
वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधेऽप्लवेऽर्णवे
अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि
Vanijo navi bhinnayam yathagadheplavernave
Apare paramichchhanto hate shure mahatmani
18.3
मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव
Madraraje maharaja vitrastah sharavikshatah
Anatha nathamichchhanto mrigah sinhardita iva
18.4
वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव
मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना
Vrisha yatha bhagnashringah shirnadanta gaja iva
Madhyahne pratyapayama nirjita dharmasununa
18.5
न संधातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमे
आसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित्
Na sandhatumanikani na cha rajanparakrame
Asidbuddhirhate shalye tava yodhasya kasyachit
18.6
भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत
यद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशां पते
तद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत
Bhishme drone cha nihate sutaputre cha bharata
Yadduhkham tava yodhanam bhayam chasidvisham pate
Tadbhayam sa cha nah shoko bhuya evabhyavartata
18.7
निराशाश्च जये तस्मिन्हते शल्ये महारथे
हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश्च शितैः शरैः
मद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात्
Nirashashcha jaye tasminhate shalye maharathe
Hatapravira vidhvasta vikrittashcha shitaih sharaih
Madraraje hate rajanyodhaste pradravanbhayat
18.8
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः
आरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः प्राद्रवन्भयात्
Ashvananye gajananye rathananye maharathah
Aruhya javasampannah padatah pradravanbhayat
18.9
द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः
संप्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठचोदिताः
Dvisahasrashcha matanga girirupah praharinah
Sampradravanhate shalye ankushangushthachoditah
18.10
ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशः
धावन्तश्चाप्यदृश्यन्त श्वसमानाः शरातुराः
Te ranadbharatashreshtha tavakah pradravandishah
Dhavantashchapyadrishyanta shvasamanah sharaturah
18.11
तान्प्रभग्नान्द्रुतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान्
अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः
Tanprabhagnandrutandrishtva hatotsahanparajitan
Abhyadravanta panchalah pandavashcha jayaishinah
18.12
बाणशब्दरवश्चापि सिंहनादश्च पुष्कलः
शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत
Banashabdaravashchapi sinhanadashcha pushkalah
Shankhashabdashcha shuranam darunah samapadyata
18.13
दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम्
अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
Drishtva tu kauravam sainyam bhayatrastam pravidrutam
Anyonyam samabhashanta panchalah pandavaih saha
18.14
अद्य राजा सत्यधृतिर्जितामित्रो युधिष्ठिरः
अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया
Adya raja satyadhritirjitamitro yudhishthirah
Adya duryodhano hino diptaya nripatishriya
18.15
अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम्
Adya shrutva hatam putram dhritarashtro janeshvarah
Nihsangyah patito bhumau kilbisham pratipadyatam
18.16
अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम्
अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत्
अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम्
Adya janatu kaunteyam samartham sarvadhanvinam
Adyatmanam cha durmedha garhayishyati papakrit
Adya kshatturvachah satyam smaratam bruvato hitam
18.17
अद्यप्रभृति पार्थांश्च प्रेष्यभूत उपाचरन्
विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः
Adyaprabhriti parthanshcha preshyabhuta upacharan
Vijanatu nripo duhkham yatpraptam pandunandanaih
18.18
अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः
अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे
Adya krishnasya mahatmyam janatu sa mahipatih
Adyarjunadhanurghosham ghoram janatu sanyuge
18.19
अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे
अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः
Astranam cha balam sarvam bahvoshcha balamahave
Adya gyasyati bhimasya balam ghoram mahatmanah
18.20
हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये
यत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा
नान्यः कर्तास्ति लोके तदृते भीमं महाबलम्
Hate duryodhane yuddhe shakrenevasure maye
Yatkritam bhimasenena duhshasanavadhe tada
Nanyah kartasti loke tadrite bhimam mahabalam
18.21
जानीतामद्य ज्येष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम्
मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम्
Janitamadya jyeshthasya pandavasya parakramam
Madrarajam hatam shrutva devairapi suduhsaham
18.22
अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ
निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः
Adya gyasyati sangrame madriputrau mahabalau
Nihate saubale shure gandhareshu cha sarvashah
18.23
कथं तेषां जयो न स्याद्येषां योद्धा धनंजयः
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Katham tesham jayo na syadyesham yoddha dhananjayah
Satyakirbhimasenashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
18.24
द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः
Draupadyastanayah pancha madriputrau cha pandavau
Shikhandi cha maheshvaso raja chaiva yudhishthirah
18.25
येषां च जगतां नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः
कथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः
Yesham cha jagatam natho nathah krishno janardanah
Katham tesham jayo na syadyesham dharmo vyapashrayah
18.26
भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च
तथान्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः
Bhishmam dronam cha karnam cha madrarajanameva cha
Tathanyannripatinviranshatashotha sahasrashah
18.27
कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थं युधिष्ठिरम्
यस्य नाथो हृषीकेशः सदा धर्मयशोनिधिः
Konyah shakto rane jetumrite partham yudhishthiram
Yasya natho hrishikeshah sada dharmayashonidhih
18.28
इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः
प्रभग्नांस्तावकान्राजन्सृञ्जयाः पृष्ठतोऽन्वयुः
Ityevam vadamanaste harshena mahata yutah
Prabhagnanstavakanrajansrinjayah prishthatonvayuh
18.29
धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः
Dhananjayo rathanikamabhyavartata viryavan
Madriputrau cha shakunim satyakishcha maharathah
18.30
तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान्
दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीदुत्स्मयन्निव
Tanprekshya dravatah sarvanbhimasenabhayarditan
Duryodhanastada sutamabravidutsmayanniva
18.31
न मातिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्
जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान्प्रतिपादय
Na matikramate partho dhanushpanimavasthitam
Jaghane sarvasainyanam mamashvanpratipadaya
18.32
जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयः
नोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः
Jaghane yudhyamanam hi kaunteyo mam dhananjayah
Notsahetabhyatikrantum velamiva mahodadhih
18.33
पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम्
सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः
Pashya sainyam mahatsuta pandavaih samabhidrutam
Sainyarenum samuddhutam pashyasvainam samantatah
18.34
सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान्भयानकान्
तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय
Sinhanadanshcha bahushah shrinu ghoranbhayanakan
Tasmadyahi shanaih suta jaghanam paripalaya
18.35
मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु
पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा
Mayi sthite cha samare niruddheshu cha pandushu
Punaravartate turnam mamakam balamojasa
18.36
तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्यसदृशं वचः
सारथिर्हेमसंछन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत्
Tachchhrutva tava putrasya shuragryasadrisham vachah
Sarathirhemasanchhannanshanairashvanachodayat
18.37
गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः
एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे
Gajashvarathibhirhinastyaktatmanah padatayah
Ekavinshatisahasrah sanyugayavatasthire
18.38
नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः
अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः
Nanadeshasamudbhuta nanaranjitavasasah
Avasthitastada yodhah prarthayanto mahadyashah
18.39
तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम्
संमर्दः सुमहाञ्जज्ञे घोररूपो भयानकः
Teshamapatatam tatra sanhrishtanam parasparam
Sammardah sumahanjagye ghorarupo bhayanakah
18.40
भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्
बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या न्यवारयन्
Bhimasenam tada rajandhrishtadyumnam cha parshatam
Balena chaturangena nanadeshya nyavarayan
18.41
भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः
प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः
Bhimamevabhyavartanta ranenye tu padatayah
Prakshvedyasphotya sanhrishta viralokam yiyasavah
18.42
आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः
धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यां चाकथयन्कथाम्
परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः
Asadya bhimasenam tu sanrabdha yuddhadurmadah
Dhartarashtra vinedurhi nanyam chakathayankatham
Parivarya rane bhimam nijaghnuste samantatah
18.43
स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः
न चचाल रथोपस्थे मैनाक इव पर्वतः
Sa vadhyamanah samare padatiganasanvritah
Na chachala rathopasthe mainaka iva parvatah
18.44
ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम्
निग्रहीतुं प्रचक्रुर्हि योधांश्चान्यानवारयन्
Te tu kruddha maharaja pandavasya maharatham
Nigrahitum prachakrurhi yodhanshchanyanavarayan
18.45
अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः
Akrudhyata rane bhimastaistada paryavasthitaih
Sovatirya rathatturnam padatih samavasthitah
18.46
जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः
Jatarupaparichchhannam pragrihya mahatim gadam
Avadhittavakanyodhandandapanirivantakah
18.47
रथाश्वद्विपहीनांस्तु तान्भीमो गदया बली
एकविंशतिसाहस्रान्पदातीनवपोथयत्
Rathashvadvipahinanstu tanbhimo gadaya bali
Ekavinshatisahasranpadatinavapothayat
18.48
हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात्प्रत्यदृश्यत
Hatva tatpurushanikam bhimah satyaparakramah
Dhrishtadyumnam puraskritya nachiratpratyadrishyata
18.49
पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताः
संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः
Padata nihata bhumau shishyire rudhirokshitah
Sambhagna iva vatena karnikarah supushpitah
18.50
नानापुष्पस्रजोपेता नानाकुण्डलधारिणः
नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः
Nanapushpasrajopeta nanakundaladharinah
Nanajatya hatastatra nanadeshasamagatah
18.51
पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद्बलम्
निकृत्तं विबभौ तत्र घोररूपं भयानकम्
Patakadhvajasanchhannam padatinam mahadbalam
Nikrittam vibabhau tatra ghorarupam bhayanakam
18.52
युधिष्ठिरपुरोगास्तु सर्वसैन्यमहारथाः
अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव
Yudhishthirapurogastu sarvasainyamaharathah
Abhyadhavanmahatmanam putram duryodhanam tava
18.53
ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान्
नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम्
Te sarve tavakandrishtva maheshvasanparanmukhan
Nabhyavartanta te putram veleva makaralayam
18.54
तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्
यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम्
Tadadbhutamapashyama tava putrasya paurusham
Yadekam sahitah partha na shekurativartitum
18.55
नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम्
Natidurapayatam tu kritabuddhim palayane
Duryodhanah svakam sainyamabravidbhrishavikshatam
18.56
न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः
Na tam desham prapashyami prithivyam parvateshu va
Yatra yatanna vo hanyuh pandavah kim sritena vah
18.57
अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ
यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत्
Alpam cha balametesham krishnau cha bhrishavikshatau
Yadi sarvetra tishthamo dhruvo no vijayo bhavet
18.58
विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्बिषान्
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे स्थितम्
Viprayatanstu vo bhinnanpandavah kritakilbishan
Anusritya hanishyanti shreyo nah samare sthitam
18.59
शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः
यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा
को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियब्रुवः
Shrinudhvam kshatriyah sarve yavantah stha samagatah
Yada shuram cha bhirum cha marayatyantakah sada
Ko nu mudho na yudhyeta purushah kshatriyabruvah
18.60
श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थितम्
सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्
जित्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम्
Shreyo no bhimasenasya kruddhasya pramukhe sthitam
Sukhah sangramiko mrityuh kshatradharmena yudhyatam
Jitveha sukhamapnoti hatah pretya mahatphalam
18.61
न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः
अचिरेण जिताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते
Na yuddhadharmachchhreyanvai panthah svargasya kauravah
Achirena jitanllokanhato yuddhe samashnute
18.62
श्रुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः
पुनरेवान्ववर्तन्त पाण्डवानाततायिनः
Shrutva tu vachanam tasya pujayitva cha parthivah
Punarevanvavartanta pandavanatatayinah
18.63
तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः
प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृध्राः प्रहारिणः
Tanapatata evashu vyudhanikah praharinah
Pratyudyayustada partha jayagridhrah praharinah
18.64
धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान्
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः
Dhananjayo rathenajavabhyavartata viryavan
Vishrutam trishu lokeshu gandivam vikshipandhanuh
18.65
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा यतो वै तावकं बलम्
Madriputrau cha shakunim satyakishcha mahabalah
Javenabhyapatanhrishta yato vai tavakam balam