UtshovChapter 56
56.1
धृतराष्ट्र उवाच
ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे
दुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वापि संजय
Dhritarashtra uvacha
Tato bhagneshu sainyeshu bhimasenena sanyuge
Duryodhanobravitkim nu saubalo vapi sanjaya
56.2
कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि
कृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा
Karno va jayatam shreshtho yodha va mamaka yudhi
Kripo va kritavarma cha draunirduhshasanopi va
56.3
अत्यद्भुतमिदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम्
यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि
Atyadbhutamidam manye pandaveyasya vikramam
Yathapratigyam yodhanam radheyah kritavanapi
56.4
कुरूणामपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः
शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय
Kurunamapi sarvesham karnah shatrunishudanah
Sharma varma pratishtha cha jivitasha cha sanjaya
56.5
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा
राधेयानामधिरथः कर्णः किमकरोद्युधि
Tatprabhagnam balam drishtva kaunteyenamitaujasa
Radheyanamadhirathah karnah kimakarodyudhi
56.6
पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय
Putra va mama durdharsha rajano va maharathah
Etanme sarvamachakshva kushalo hyasi sanjaya
56.7
संजय उवाच
अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्
जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतः
भीमोऽप्यतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत्
Sanjaya uvacha
Aparahne maharaja sutaputrah pratapavan
Jaghana somakansarvanbhimasenasya pashyatah
Bhimopyatibalah sainyam dhartarashtram vyapothayat
56.8
द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता
यन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मा वह
Dravyamanam balam drishtva bhimasenena dhimata
Yantaramabravitkarnah panchalaneva ma vaha
56.9
मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान्
प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूषांश्च महाबलः
Madrarajastatah shalyah shvetanashvanmahajavan
Prahinochchedipanchalankarushanshcha mahabalah
56.10
प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः
न्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्र यत्रैच्छदग्रणीः
Pravishya cha sa tam senam shalyah parabalardanah
Nyayachchhatturaganhrishto yatra yatraichchhadagranih
56.11
तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम्
संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास्त्रस्ता आसन्विशां पते
Tam ratham meghasankasham vaiyaghraparivaranam
Sandrishya pandupanchalastrasta asanvisham pate
56.12
ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे
पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः
Tato rathasya ninadah pradurasinmaharane
Parjanyasamanirghoshah parvatasyeva diryatah
56.13
ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः कर्णोऽप्याकर्णनिःसृतैः
जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः
Tatah sharashataistikshnaih karnopyakarnanihsritaih
Jaghana pandavabalam shatashotha sahasrashah
56.14
तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम्
परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
Tam tatha samare karma kurvanamatimanusham
Parivavrurmaheshvasah pandavanam maharathah
56.15
तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः ससात्यकाः
परिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः
Tam shikhandi cha bhimashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Nakulah sahadevashcha draupadeyah sasatyakah
Parivavrurjighansanto radheyam sharavrishtibhih
56.16
सात्यकिस्तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः
अताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः
Satyakistu tatah karnam vinshatya nishitaih sharaih
Atadayadrane shuro jatrudeshe narottamah
56.17
शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च पञ्चभिः
द्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः
नकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः
Shikhandi panchavinshatya dhrishtadyumnashcha panchabhih
Draupadeyashchatuhshashtya sahadevashcha saptabhih
Nakulashcha shatenajau karnam vivyadha sayakaih
56.18
भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम्
विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः
Bhimasenastu radheyam navatya nataparvanam
Vivyadha samare kruddho jatrudeshe mahabalah
56.19
ततः प्रहस्याधिरथिर्विक्षिपन्धनुरुत्तमम्
मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलः
तान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
Tatah prahasyadhirathirvikshipandhanuruttamam
Mumocha nishitanbananpidayansumahabalah
Tanpratyavidhyadradheyah panchabhih panchabhih sharaih
56.20
सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभः
अथैनं नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे
Satyakestu dhanushchhittva dhvajam cha purusharshabhah
Athainam navabhirbanairajaghana stanantare
56.21
भीमसेनस्तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परंतपः
Bhimasenastu tam kruddho vivyadha trinshata sharaih
Sarathim cha tribhirbanairajaghana parantapah
56.22
विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार पुरुषर्षभः
अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत्
Virathandraupadeyanshcha chakara purusharshabhah
Akshnornimeshamatrena tadadbhutamivabhavat
56.23
विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः
पाञ्चालानहनच्छूरश्चेदीनां च महारथान्
Vimukhikritya tansarvansharaih sannataparvabhih
Panchalanahanachchhurashchedinam cha maharathan
56.24
ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते
कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन्
ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः
Te vadhyamanah samare chedimatsya visham pate
Karnamekamabhidrutya sharasanghaih samardayan
Tanjaghana shitairbanaih sutaputro maharathah
56.25
एतदत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवानस्मि भारत
यदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान्
Etadatyadbhutam karne drishtavanasmi bharata
Yadekah samare shuransutaputrah pratapavan
56.26
यतमानान्परं शक्त्यायोधयत्तांश्च धन्विनः
पाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे
Yatamananparam shaktyayodhayattanshcha dhanvinah
Pandaveyanmaharaja sharairvaritavanrane
56.27
तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः
तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
Tatra bharata karnasya laghavena mahatmanah
Tutushurdevatah sarvah siddhashcha paramarshayah
56.28
अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्
कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्
Apujayanmaheshvasa dhartarashtra narottamam
Karnam rathavarashreshtham shreshtham sarvadhanushmatam
56.29
ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्
कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाघे ज्वलितो महान्
Tatah karno maharaja dadaha ripuvahinim
Kakshamiddho yatha vahnirnidaghe jvalito mahan
56.30
ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः
प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम्
Te vadhyamanah karnena pandaveyastatastatah
Pradravanta rane bhitah karnam drishtva mahabalam
56.31
तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणे
वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः
Tatrakrando mahanasitpanchalanam maharane
Vadhyatam sayakaistikshnaih karnachapavarachyutaih
56.32
तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः
कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः
Tena shabdena vitrasta pandavanam mahachamuh
Karnamekam rane yodham menire tatra shatravah
56.33
तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः
यदेकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम्
Tatradbhutam param chakre radheyah shatrukarshanah
Yadekam pandavah sarve na shekurabhivikshitum
56.34
यथौघः पर्वतश्रेष्ठमासाद्याभिप्रदीर्यते
तथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते
Yathaughah parvatashreshthamasadyabhipradiryate
Tatha tatpandavam sainyam karnamasadya diryate
56.35
कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्
Karnopi samare rajanvidhumogniriva jvalan
Dahanstasthau mahabahuh pandavanam mahachamum
56.36
शिरांसि च महाराज कर्णांश्चञ्चलकुण्डलान्
बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः
Shiransi cha maharaja karnanshchanchalakundalan
Bahunshcha viro viranam chichchheda laghu cheshubhih
56.37
हस्तिदन्तान्त्सरून्खड्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान्
रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च
Hastidantantsarunkhadgandhvajanshaktirhayangajan
Rathanshcha vividhanrajanpataka vyajanani cha
56.38
अक्षेषायुगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च
चिच्छेद शतधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः
Aksheshayugayoktrani chakrani vividhani cha
Chichchheda shatadha karno yodhavratamanushthitah
56.39
तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
Tatra bharata karnena nihatairgajavajibhih
Agamyarupa prithivi mansashonitakardama
56.40
विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः
रथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किंचन
Vishamam cha samam chaiva hatairashvapadatibhih
Rathaishcha kunjaraishchaiva na pragyayata kinchana
56.41
नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम्
घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते
Napi sve na pare yodhah pragyayanta parasparam
Ghore sharandhakare tu karnastre cha vijrimbhite
56.42
राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः
संछादिता महाराज यतमाना महारथाः
Radheyachapanirmuktaih sharaih kanchanabhushitaih
Sanchhadita maharaja yatamana maharathah
56.43
ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनः
अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः
Te pandaveyah samare karnena sma punah punah
Abhajyanta maharaja yatamana maharathah
56.44
मृगसंघान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने
कर्णस्तु समरे योधांस्तत्र तत्र महायशाः
कालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः
Mrigasanghanyatha kruddhah sinho dravayate vane
Karnastu samare yodhanstatra tatra mahayashah
Kalayamasa tatsainyam yatha pashugananvrikah
56.45
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम्
अभिजग्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान्रवान्
Drishtva tu pandavim senam dhartarashtrah paranmukhim
Abhijagmurmaheshvasa ruvanto bhairavanravan
56.46
दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः
वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः
Duryodhano hi rajendra muda paramaya yutah
Vadayamasa sanhrishto nanavadyani sarvashah
56.47
पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाः
न्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Panchalapi maheshvasa bhagna bhagna narottamah
Nyavartanta yatha shura mrityum kritva nivartanam
56.48
तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनः
अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः
Tannivrittanrane shuranradheyah shatrutapanah
Anekasho maharaja babhanja purusharshabhah
56.49
तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः
निहताः सादयः क्रोधाच्चेदयश्च परःशताः
Tatra bharata karnena panchala vinshati rathah
Nihatah sadayah krodhachchedayashcha parahshatah
56.50
कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारत
निर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान्
Kritva shunyanrathopasthanvajiprishthanshcha bharata
Nirmanushyangajaskandhanpadatanshchaiva vidrutan
56.51
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः
कालान्तकवपुः क्रूरः सूतपुत्रश्चचार ह
Aditya iva madhyahne durnirikshyah parantapah
Kalantakavapuh krurah sutaputrashchachara ha
56.52
एवमेतान्महाराज नरवाजिरथद्विपान्
हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः
Evametanmaharaja naravajirathadvipan
Hatva tasthau maheshvasah karnoriganasudanah
56.53
यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः
तथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः
Yatha bhutagananhatva kalastishthenmahabalah
Tatha sa somakanhatva tasthaveko maharathah
56.54
तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम्
वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि
Tatradbhutamapashyama panchalanam parakramam
Vadhyamanapi karnena najahu ranamurdhani
56.55
राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा
अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्चापि सौबलः
न्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः
Raja duhshasanashchaiva kripah sharadvatastatha
Ashvatthama kritavarma shakunishchapi saubalah
Nyahananpandavim senam shatashotha sahasrashah
56.56
कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ
अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान्वै ततस्ततः
तत्र युद्धं तदा ह्यासीत्क्रूरं विशसनं महत्
Karnaputrau cha rajendra bhratarau satyavikramau
Anashayetam balinah panchalanvai tatastatah
Tatra yuddham tada hyasitkruram vishasanam mahat
56.57
तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
द्रौपदेयाश्च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्
Tathaiva pandavah shura dhrishtadyumnashikhandinau
Draupadeyashcha sankruddha abhyaghnanstavakam balam
56.58
एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः
तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्
Evamesha kshayo vrittah pandavanam tatastatah
Tavakanamapi rane bhimam prapya mahabalam