UtshovChapter 54
54.1
संजय उवाच
अथ त्विदानीं तुमुले विमर्दे; द्विषद्भिरेको बहुभिः समावृतः
महाभये सारथिमित्युवाच; भीमश्चमूं वारयन्धार्तराष्ट्रीम्
त्वं सारथे याहि जवेन वाहै;र्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय
Sanjaya uvacha
Atha tvidanim tumule vimarde; dvishadbhireko bahubhih samavritah
Mahabhaye sarathimityuvacha; bhimashchamum varayandhartarashtrim
Tvam sarathe yahi javena vahai;rnayamyetandhartarashtranyamaya
54.2
संचोदितो भीमसेनेन चैवं; स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम्
प्रायात्ततः सारथिरुग्रवेगो; यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत्
Sanchodito bhimasenena chaivam; sa sarathih putrabalam tvadiyam
Prayattatah sarathirugravego; yato bhimastadbalam gantumaichchhat
54.3
ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः; प्रत्युद्ययुः कुरवस्तं समन्तात्
भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं; समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः
Tatopare nagarathashvapattibhih; pratyudyayuh kuravastam samantat
Bhimasya vahagryamudaravegam; samantato banaganairnijaghnuh
54.4
ततः शरानापततो महात्मा; चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः
ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा; द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः
Tatah sharanapatato mahatma; chichchheda banaistapaniyapunkhaih
Te vai nipetustapaniyapunkha; dvidha tridha bhimasharairnikrittah
54.5
ततो राजन्नागरथाश्वयूनां; भीमाहतानां तव राजमध्ये
घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र; वज्राहतानामिव पर्वतानाम्
Tato rajannagarathashvayunam; bhimahatanam tava rajamadhye
Ghoro ninadah prababhau narendra; vajrahatanamiva parvatanam
54.6
ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या; निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः
भीमं समन्तात्समरेऽध्यरोह;न्वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः
Te vadhyamanashcha narendramukhya; nirbhinna vai bhimasenapravekaih
Bhimam samantatsamaredhyaroha;nvriksham shakunta iva pushpahetoh
54.7
ततोऽभिपातं तव सैन्यमध्ये; प्रादुश्चक्रे वेगमिवात्तवेगः
यथान्तकाले क्षपयन्दिधक्षु;र्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः
Tatobhipatam tava sainyamadhye; pradushchakre vegamivattavegah
Yathantakale kshapayandidhakshu;rbhutantakritkala ivattadandah
54.8
तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं; नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः
व्यात्ताननस्यापततो यथैव; कालस्य काले हरतः प्रजा वै
Tasyativegasya ranetivegam; nashaknuvandharayitum tvadiyah
Vyattananasyapatato yathaiva; kalasya kale haratah praja vai
54.9
ततो बलं भारत भारतानां; प्रदह्यमानं समरे महात्मन्
भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं; महानिलेनाभ्रगणो यथैव
Tato balam bharata bharatanam; pradahyamanam samare mahatman
Bhitam dishokiryata bhimanunnam; mahanilenabhragano yathaiva
54.10
ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली; स भीमसेनः पुनरेव हृष्टः
सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा; रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान्
युध्यन्नहं नाभिजानामि किंचि;न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः
Tato dhimansarathimabravidbali; sa bhimasenah punareva hrishtah
Sutabhijanihi paransvakanva; rathandhvajanshchapatatah sametan
Yudhyannaham nabhijanami kinchi;nma sainyam svam chhadayishye prishatkaih
54.11
अरीन्विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो; मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम्
राजातुरो नागमद्यत्किरीटी; बहूनि दुःखान्यभिजातोऽस्मि सूत
Arinvishokabhinirikshya sarvato; manastu chinta pradunoti me bhrisham
Rajaturo nagamadyatkiriti; bahuni duhkhanyabhijatosmi suta
54.12
एतद्दुःखं सारथे धर्मराजो; यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये
नैनं जीवन्नापि जानाम्यजीव;न्बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम्
Etadduhkham sarathe dharmarajo; yanmam hitva yatavanshatrumadhye
Nainam jivannapi janamyajiva;nbibhatsum va tanmamadyatiduhkham
54.13
सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं; विनाशयिष्ये परमप्रतीतः
एतान्निहत्याजिमध्ये समेता;न्प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य
Soham dvishatsainyamudagrakalpam; vinashayishye paramapratitah
Etannihatyajimadhye sameta;nprito bhavishyami saha tvayadya
54.14
सर्वांस्तूणीरान्मार्गणान्वान्ववेक्ष्य; किं शिष्टं स्यात्सायकानां रथे मे
का वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां; ज्ञात्वा व्यक्तं तन्ममाचक्ष्व सूत
Sarvanstuniranmargananvanvavekshya; kim shishtam syatsayakanam rathe me
Ka va jatih kim pramanam cha tesham; gyatva vyaktam tanmamachakshva suta
54.15
विशोक उवाच
षण्मार्गणानामयुतानि वीर; क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः
नाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर; त्रीण्येव च प्रदराणां च पार्थ
Vishoka uvacha
Shanmargananamayutani vira; kshurashcha bhallashcha tathayutakhyah
Narachanam dve sahasre tu vira; trinyeva cha pradaranam cha partha
54.16
अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं; न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम्
एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि; गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति
Astyayudham pandaveyavashishtam; na yadvahechchhakatam shadgaviyam
Etadvidvanmuncha sahasrashopi; gadasibahudravinam cha testi
54.17
भीम उवाच
सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः; संभिन्दद्भिः पार्थिवानाशुवेगैः
उग्रैर्बाणैराहवं घोररूपं; नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्
Bhima uvacha
Sutadyemam pashya bhimapramuktaih; sambhindadbhih parthivanashuvegaih
Ugrairbanairahavam ghorarupam; nashtadityam mrityulokena tulyam
54.18
अद्यैव तद्विदितं पार्थिवानां; भविष्यति आकुमारं च सूत
निमग्नो वा समरे भीमसेन; एकः कुरून्वा समरे विजेता
Adyaiva tadviditam parthivanam; bhavishyati akumaram cha suta
Nimagno va samare bhimasena; ekah kurunva samare vijeta
54.19
सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु; मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम्
सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये; ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु
Sarve sankhye kuravo nishpatantu; mam va lokah kirtayantvakumaram
Sarvanekastanaham patayishye; te va sarve bhimasenam tudantu
54.20
आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं वा; तन्मे देवाः केवलं साधयन्तु
आयात्विहाद्यार्जुनः शत्रुघाती; शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः
Ashastarah karma chapyuttamam va; tanme devah kevalam sadhayantu
Ayatvihadyarjunah shatrughati; shakrasturnam yagya ivopahutah
54.21
ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा;मेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः
व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः; सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः
Ikshasvaitam bharatim diryamana;mete kasmadvidravante narendrah
Vyaktam dhimansavyasachi naragryah; sainyam hyetachchhadayatyashu banaih
54.22
पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक; नागान्हयान्पत्तिसंघांश्च संख्ये
रथान्विशीर्णाञ्शरशक्तिताडिता;न्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत
Pashya dhvajanshcha dravato vishoka; naganhayanpattisanghanshcha sankhye
Rathanvishirnansharashaktitadita;npashyasvaitanrathinashchaiva suta
54.23
आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं; सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमाना
धनंजयस्याशनितुल्यवेगै;र्ग्रस्ता शरैर्बर्हिसुवर्णवाजैः
Apuryate kauravi chapyabhikshnam; sena hyasau subhrisham hanyamana
Dhananjayasyashanitulyavegai;rgrasta sharairbarhisuvarnavajaih
54.24
एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः; पदातिसंघानवमर्दयन्तः
संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव; द्रवन्ति नागा इव दावभीताः
हाहाकृताश्चैव रणे विशोक; मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः
Ete dravanti sma rathashvanagah; padatisanghanavamardayantah
Sammuhyamanah kauravah sarva eva; dravanti naga iva davabhitah
Hahakritashchaiva rane vishoka; munchanti nadanvipulangajendrah
54.25
विशोक उवाच
सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः; कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्ये
नीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं; तथापश्यं विस्फुरद्वै धनुस्तत्
Vishoka uvacha
Sarve kamah pandava te samriddhah; kapidhvajo drishyate hastisainye
Niladdhanadvidyutamuchcharantim; tathapashyam visphuradvai dhanustat
54.26
कपिर्ह्यसौ वीक्ष्यते सर्वतो वै; ध्वजाग्रमारुह्य धनंजयस्य
दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो; विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः
Kapirhyasau vikshyate sarvato vai; dhvajagramaruhya dhananjayasya
Divakarabho maniresha divyo; vibhrajate chaiva kiritasansthah
54.27
पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं; पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम्
अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य; विगाहमानस्य चमूं परेषाम्
Parshve bhimam pandurabhraprakasham; pashyemam tvam devadattam sughosham
Abhishuhastasya janardanasya; vigahamanasya chamum paresham
54.28
रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं; पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य
चक्रं यशो वर्धयत्केशवस्य; सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर
Raviprabham vajranabham kshurantam; parshve sthitam pashya janardanasya
Chakram yasho vardhayatkeshavasya; sadarchitam yadubhih pashya vira
54.29
भीम उवाच
ददामि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश; प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः
दसीशतं चापि रथांश्च विंशतिं; यदर्जुनं वेदयसे विशोक
Bhima uvacha
Dadami te gramavaranshchaturdasha; priyakhyane sarathe suprasannah
Dasishatam chapi rathanshcha vinshatim; yadarjunam vedayase vishoka