UtshovChapter 55
55.1
संजय उवाच
श्रुत्वा च रथनिर्घोषं सिंहनादं च संयुगे
अर्जुनः प्राह गोविन्दं शीघ्रं चोदय वाजिनः
Sanjaya uvacha
Shrutva cha rathanirghosham sinhanadam cha sanyuge
Arjunah praha govindam shighram chodaya vajinah
55.2
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा गोविन्दोऽर्जुनमब्रवीत्
एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमो व्यवस्थितः
Arjunasya vachah shrutva govindorjunamabravit
Esha gachchhami sukshipram yatra bhimo vyavasthitah
55.3
आयान्तमश्वैर्हिमशङ्खवर्णैः; सुवर्णमुक्तामणिजालनद्धैः
जम्भं जिघांसुं प्रगृहीतवज्रं; जयाय देवेन्द्रमिवोग्रमन्युम्
Ayantamashvairhimashankhavarnaih; suvarnamuktamanijalanaddhaih
Jambham jighansum pragrihitavajram; jayaya devendramivogramanyum
55.4
रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा; बाणस्वनैर्नेमिखुरस्वनैश्च
संनादयन्तो वसुधां दिशश्च; क्रुद्धा नृसिंहा जयमभ्युदीयुः
Rathashvamatangapadatisangha; banasvanairnemikhurasvanaishcha
Sannadayanto vasudham dishashcha; kruddha nrisinha jayamabhyudiyuh
55.5
तेषां च पार्थस्य महत्तदासी;द्देहासुपाप्मक्षपणं सुयुद्धम्
त्रैलोक्यहेतोरसुरैर्यथासी;द्देवस्य विष्णोर्जयतां वरस्य
Tesham cha parthasya mahattadasi;ddehasupapmakshapanam suyuddham
Trailokyahetorasurairyathasi;ddevasya vishnorjayatam varasya
55.6
तैरस्तमुच्चावचमायुधौघ;मेकः प्रचिच्छेद किरीटमाली
क्षुरार्धचन्द्रैर्निशितैश्च बाणैः; शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून्
Tairastamuchchavachamayudhaugha;mekah prachichchheda kiritamali
Kshurardhachandrairnishitaishcha banaih; shiransi tesham bahudha cha bahun
55.7
छत्राणि वालव्यजनानि केतू;नश्वान्रथान्पत्तिगणान्द्विपांश्च
ते पेतुरुर्व्यां बहुधा विरूपा; वातप्रभग्नानि यथा वनानि
Chhatrani valavyajanani ketu;nashvanrathanpattiganandvipanshcha
Te petururvyam bahudha virupa; vataprabhagnani yatha vanani
55.8
सुवर्णजालावतता महागजाः; सवैजयन्तीध्वजयोधकल्पिताः
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः समाचिता;श्चकाशिरे प्रज्वलिता यथाचलाः
Suvarnajalavatata mahagajah; savaijayantidhvajayodhakalpitah
Suvarnapunkhairishubhih samachita;shchakashire prajvalita yathachalah
55.9
विदार्य नागांश्च रथांश्च वाजिनः; शरोत्तमैर्वासववज्रसंनिभैः
द्रुतं ययौ कर्णजिघांसया तथा; यथा मरुत्वान्बलभेदने पुरा
Vidarya naganshcha rathanshcha vajinah; sharottamairvasavavajrasannibhaih
Drutam yayau karnajighansaya tatha; yatha marutvanbalabhedane pura
55.10
ततः स पुरुषव्याघ्रः सूतसैन्यमरिंदम
प्रविवेश महाबाहुर्मकरः सागरं यथा
Tatah sa purushavyaghrah sutasainyamarindama
Pravivesha mahabahurmakarah sagaram yatha
55.11
तं दृष्ट्वा तावका राजन्रथपत्तिसमन्विताः
गजाश्वसादिबहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन्
Tam drishtva tavaka rajanrathapattisamanvitah
Gajashvasadibahulah pandavam samupadravan
55.12
तत्राभिद्रवतां पार्थमारावः सुमहानभूत्
सागरस्येव मत्तस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः
Tatrabhidravatam parthamaravah sumahanabhut
Sagarasyeva mattasya yatha syatsalilasvanah
55.13
ते तु तं पुरुषव्याघ्रं व्याघ्रा इव महारथाः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा प्राणकृतं भयम्
Te tu tam purushavyaghram vyaghra iva maharathah
Abhyadravanta sangrame tyaktva pranakritam bhayam
55.14
तेषामापततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम्
अर्जुनो व्यधमत्सैन्यं महावातो घनानिव
Teshamapatatam tatra sharavarshani munchatam
Arjuno vyadhamatsainyam mahavato ghananiva
55.15
तेऽर्जुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः प्रहारिणः
अभियाय महेष्वासा विव्यधुर्निशितैः शरैः
Terjunam sahita bhutva rathavanshaih praharinah
Abhiyaya maheshvasa vivyadhurnishitaih sharaih
55.16
ततोऽर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्
प्रेषयामास विशिखैर्यमस्य सदनं प्रति
Tatorjunah sahasrani rathavaranavajinam
Preshayamasa vishikhairyamasya sadanam prati
55.17
ते वध्यमानाः समरे पार्थचापच्युतैः शरैः
तत्र तत्र स्म लीयन्ते भये जाते महारथाः
Te vadhyamanah samare parthachapachyutaih sharaih
Tatra tatra sma liyante bhaye jate maharathah
55.18
तेषां चतुःशतान्वीरान्यतमानान्महारथान्
अर्जुनो निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम्
Tesham chatuhshatanviranyatamananmaharathan
Arjuno nishitairbanairanayadyamasadanam
55.19
ते वध्यमानाः समरे नानालिङ्गैः शितैः शरैः
अर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर्वै दिशो भयात्
Te vadhyamanah samare nanalingaih shitaih sharaih
Arjunam samabhityajya dudruvurvai disho bhayat
55.20
तेषां शब्दो महानासीद्द्रवतां वाहिनीमुखे
महौघस्येव भद्रं ते गिरिमासाद्य दीर्यतः
Tesham shabdo mahanasiddravatam vahinimukhe
Mahaughasyeva bhadram te girimasadya diryatah
55.21
तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा द्रावयित्वार्जुनः शरैः
प्रायादभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष
Tam tu senam bhrisham viddhva dravayitvarjunah sharaih
Prayadabhimukhah parthah sutanikani marisha
55.22
तस्य शब्दो महानासीत्परानभिमुखस्य वै
गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा
Tasya shabdo mahanasitparanabhimukhasya vai
Garudasyeva patatah pannagarthe yatha pura
55.23
तं तु शब्दमभिश्रुत्य भीमसेनो महाबलः
बभूव परमप्रीतः पार्थदर्शनलालसः
Tam tu shabdamabhishrutya bhimaseno mahabalah
Babhuva paramapritah parthadarshanalalasah
55.24
श्रुत्वैव पार्थमायान्तं भीमसेनः प्रतापवान्
त्यक्त्वा प्राणान्महाराज सेनां तव ममर्द ह
Shrutvaiva parthamayantam bhimasenah pratapavan
Tyaktva prananmaharaja senam tava mamarda ha
55.25
स वायुवेगप्रतिमो वायुवेगसमो जवे
वायुवद्व्यचरद्भीमो वायुपुत्रः प्रतापवान्
Sa vayuvegapratimo vayuvegasamo jave
Vayuvadvyacharadbhimo vayuputrah pratapavan
55.26
तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते
व्यभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौरिव सागरे
Tenardyamana rajendra sena tava visham pate
Vyabhramyata maharaja bhinna nauriva sagare
55.27
तां तु सेनां तदा भीमो दर्शयन्पाणिलाघवम्
शरैरवचकर्तोग्रैः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम्
Tam tu senam tada bhimo darshayanpanilaghavam
Sharairavachakartograih preshayishyanyamakshayam
55.28
तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम्
व्यत्रस्यन्त रणे योधाः कालस्येव युगक्षये
Tatra bharata bhimasya balam drishtvatimanusham
Vyatrasyanta rane yodhah kalasyeva yugakshaye
55.29
तथार्दितान्भीमबलान्भीमसेनेन भारत
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा इदं वचनमब्रवीत्
Tatharditanbhimabalanbhimasenena bharata
Drishtva duryodhano raja idam vachanamabravit
55.30
सैनिकान्स महेष्वासो योधांश्च भरतर्षभ
समादिशद्रणे सर्वान्हत भीममिति स्म ह
तस्मिन्हते हतं मन्ये सर्वसैन्यमशेषतः
Sainikansa maheshvaso yodhanshcha bharatarshabha
Samadishadrane sarvanhata bhimamiti sma ha
Tasminhate hatam manye sarvasainyamasheshatah
55.31
प्रतिगृह्य च तामाज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः
भीमं प्रच्छादयामासुः शरवर्षैः समन्ततः
Pratigrihya cha tamagyam tava putrasya parthivah
Bhimam prachchhadayamasuh sharavarshaih samantatah
55.32
गजाश्च बहुला राजन्नराश्च जयगृद्धिनः
रथा हयाश्च राजेन्द्र परिवव्रुर्वृकोदरम्
Gajashcha bahula rajannarashcha jayagriddhinah
Ratha hayashcha rajendra parivavrurvrikodaram
55.33
स तैः परिवृतः शूरैः शूरो राजन्समन्ततः
शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः
Sa taih parivritah shuraih shuro rajansamantatah
Shushubhe bharatashreshtha nakshatrairiva chandramah
55.34
स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमः
निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस्तथा
Sa raraja tatha sankhye darshaniyo narottamah
Nirvishesham maharaja yatha hi vijayastatha
55.35
तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टीः समासृजन्
क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूरा हन्तुकामा वृकोदरम्
Tatra te parthivah sarve sharavrishtih samasrijan
Krodharaktekshanah krura hantukama vrikodaram
55.36
स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः
निश्चक्राम रणाद्भीमो मत्स्यो जालादिवाम्भसि
Sa vidarya mahasenam sharaih sannataparvabhih
Nishchakrama ranadbhimo matsyo jaladivambhasi
55.37
हत्वा दश सहस्राणि गजानामनिवर्तिनाम्
नृणां शतसहस्रे द्वे द्वे शते चैव भारत
Hatva dasha sahasrani gajanamanivartinam
Nrinam shatasahasre dve dve shate chaiva bharata
55.38
पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतमेव च
हत्वा प्रास्यन्दयद्भीमो नदीं शोणितकर्दमाम्
Pancha chashvasahasrani rathanam shatameva cha
Hatva prasyandayadbhimo nadim shonitakardamam
55.39
शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम्
नरमीनामश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम्
Shonitodam rathavartam hastigrahasamakulam
Naraminamashvanakram keshashaivalashadvalam
55.40
संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम्
ऊरुग्राहां मज्जपङ्कां शीर्षोपलसमाकुलाम्
Sanchhinnabhujanagendram bahuratnapaharinim
Urugraham majjapankam shirshopalasamakulam
55.41
धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम्
योधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम्
Dhanushkasham sharavapam gadaparighaketanam
Yodhavratavatim sankhye vahantim yamasadanam
55.42
क्षणेन पुरुषव्याघ्रः प्रावर्तयत निम्नगाम्
यथा वैतरणीमुग्रां दुस्तरामकृतात्मभिः
Kshanena purushavyaghrah pravartayata nimnagam
Yatha vaitaranimugram dustaramakritatmabhih
55.43
यतो यतः पाण्डवेयः प्रवृत्तो रथसत्तमः
ततस्ततोऽपातयत योधाञ्शतसहस्रशः
Yato yatah pandaveyah pravritto rathasattamah
Tatastatopatayata yodhanshatasahasrashah
55.44
एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगे
दुर्योधनो महाराज शकुनिं वाक्यमब्रवीत्
Evam drishtva kritam karma bhimasenena sanyuge
Duryodhano maharaja shakunim vakyamabravit
55.45
जय मातुल संग्रामे भीमसेनं महाबलम्
अस्मिञ्जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम्
Jaya matula sangrame bhimasenam mahabalam
Asminjite jitam manye pandaveyam mahabalam
55.46
ततः प्रायान्महाराज सौबलेयः प्रतापवान्
रणाय महते युक्तो भ्रातृभिः परिवारितः
Tatah prayanmaharaja saubaleyah pratapavan
Ranaya mahate yukto bhratribhih parivaritah
55.47
स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम्
वारयामास तं वीरो वेलेव मकरालयम्
स न्यवर्तत तं भीमो वार्यमाणः शितैः शरैः
Sa samasadya sangrame bhimam bhimaparakramam
Varayamasa tam viro veleva makaralayam
Sa nyavartata tam bhimo varyamanah shitaih sharaih
55.48
शकुनिस्तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे स्तनान्तरे
प्रेषयामास नाराचान्रुक्मपुङ्खाञ्शिलाशितान्
Shakunistasya rajendra vame parshve stanantare
Preshayamasa narachanrukmapunkhanshilashitan
55.49
वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास्तस्य महात्मनः
न्यमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिणवाससः
Varma bhittva tu sauvarnam banastasya mahatmanah
Nyamajjanta maharaja kankabarhinavasasah
55.50
सोऽतिविद्धो रणे भीमः शरं हेमविभूषितम्
प्रेषयामास सहसा सौबलं प्रति भारत
Sotividdho rane bhimah sharam hemavibhushitam
Preshayamasa sahasa saubalam prati bharata
55.51
तमायान्तं शरं घोरं शकुनिः शत्रुतापनः
चिच्छेद शतधा राजन्कृतहस्तो महाबलः
Tamayantam sharam ghoram shakunih shatrutapanah
Chichchheda shatadha rajankritahasto mahabalah
55.52
तस्मिन्निपतिते भूमौ भीमः क्रुद्धो विशां पते
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव
Tasminnipatite bhumau bhimah kruddho visham pate
Dhanushchichchheda bhallena saubalasya hasanniva
55.53
तदपास्य धनुश्छिन्नं सौबलेयः प्रतापवान्
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश
Tadapasya dhanushchhinnam saubaleyah pratapavan
Anyadadatta vegena dhanurbhallanshcha shodasha
55.54
तैस्तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिः
चतुर्भिः सारथिं ह्यार्च्छद्भीमं पञ्चभिरेव च
Taistasya tu maharaja bhallaih sannataparvabhih
Chaturbhih sarathim hyarchchhadbhimam panchabhireva cha
55.55
ध्वजमेकेन चिच्छेद छत्रं द्वाभ्यां विशां पते
चतुर्भिश्चतुरो वाहान्विव्याध सुबलात्मजः
Dhvajamekena chichchheda chhatram dvabhyam visham pate
Chaturbhishchaturo vahanvivyadha subalatmajah
55.56
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान्
शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डामयस्मयीम्
Tatah kruddho maharaja bhimasenah pratapavan
Shaktim chikshepa samare rukmadandamayasmayim
55.57
सा भीमभुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चला
निपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः
Sa bhimabhujanirmukta nagajihveva chanchala
Nipapata rathe turnam saubalasya mahatmanah
55.58
ततस्तामेव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम्
भीमसेनाय चिक्षेप क्रुद्धरूपो विशां पते
Tatastameva sangrihya shaktim kanakabhushanam
Bhimasenaya chikshepa kruddharupo visham pate
55.59
सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः
पपात च ततो भूमौ यथा विद्युन्नभश्च्युता
Sa nirbhidya bhujam savyam pandavasya mahatmanah
Papata cha tato bhumau yatha vidyunnabhashchyuta
55.60
अथोत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततः
न तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम्
Athotkrushtam maharaja dhartarashtraih samantatah
Na tu tam mamrishe bhimah sinhanadam tarasvinam
55.61
स संगृह्य धनुः सज्यं त्वरमाणो महारथः
मुहूर्तादिव राजेन्द्र छादयामास सायकैः
सौबलस्य बलं संख्ये त्यक्त्वात्मानं महाबलः
Sa sangrihya dhanuh sajyam tvaramano maharathah
Muhurtadiva rajendra chhadayamasa sayakaih
Saubalasya balam sankhye tyaktvatmanam mahabalah
55.62
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं चैव विशां पते
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्वरमाणः पराक्रमी
Tasyashvanshchaturo hatva sutam chaiva visham pate
Dhvajam chichchheda bhallena tvaramanah parakrami
55.63
हताश्वं रथमुत्सृज्य त्वरमाणो नरोत्तमः
तस्थौ विस्फारयंश्चापं क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्
शरैश्च बहुधा राजन्भीममार्च्छत्समन्ततः
Hatashvam rathamutsrijya tvaramano narottamah
Tasthau vispharayanshchapam krodharaktekshanah shvasan
Sharaishcha bahudha rajanbhimamarchchhatsamantatah
55.64
प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः प्रतापवान्
धनुश्चिच्छेद संक्रुद्धो विव्याध च शितैः शरैः
Pratihatya tu vegena bhimasenah pratapavan
Dhanushchichchheda sankruddho vivyadha cha shitaih sharaih
55.65
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः
निपपात ततो भूमौ किंचित्प्राणो नराधिप
Sotividdho balavata shatruna shatrukarshanah
Nipapata tato bhumau kinchitprano naradhipa
55.66
ततस्तं विह्वलं ज्ञात्वा पुत्रस्तव विशां पते
अपोवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः
Tatastam vihvalam gyatva putrastava visham pate
Apovaha rathenajau bhimasenasya pashyatah
55.67
रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः
प्रदुद्रुवुर्दिशो भीता भीमाज्जाते महाभये
Rathasthe tu naravyaghre dhartarashtrah paranmukhah
Pradudruvurdisho bhita bhimajjate mahabhaye
55.68
सौबले निर्जिते राजन्भीमसेनेन धन्विना
भयेन महता भग्नः पुत्रो दुर्योधनस्तव
अपायाज्जवनैरश्वैः सापेक्षो मातुलं प्रति
Saubale nirjite rajanbhimasenena dhanvina
Bhayena mahata bhagnah putro duryodhanastava
Apayajjavanairashvaih sapeksho matulam prati
55.69
पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत
विप्रजग्मुः समुत्सृज्य द्वैरथानि समन्ततः
Paranmukham tu rajanam drishtva sainyani bharata
Viprajagmuh samutsrijya dvairathani samantatah
55.70
तान्दृष्ट्वातिरथान्सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान्
जवेनाभ्यपतद्भीमः किरञ्शरशतान्बहून्
Tandrishtvatirathansarvandhartarashtranparanmukhan
Javenabhyapatadbhimah kiransharashatanbahun
55.71
ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः
कर्णमासाद्य समरे स्थिता राजन्समन्ततः
स हि तेषां महावीर्यो द्वीपोऽभूत्सुमहाबलः
Te vadhyamana bhimena dhartarashtrah paranmukhah
Karnamasadya samare sthita rajansamantatah
Sa hi tesham mahaviryo dvipobhutsumahabalah
55.72
भिन्ननौका यथा राजन्द्वीपमासाद्य निर्वृताः
भवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये
Bhinnanauka yatha rajandvipamasadya nirvritah
Bhavanti purushavyaghra navikah kalaparyaye
55.73
तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभ
समाश्वस्ताः स्थिता राजन्संप्रहृष्टाः परस्परम्
समाजग्मुश्च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Tatha karnam samasadya tavaka bharatarshabha
Samashvastah sthita rajansamprahrishtah parasparam
Samajagmushcha yuddhaya mrityum kritva nivartanam