UtshovChapter 11
11.1
संजय उवाच
पतितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम्
आदाय तरसा राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः
Sanjaya uvacha
Patitam prekshya yantaram shalyah sarvayasim gadam
Adaya tarasa rajanstasthau giririvachalah
11.2
तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम्
सशृङ्गमिव कैलासं सवज्रमिव वासवम्
Tam diptamiva kalagnim pashahastamivantakam
Sashringamiva kailasam savajramiva vasavam
11.3
सशूलमिव हर्यक्षं वने मत्तमिव द्विपम्
जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम्
Sashulamiva haryaksham vane mattamiva dvipam
Javenabhyapatadbhimah pragrihya mahatim gadam
11.4
ततः शङ्खप्रणादश्च तूर्याणां च सहस्रशः
सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः
Tatah shankhapranadashcha turyanam cha sahasrashah
Sinhanadashcha sanjagye shuranam harshavardhanah
11.5
प्रेक्षन्तः सर्वतस्तौ हि योधा योधमहाद्विपौ
तावकाश्च परे चैव साधु साध्वित्यथाब्रुवन्
Prekshantah sarvatastau hi yodha yodhamahadvipau
Tavakashcha pare chaiva sadhu sadhvityathabruvan
11.6
न हि मद्राधिपादन्यो रामाद्वा यदुनन्दनात्
सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे
Na hi madradhipadanyo ramadva yadunandanat
Sodhumutsahate vegam bhimasenasya sanyuge
11.7
तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः
सोढुमुत्सहते नान्यो योधो युधि वृकोदरात्
Tatha madradhipasyapi gadavegam mahatmanah
Sodhumutsahate nanyo yodho yudhi vrikodarat
11.8
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः
आवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ
Tau vrishaviva nardantau mandalani vicheratuh
Avalgitau gadahastau madrarajavrikodarau
11.9
मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च
निर्विशेषमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः
Mandalavartamargeshu gadaviharaneshu cha
Nirvisheshamabhudyuddham tayoh purushasinhayoh
11.10
तप्तहेममयैः शुभ्रैर्बभूव भयवर्धनी
अग्निज्वालैरिवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा
Taptahemamayaih shubhrairbabhuva bhayavardhani
Agnijvalairivaviddha pattaih shalyasya sa gada
11.11
तथैव चरतो मार्गान्मण्डलेषु महात्मनः
विद्युदभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा
Tathaiva charato marganmandaleshu mahatmanah
Vidyudabhrapratikasha bhimasya shushubhe gada
11.12
ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा
दीप्यमानेव वै राजन्ससृजे पावकार्चिषः
Tadita madrarajena bhimasya gadaya gada
Dipyamaneva vai rajansasrije pavakarchishah
11.13
तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदा
अङ्गारवर्षं मुमुचे तदद्भुतमिवाभवत्
Tatha bhimena shalyasya tadita gadaya gada
Angaravarsham mumuche tadadbhutamivabhavat
11.14
दन्तैरिव महानागौ शृङ्गैरिव महर्षभौ
तोत्त्रैरिव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतुः
Dantairiva mahanagau shringairiva maharshabhau
Tottrairiva tadanyonyam gadagrabhyam nijaghnatuh
11.15
तौ गदानिहतैर्गात्रैः क्षणेन रुधिरोक्षितौ
प्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ
Tau gadanihatairgatraih kshanena rudhirokshitau
Prekshaniyataravastam pushpitaviva kinshukau
11.16
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः
भीमसेनो महाबाहुर्न चचालाचलो यथा
Gadaya madrarajena savyadakshinamahatah
Bhimaseno mahabahurna chachalachalo yatha
11.17
तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुः
शल्यो न विव्यथे राजन्दन्तिनेवाहतो गिरिः
Tatha bhimagadavegaistadyamano muhurmuhuh
Shalyo na vivyathe rajandantinevahato girih
11.18
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः
गदानिपातसंह्रादो वज्रयोरिव निस्वनः
Shushruve dikshu sarvasu tayoh purushasinhayoh
Gadanipatasanhrado vajrayoriva nisvanah
11.19
निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदावुभौ
पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः
Nivritya tu mahaviryau samuchchhritagadavubhau
Punarantaramargasthau mandalani vicheratuh
11.20
अथाभ्येत्य पदान्यष्टौ संनिपातोऽभवत्तयोः
उद्यम्य लोहदण्डाभ्यामतिमानुषकर्मणोः
Athabhyetya padanyashtau sannipatobhavattayoh
Udyamya lohadandabhyamatimanushakarmanoh
11.21
प्रार्थयानौ तदान्योऽन्यं मण्डलानि विचेरतुः
क्रियाविशेषं कृतिनौ दर्शयामासतुस्तदा
Prarthayanau tadanyonyam mandalani vicheratuh
Kriyavishesham kritinau darshayamasatustada
11.22
अथोद्यम्य गदे घोरे सशृङ्गाविव पर्वतौ
तावाजघ्नतुरन्योन्यं यथा भूमिचलेऽचलौ
Athodyamya gade ghore sashringaviva parvatau
Tavajaghnaturanyonyam yatha bhumichalechalau
11.23
तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौ
युगपत्पेततुर्वीरावुभाविन्द्रध्वजाविव
Tau parasparavegachcha gadabhyam cha bhrishahatau
Yugapatpetaturviravubhavindradhvajaviva
11.24
उभयोः सेनयोर्वीरास्तदा हाहाकृतोऽभवन्
भृशं मर्मण्यभिहतावुभावास्तां सुविह्वलौ
Ubhayoh senayorvirastada hahakritobhavan
Bhrisham marmanyabhihatavubhavastam suvihvalau
11.25
ततः सगदमारोप्य मद्राणामृषभं रथे
अपोवाह कृपः शल्यं तूर्णमायोधनादपि
Tatah sagadamaropya madranamrishabham rathe
Apovaha kripah shalyam turnamayodhanadapi
11.26
क्षीबवद्विह्वलत्वात्तु निमेषात्पुनरुत्थितः
भीमसेनो गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम्
Kshibavadvihvalatvattu nimeshatpunarutthitah
Bhimaseno gadapanih samahvayata madrapam
11.27
ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः
नानावादित्रशब्देन पाण्डुसेनामयोधयन्
Tatastu tavakah shura nanashastrasamayutah
Nanavaditrashabdena pandusenamayodhayan
11.28
भुजावुच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततः
अभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः
Bhujavuchchhritya shastram cha shabdena mahata tatah
Abhyadravanmaharaja duryodhanapurogamah
11.29
तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनवधेप्सया
Tadanikamabhiprekshya tataste pandunandanah
Prayayuh sinhanadena duryodhanavadhepsaya
11.30
तेषामापततां तूर्णं पुत्रस्ते भरतर्षभ
प्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम्
Teshamapatatam turnam putraste bharatarshabha
Prasena chekitanam vai vivyadha hridaye bhrisham
11.31
स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः
रुधिरौघपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः
Sa papata rathopasthe tava putrena taditah
Rudhiraughapariklinnah pravishya vipulam tamah
11.32
चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः
प्रसक्तमभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः
Chekitanam hatam drishtva pandavanam maharathah
Prasaktamabhyavarshanta sharavarshani bhagashah
11.33
तावकानामनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः
व्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीयाः समन्ततः
Tavakanamanikeshu pandava jitakashinah
Vyacharanta maharaja prekshaniyah samantatah
11.34
कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्च महाबलः
अयोधयन्धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः
Kripashcha kritavarma cha saubalashcha mahabalah
Ayodhayandharmarajam madrarajapuraskritah
11.35
भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम्
दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत्
Bharadvajasya hantaram bhuriviryaparakramam
Duryodhano maharaja dhrishtadyumnamayodhayat
11.36
त्रिसाहस्रा रथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिताः
अयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्रपुरस्कृताः
Trisahasra ratha rajanstava putrena choditah
Ayodhayanta vijayam dronaputrapuraskritah
11.37
विजये धृतसंकल्पाः समभित्यक्तजीविताः
प्राविशंस्तावका राजन्हंसा इव महत्सरः
Vijaye dhritasankalpah samabhityaktajivitah
Pravishanstavaka rajanhansa iva mahatsarah
11.38
ततो युद्धमभूद्घोरं परस्परवधैषिणाम्
अन्योन्यवधसंयुक्तमन्योन्यप्रीतिवर्धनम्
Tato yuddhamabhudghoram parasparavadhaishinam
Anyonyavadhasanyuktamanyonyapritivardhanam
11.39
तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे राजन्वीरवरक्षये
अनिलेनेरितं घोरमुत्तस्थौ पार्थिवं रजः
Tasminpravritte sangrame rajanviravarakshaye
Anileneritam ghoramuttasthau parthivam rajah
11.40
श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात्
परस्परं विजानीमो ये चायुध्यन्नभीतवत्
Shravanannamadheyanam pandavanam cha kirtanat
Parasparam vijanimo ye chayudhyannabhitavat
11.41
तद्रजः पुरुषव्याघ्र शोणितेन प्रशामितम्
दिशश्च विमला जज्ञुस्तस्मिन्रजसि शामिते
Tadrajah purushavyaghra shonitena prashamitam
Dishashcha vimala jagyustasminrajasi shamite
11.42
तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानके
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः
Tatha pravritte sangrame ghorarupe bhayanake
Tavakanam paresham cha nasitkashchitparanmukhah
11.43
ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि
सुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः स्वर्गमभीप्सवः
Brahmalokapara bhutva prarthayanto jayam yudhi
Suyuddhena parakranta narah svargamabhipsavah
11.44
भर्तृपिण्डविमोक्षार्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताः
स्वर्गसंसक्तमनसो योधा युयुधिरे तदा
Bhartripindavimokshartham bhartrikaryavinishchitah
Svargasansaktamanaso yodha yuyudhire tada
11.45
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यमभिगर्जन्तः प्रहरन्तः परस्परम्
Nanarupani shastrani visrijanto maharathah
Anyonyamabhigarjantah praharantah parasparam
11.46
हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत
इति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च वै बले
Hata vidhyata grihnita praharadhvam nikrintata
Iti sma vachah shruyante tava tesham cha vai bale
11.47
ततः शल्यो महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम्
विव्याध निशितैर्बाणैर्हन्तुकामो महारथम्
Tatah shalyo maharaja dharmarajam yudhishthiram
Vivyadha nishitairbanairhantukamo maharatham
11.48
तस्य पार्थो महाराज नाराचान्वै चतुर्दश
मर्माण्युद्दिश्य मर्मज्ञो निचखान हसन्निव
Tasya partho maharaja narachanvai chaturdasha
Marmanyuddishya marmagyo nichakhana hasanniva
11.49
तं वार्य पाण्डवं बाणैर्हन्तुकामो महायशाः
विव्याध समरे क्रुद्धो बहुभिः कङ्कपत्रिभिः
Tam varya pandavam banairhantukamo mahayashah
Vivyadha samare kruddho bahubhih kankapatribhih
11.50
अथ भूयो महाराज शरेण नतपर्वणा
युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Atha bhuyo maharaja sharena nataparvana
Yudhishthiram samajaghne sarvasainyasya pashyatah
11.51
धर्मराजोऽपि संक्रुद्धो मद्रराजं महायशाः
विव्याध निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः
Dharmarajopi sankruddho madrarajam mahayashah
Vivyadha nishitairbanaih kankabarhinavajitaih
11.52
चन्द्रसेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः
द्रुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः
Chandrasenam cha saptatya sutam cha navabhih sharaih
Drumasenam chatuhshashtya nijaghana maharathah
11.53
चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना
निजघान ततो राजंश्चेदीन्वै पञ्चविंशतिम्
Chakrarakshe hate shalyah pandavena mahatmana
Nijaghana tato rajanshchedinvai panchavinshatim
11.54
सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः
माद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः
Satyakim panchavinshatya bhimasenam cha panchabhih
Madriputrau shatenajau vivyadha nishitaih sharaih
11.55
एवं विचरतस्तस्य संग्रामे राजसत्तम
संप्रेषयच्छितान्पार्थः शरानाशीविषोपमान्
Evam vicharatastasya sangrame rajasattama
Sampreshayachchhitanparthah sharanashivishopaman
11.56
ध्वजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद्रथात्
Dhvajagram chasya samare kuntiputro yudhishthirah
Pramukhe vartamanasya bhallenapaharadrathat
11.57
पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना
निपतन्तमपश्याम गिरिशृङ्गमिवाहतम्
Panduputrena vai tasya ketum chhinnam mahatmana
Nipatantamapashyama girishringamivahatam
11.58
ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च व्यवस्थितम्
संक्रुद्धो मद्रराजोऽभूच्छरवर्षं मुमोच ह
Dhvajam nipatitam drishtva pandavam cha vyavasthitam
Sankruddho madrarajobhuchchharavarsham mumocha ha
11.59
शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्
अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभः
Shalyah sayakavarshena parjanya iva vrishtiman
Abhyavarshadameyatma kshatriyam kshatriyarshabhah
11.60
सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत्
Satyakim bhimasenam cha madriputrau cha pandavau
Ekaikam panchabhirviddhva yudhishthiramapidayat
11.61
ततो बाणमयं जालं विततं पाण्डवोरसि
अपश्याम महाराज मेघजालमिवोद्गतम्
Tato banamayam jalam vitatam pandavorasi
Apashyama maharaja meghajalamivodgatam
11.62
तस्य शल्यो रणे क्रुद्धो बाणैः संनतपर्वभिः
दिशः प्रच्छादयामास प्रदिशश्च महारथः
Tasya shalyo rane kruddho banaih sannataparvabhih
Dishah prachchhadayamasa pradishashcha maharathah
11.63
ततो युधिष्ठिरो राजा बाणजालेन पीडितः
बभूव हृतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा
Tato yudhishthiro raja banajalena piditah
Babhuva hritavikranto jambho vritrahana yatha