UtshovChapter 10
10.1
संजय उवाच
तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम्
द्रवमाणेषु योधेषु निनदत्सु च दन्तिषु
Sanjaya uvacha
Tasminvilulite sainye vadhyamane parasparam
Dravamaneshu yodheshu ninadatsu cha dantishu
10.2
कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे
विद्रुतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा
Kujatam stanatam chaiva padatinam mahahave
Vidruteshu maharaja hayeshu bahudha tada
10.3
प्रक्षये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनाम्
नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे
Prakshaye darune jate sanhare sarvadehinam
Nanashastrasamavape vyatishaktarathadvipe
10.4
हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने
गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु
Harshane yuddhashaundanam bhirunam bhayavardhane
Gahamaneshu yodheshu parasparavadhaishishu
10.5
प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे
संग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने
Pranadane mahaghore vartamane durodare
Sangrame ghorarupe tu yamarashtravivardhane
10.6
पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः
तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्
Pandavastavakam sainyam vyadhamannishitaih sharaih
Tathaiva tavaka yodha jaghnuh pandavasainikan
10.7
तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे
पूर्वाह्णे चैव संप्राप्ते भास्करोदयनं प्रति
Tasminstatha vartamane yuddhe bhirubhayavahe
Purvahne chaiva samprapte bhaskarodayanam prati
10.8
लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षिताश्च महात्मना
अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Labdhalakshah pare rajanrakshitashcha mahatmana
Ayodhayanstava balam mrityum kritva nivartanam
10.9
बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लब्धलक्षैः प्रहारिभिः
कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निसमाकुला
Balibhih pandavairdriptairlabdhalakshaih praharibhih
Kauravyasidatpritana mrigivagnisamakula
10.10
तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम्
उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुचमूं प्रति
Tam drishtva sidatim senam panke gamiva durbalam
Ujjihirshustada shalyah prayatpanduchamum prati
10.11
मद्रराजस्तु संक्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम्
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिनः
Madrarajastu sankruddho grihitva dhanuruttamam
Abhyadravata sangrame pandavanatatayinah
10.12
पाण्डवाश्च महाराज समरे जितकाशिनः
मद्रराजं समासाद्य विव्यधुर्निशितैः शरैः
Pandavashcha maharaja samare jitakashinah
Madrarajam samasadya vivyadhurnishitaih sharaih
10.13
ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महाबलः
अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः
Tatah sharashataistikshnairmadrarajo mahabalah
Ardayamasa tam senam dharmarajasya pashyatah
10.14
प्रादुरासंस्ततो राजन्नानारूपाण्यनेकशः
चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता
Pradurasanstato rajannanarupanyanekashah
Chachala shabdam kurvana mahi chapi saparvata
10.15
सदण्डशूला दीप्ताग्राः शीर्यमाणाः समन्ततः
उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम्
Sadandashula diptagrah shiryamanah samantatah
Ulka bhumim divah peturahatya ravimandalam
10.16
मृगाश्च माहिषाश्चापि पक्षिणश्च विशां पते
अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप
Mrigashcha mahishashchapi pakshinashcha visham pate
Apasavyam tada chakruh senam te bahusho nripa
10.17
ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्संघचारिणाम्
तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिप
अभ्ययुः कौरवा राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्
Tatastadyuddhamatyugramabhavatsanghacharinam
Tatha sarvanyanikani sannipatya janadhipa
Abhyayuh kaurava rajanpandavanamanikinim
10.18
शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक्
अभ्यवर्षददीनात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Shalyastu sharavarshena varshanniva sahasradrik
Abhyavarshadadinatma kuntiputram yudhishthiram
10.19
भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितः
द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
Bhimasenam sharaishchapi rukmapunkhaih shilashitah
Draupadeyanstatha sarvanmadriputrau cha pandavau
10.20
धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च
एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध च महाबलः
ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव
Dhrishtadyumnam cha shaineyam shikhandinamathapi cha
Ekaikam dashabhirbanairvivyadha cha mahabalah
Tatosrijadbanavarsham gharmante maghavaniva
10.21
ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः
Tatah prabhadraka rajansomakashcha sahasrashah
Patitah patyamanashcha drishyante shalyasayakaih
10.22
भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः
ह्रादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः
Bhramaranamiva vratah shalabhanamiva vrajah
Hradinya iva meghebhyah shalyasya nyapatansharah
10.23
द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा
शल्यस्य बाणैर्न्यपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा
Dviradasturagashchartah pattayo rathinastatha
Shalyasya banairnyapatanbabhramurvyanadanstatha
10.24
आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च
प्राच्छादयदरीन्संख्ये कालसृष्ट इवान्तकः
विनर्दमानो मद्रेशो मेघह्रादो महाबलः
Avishta iva madresho manyuna paurushena cha
Prachchhadayadarinsankhye kalasrishta ivantakah
Vinardamano madresho meghahrado mahabalah
10.25
सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी
अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम्
Sa vadhyamana shalyena pandavanamanikini
Ajatashatrum kaunteyamabhyadhavadyudhishthiram
10.26
तां समर्प्य ततः संख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः
शरवर्षेण महता युधिष्ठिरमपीडयत्
Tam samarpya tatah sankhye laghuhastah shitaih sharaih
Sharavarshena mahata yudhishthiramapidayat
10.27
तमापतन्तं पत्त्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः
अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्मत्तं द्विपमिवाङ्कुशैः
Tamapatantam pattyashvaih kruddho raja yudhishthirah
Avarayachchharaistikshnairmattam dvipamivankushaih
10.28
तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्
सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम्
Tasya shalyah sharam ghoram mumochashivishopamam
Sobhyavidhyanmahatmanam vegenabhyapatachcha gam
10.29
ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः
पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः
Tato vrikodarah kruddhah shalyam vivyadha saptabhih
Panchabhih sahadevastu nakulo dashabhih sharaih
10.30
द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः
अभ्यवर्षन्महाभागं मेघा इव महीधरम्
Draupadeyashcha shatrughnam shuramartayanim sharaih
Abhyavarshanmahabhagam megha iva mahidharam
10.31
ततो दृष्ट्वा तुद्यमानं शल्यं पार्थैः समन्ततः
कृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धावभ्यधावताम्
Tato drishtva tudyamanam shalyam parthaih samantatah
Kritavarma kripashchaiva sankruddhavabhyadhavatam
10.32
उलूकश्च पतत्री च शकुनिश्चापि सौबलः
स्मयमानश्च शनकैरश्वत्थामा महारथः
तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे
Ulukashcha patatri cha shakunishchapi saubalah
Smayamanashcha shanakairashvatthama maharathah
Tava putrashcha kartsnyena jugupuh shalyamahave
10.33
भीमसेनं त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखैः
बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत्
Bhimasenam tribhirviddhva kritavarma shilimukhaih
Banavarshena mahata kruddharupamavarayat
10.34
धृष्टद्युम्नं कृपः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत्
द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्
Dhrishtadyumnam kripah kruddho banavarshairapidayat
Draupadeyanshcha shakuniryamau cha draunirabhyayat
10.35
दुर्योधनो युधां श्रेष्ठावाहवे केशवार्जुनौ
समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाभ्यहनद्बली
Duryodhano yudham shreshthavahave keshavarjunau
Samabhyayadugratejah sharaishchabhyahanadbali
10.36
एवं द्वंद्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह
घोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशां पते
Evam dvandvashatanyasanstvadiyanam paraih saha
Ghorarupani chitrani tatra tatra visham pate
10.37
ऋश्यवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे
सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वः पाण्डुनन्दनः
कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत
Rishyavarnanjaghanashvanbhojo bhimasya sanyuge
Sovatirya rathopasthaddhatashvah pandunandanah
Kalo dandamivodyamya gadapanirayudhyata
10.38
प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वांश्च मद्रराट्
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत्
Pramukhe sahadevasya jaghanashvanshcha madrarat
Tatah shalyasya tanayam sahadevosinavadhit
10.39
गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत्
असंभ्रान्तमसंभ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम्
Gautamah punaracharyo dhrishtadyumnamayodhayat
Asambhrantamasambhranto yatnavanyatnavattaram
10.40
द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः
अविध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धः स्मयन्निव
Draupadeyanstatha viranekaikam dashabhih sharaih
Avidhyadacharyasuto natikruddhah smayanniva
10.41
शल्योऽपि राजन्संक्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान्
पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत्
Shalyopi rajansankruddho nighnansomakapandavan
Punareva shitairbanairyudhishthiramapidayat
10.42
तस्य भीमो रणे क्रुद्धः संदष्टदशनच्छदः
विनाशायाभिसंधाय गदामादत्त वीर्यवान्
Tasya bhimo rane kruddhah sandashtadashanachchhadah
Vinashayabhisandhaya gadamadatta viryavan
10.43
यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम्
गजवाजिमनुष्याणां प्राणान्तकरणीमपि
Yamadandapratikasham kalaratrimivodyatam
Gajavajimanushyanam pranantakaranimapi
10.44
हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव
शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयस्मयीम्
Hemapattaparikshiptamulkam prajvalitamiva
Shaikyam vyalimivatyugram vajrakalpamayasmayim
10.45
चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव
वसामेदोसृगादिग्धां जिह्वां वैवस्वतीमिव
Chandanagurupankaktam pramadamipsitamiva
Vasamedosrigadigdham jihvam vaivasvatimiva
10.46
पटुघण्टारवशतां वासवीमशनीमिव
निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि
Patughantaravashatam vasavimashanimiva
Nirmuktashivishakaram priktam gajamadairapi
10.47
त्रासनीं रिपुसैन्यानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम्
मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारिणीम्
Trasanim ripusainyanam svasainyapariharshinim
Manushyaloke vikhyatam girishringavidarinim
10.48
यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली
आह्वयामास कौन्तेयः संक्रुद्धमलकाधिपम्
Yaya kailasabhavane maheshvarasakham bali
Ahvayamasa kaunteyah sankruddhamalakadhipam
10.49
यया मायाविनो दृप्तान्सुबहून्धनदालये
जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः
निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः
Yaya mayavino driptansubahundhanadalaye
Jaghana guhyakankruddho mandararthe mahabalah
Nivaryamano bahubhirdraupadyah priyamasthitah
10.50
तां वज्रमणिरत्नौघामष्टाश्रिं वज्रगौरवाम्
समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यद्रवद्रणे
Tam vajramaniratnaughamashtashrim vajragauravam
Samudyamya mahabahuh shalyamabhyadravadrane
10.51
गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया
पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान्
Gadaya yuddhakushalastaya darunanadaya
Pothayamasa shalyasya chaturoshvanmahajavan
10.52
ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम्
निचखान नदन्वीरो वर्म भित्त्वा च सोऽभ्यगात्
Tatah shalyo rane kruddhah pine vakshasi tomaram
Nichakhana nadanviro varma bhittva cha sobhyagat
10.53
वृकोदरस्त्वसंभ्रातस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि
Vrikodarastvasambhratastamevoddhritya tomaram
Yantaram madrarajasya nirbibheda tato hridi
10.54
स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः
पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत्
Sa bhinnavarma rudhiram vamanvitrastamanasah
Papatabhimukho dino madrarajastvapakramat
10.55
कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः
गदामाश्रित्य धीरात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत
Kritapratikritam drishtva shalyo vismitamanasah
Gadamashritya dhiratma pratyamitramavaikshata
10.56
ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन्
तद्दृष्ट्वा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः
Tatah sumanasah partha bhimasenamapujayan
Taddrishtva karma sangrame ghoramaklishtakarmanah