UtshovChapter 50
50.1
संजय उवाच
इति स्म कृष्णवचनात्प्रत्युच्चार्य युधिष्ठिरम्
बभूव विमनाः पार्थः किंचित्कृत्वेव पातकम्
Sanjaya uvacha
Iti sma krishnavachanatpratyuchcharya yudhishthiram
Babhuva vimanah parthah kinchitkritveva patakam
50.2
ततोऽब्रवीद्वासुदेवः प्रहसन्निव पाण्डवम्
कथं नाम भवेदेतद्यदि त्वं पार्थ धर्मजम्
असिना तीक्ष्णधारेण हन्या धर्मे व्यवस्थितम्
Tatobravidvasudevah prahasanniva pandavam
Katham nama bhavedetadyadi tvam partha dharmajam
Asina tikshnadharena hanya dharme vyavasthitam
50.3
त्वमित्युक्त्वैव राजानमेवं कश्मलमाविशः
हत्वा तु नृपतिं पार्थ अकरिष्यः किमुत्तरम्
एवं सुदुर्विदो धर्मो मन्दप्रज्ञैर्विशेषतः
Tvamityuktvaiva rajanamevam kashmalamavishah
Hatva tu nripatim partha akarishyah kimuttaram
Evam sudurvido dharmo mandapragyairvisheshatah
50.4
स भवान्धर्मभीरुत्वाद्ध्रुवमैष्यन्महत्तमः
नरकं घोररूपं च भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वै वधात्
Sa bhavandharmabhirutvaddhruvamaishyanmahattamah
Narakam ghorarupam cha bhraturjyeshthasya vai vadhat
50.5
स त्वं धर्मभृतां श्रेष्ठं राजानं धर्मसंहितम्
प्रसादय कुरुश्रेष्ठमेतदत्र मतं मम
Sa tvam dharmabhritam shreshtham rajanam dharmasanhitam
Prasadaya kurushreshthametadatra matam mama
50.6
प्रसाद्य भक्त्या राजानं प्रीतं चैव युधिष्ठिरम्
प्रयामस्त्वरिता योद्धुं सूतपुत्ररथं प्रति
Prasadya bhaktya rajanam pritam chaiva yudhishthiram
Prayamastvarita yoddhum sutaputraratham prati
50.7
हत्वा सुदुर्जयं कर्णं त्वमद्य निशितैः शरैः
विपुलां प्रीतिमाधत्स्व धर्मपुत्रस्य मानद
Hatva sudurjayam karnam tvamadya nishitaih sharaih
Vipulam pritimadhatsva dharmaputrasya manada
50.8
एतदत्र महाबाहो प्राप्तकालं मतं मम
एवं कृते कृतं चैव तव कार्यं भविष्यति
Etadatra mahabaho praptakalam matam mama
Evam krite kritam chaiva tava karyam bhavishyati
50.9
ततोऽर्जुनो महाराज लज्जया वै समन्वितः
धर्मराजस्य चरणौ प्रपेदे शिरसानघ
Tatorjuno maharaja lajjaya vai samanvitah
Dharmarajasya charanau prapede shirasanagha
50.10
उवाच भरतश्रेष्ठ प्रसीदेति पुनः पुनः
क्षमस्व राजन्यत्प्रोक्तं धर्मकामेन भीरुणा
Uvacha bharatashreshtha prasideti punah punah
Kshamasva rajanyatproktam dharmakamena bhiruna
50.11
पादयोः पतितं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
धनंजयममित्रघ्नं रुदन्तं भरतर्षभ
Padayoh patitam drishtva dharmarajo yudhishthirah
Dhananjayamamitraghnam rudantam bharatarshabha
50.12
उत्थाप्य भ्रातरं राजा धर्मराजो धनंजयम्
समाश्लिष्य च सस्नेहं प्ररुरोद महीपतिः
Utthapya bhrataram raja dharmarajo dhananjayam
Samashlishya cha sasneham praruroda mahipatih
50.13
रुदित्वा तु चिरं कालं भ्रातरौ सुमहाद्युती
कृतशौचौ नरव्याघ्रौ प्रीतिमन्तौ बभूवतुः
Ruditva tu chiram kalam bhratarau sumahadyuti
Kritashauchau naravyaghrau pritimantau babhuvatuh
50.14
तत आश्लिष्य स प्रेम्णा मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डवम्
प्रीत्या परमया युक्तः प्रस्मयंश्चाब्रवीज्जयम्
Tata ashlishya sa premna murdhni chaghraya pandavam
Pritya paramaya yuktah prasmayanshchabravijjayam
50.15
कर्णेन मे महाबाहो सर्वसैन्यस्य पश्यतः
कवचं च ध्वजश्चैव धनुः शक्तिर्हया गदा
शरैः कृत्ता महेष्वास यतमानस्य संयुगे
Karnena me mahabaho sarvasainyasya pashyatah
Kavacham cha dhvajashchaiva dhanuh shaktirhaya gada
Sharaih kritta maheshvasa yatamanasya sanyuge
50.16
सोऽहं ज्ञात्वा रणे तस्य कर्म दृष्ट्वा च फल्गुन
व्यवसीदामि दुःखेन न च मे जीवितं प्रियम्
Soham gyatva rane tasya karma drishtva cha phalguna
Vyavasidami duhkhena na cha me jivitam priyam
50.17
तमद्य यदि वै वीर न हनिष्यसि सूतजम्
प्राणानेव परित्यक्ष्ये जीवितार्थो हि को मम
Tamadya yadi vai vira na hanishyasi sutajam
Prananeva parityakshye jivitartho hi ko mama
50.18
एवमुक्तः प्रत्युवाच विजयो भरतर्षभ
सत्येन ते शपे राजन्प्रसादेन तवैव च
भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्यां च महीपते
Evamuktah pratyuvacha vijayo bharatarshabha
Satyena te shape rajanprasadena tavaiva cha
Bhimena cha narashreshtha yamabhyam cha mahipate
50.19
यथाद्य समरे कर्णं हनिष्यामि हतोऽथ वा
महीतले पतिष्यामि सत्येनायुधमालभे
Yathadya samare karnam hanishyami hatotha va
Mahitale patishyami satyenayudhamalabhe
50.20
एवमाभाष्य राजानमब्रवीन्माधवं वचः
अद्य कर्णं रणे कृष्ण सूदयिष्ये न संशयः
तदनुध्याहि भद्रं ते वधं तस्य दुरात्मनः
Evamabhashya rajanamabravinmadhavam vachah
Adya karnam rane krishna sudayishye na sanshayah
Tadanudhyahi bhadram te vadham tasya duratmanah
50.21
एवमुक्तोऽब्रवीत्पार्थं केशवो राजसत्तम
शक्तोऽस्मि भरतश्रेष्ठ यत्नं कर्तुं यथाबलम्
Evamuktobravitpartham keshavo rajasattama
Shaktosmi bharatashreshtha yatnam kartum yathabalam
50.22
एवं चापि हि मे कामो नित्यमेव महारथ
कथं भवान्रणे कर्णं निहन्यादिति मे मतिः
Evam chapi hi me kamo nityameva maharatha
Katham bhavanrane karnam nihanyaditi me matih
50.23
भूयश्चोवाच मतिमान्माधवो धर्मनन्दनम्
युधिष्ठिरेमं बीभत्सुं त्वं सान्त्वयितुमर्हसि
अनुज्ञातुं च कर्णस्य वधायाद्य दुरात्मनः
Bhuyashchovacha matimanmadhavo dharmanandanam
Yudhishthiremam bibhatsum tvam santvayitumarhasi
Anugyatum cha karnasya vadhayadya duratmanah
50.24
श्रुत्वा ह्ययमहं चैव त्वां कर्णशरपीडितम्
प्रवृत्तिं ज्ञातुमायाताविह पाण्डवनन्दन
Shrutva hyayamaham chaiva tvam karnasharapiditam
Pravrittim gyatumayataviha pandavanandana
50.25
दिष्ट्यासि राजन्निरुजो दिष्ट्या न ग्रहणं गतः
परिसान्त्वय बीभत्सुं जयमाशाधि चानघ
Dishtyasi rajannirujo dishtya na grahanam gatah
Parisantvaya bibhatsum jayamashadhi chanagha
50.26
युधिष्ठिर उवाच
एह्येहि पार्थ बीभत्सो मां परिष्वज पाण्डव
वक्तव्यमुक्तोऽस्म्यहितं त्वया क्षान्तं च तन्मया
Yudhishthira uvacha
Ehyehi partha bibhatso mam parishvaja pandava
Vaktavyamuktosmyahitam tvaya kshantam cha tanmaya
50.27
अहं त्वामनुजानामि जहि कर्णं धनंजय
मन्युं च मा कृथाः पार्थ यन्मयोक्तोऽसि दारुणम्
Aham tvamanujanami jahi karnam dhananjaya
Manyum cha ma krithah partha yanmayoktosi darunam
50.28
संजय उवाच
ततो धनंजयो राजञ्शिरसा प्रणतस्तदा
पादौ जग्राह पाणिभ्यां भ्रातुर्ज्येष्ठस्य मारिष
Sanjaya uvacha
Tato dhananjayo rajanshirasa pranatastada
Padau jagraha panibhyam bhraturjyeshthasya marisha
50.29
समुत्थाप्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडितम्
मूर्ध्न्युपाघ्राय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह
Samutthapya tato raja parishvajya cha piditam
Murdhnyupaghraya chaivainamidam punaruvacha ha
50.30
धनंजय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं त्वया
माहात्म्यं विजयं चैव भूयः प्राप्नुहि शाश्वतम्
Dhananjaya mahabaho manitosmi dridham tvaya
Mahatmyam vijayam chaiva bhuyah prapnuhi shashvatam
50.31
अर्जुन उवाच
अद्य तं पापकर्माणं सानुबन्धं रणे शरैः
नयाम्यन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम्
Arjuna uvacha
Adya tam papakarmanam sanubandham rane sharaih
Nayamyantam samasadya radheyam balagarvitam
50.32
येन त्वं पीडितो बाणैर्दृढमायम्य कार्मुकम्
तस्याद्य कर्मणः कर्णः फलं प्राप्स्यति दारुणम्
Yena tvam pidito banairdridhamayamya karmukam
Tasyadya karmanah karnah phalam prapsyati darunam
50.33
अद्य त्वामहमेष्यामि कर्णं हत्वा महीपते
सभाजयितुमाक्रन्दादिति सत्यं ब्रवीमि ते
Adya tvamahameshyami karnam hatva mahipate
Sabhajayitumakrandaditi satyam bravimi te
50.34
नाहत्वा विनिवर्तेऽहं कर्णमद्य रणाजिरात्
इति सत्येन ते पादौ स्पृशामि जगतीपते
Nahatva vinivarteham karnamadya ranajirat
Iti satyena te padau sprishami jagatipate
50.35
संजय उवाच
प्रसाद्य धर्मराजानं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
पार्थः प्रोवाच गोविन्दं सूतपुत्रवधोद्यतः
Sanjaya uvacha
Prasadya dharmarajanam prahrishtenantaratmana
Parthah provacha govindam sutaputravadhodyatah
50.36
कल्प्यतां च रथो भूयो युज्यन्तां च हयोत्तमाः
आयुधानि च सर्वाणि सज्ज्यन्तां वै महारथे
Kalpyatam cha ratho bhuyo yujyantam cha hayottamah
Ayudhani cha sarvani sajjyantam vai maharathe
50.37
उपावृत्ताश्च तुरगाः शिक्षिताश्चाश्वसादिनः
रथोपकरणैः सर्वैरुपायान्तु त्वरान्विताः
Upavrittashcha turagah shikshitashchashvasadinah
Rathopakaranaih sarvairupayantu tvaranvitah
50.38
एवमुक्ते महाराज फल्गुनेन महात्मना
उवाच दारुकं कृष्णः कुरु सर्वं यथाब्रवीत्
अर्जुनो भरतश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
Evamukte maharaja phalgunena mahatmana
Uvacha darukam krishnah kuru sarvam yathabravit
Arjuno bharatashreshthah shreshthah sarvadhanushmatam
50.39
आज्ञप्तस्त्वथ कृष्णेन दारुको राजसत्तम
योजयामास स रथं वैयाघ्रं शत्रुतापनम्
Agyaptastvatha krishnena daruko rajasattama
Yojayamasa sa ratham vaiyaghram shatrutapanam
50.40
युक्तं तु रथमास्थाय दारुकेण महात्मना
आपृच्छ्य धर्मराजानं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च
समङ्गलस्वस्त्ययनमारुरोह रथोत्तमम्
Yuktam tu rathamasthaya darukena mahatmana
Aprichchhya dharmarajanam brahmanansvasti vachya cha
Samangalasvastyayanamaruroha rathottamam
50.41
तस्य राजा महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिरः
आशिषोऽयुङ्क्त परमा युक्ताः कर्णवधं प्रति
Tasya raja mahapragyo dharmarajo yudhishthirah
Ashishoyunkta parama yuktah karnavadham prati
50.42
तं प्रयान्तं महेष्वासं दृष्ट्वा भूतानि भारत
निहतं मेनिरे कर्णं पाण्डवेन महात्मना
Tam prayantam maheshvasam drishtva bhutani bharata
Nihatam menire karnam pandavena mahatmana
50.43
बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशो राजन्समन्ततः
चाषाश्च शतपत्राश्च क्रौञ्चाश्चैव जनेश्वर
प्रदक्षिणमकुर्वन्त तदा वै पाण्डुनन्दनम्
Babhuvurvimalah sarva disho rajansamantatah
Chashashcha shatapatrashcha kraunchashchaiva janeshvara
Pradakshinamakurvanta tada vai pandunandanam
50.44
बहवः पक्षिणो राजन्पुंनामानः शुभाः शिवाः
त्वरयन्तोऽर्जुनं युद्धे हृष्टरूपा ववाशिरे
Bahavah pakshino rajanpunnamanah shubhah shivah
Tvarayantorjunam yuddhe hrishtarupa vavashire
50.45
कङ्का गृध्रा वडाश्चैव वायसाश्च विशां पते
अग्रतस्तस्य गच्छन्ति भक्ष्यहेतोर्भयानकाः
Kanka gridhra vadashchaiva vayasashcha visham pate
Agratastasya gachchhanti bhakshyahetorbhayanakah
50.46
निमित्तानि च धन्यानि पार्थस्य प्रशशंसिरे
विनाशमरिसैन्यानां कर्णस्य च वधं तथा
Nimittani cha dhanyani parthasya prashashansire
Vinashamarisainyanam karnasya cha vadham tatha
50.47
प्रयातस्याथ पार्थस्य महान्स्वेदो व्यजायत
चिन्ता च विपुला जज्ञे कथं न्वेतद्भविष्यति
Prayatasyatha parthasya mahansvedo vyajayata
Chinta cha vipula jagye katham nvetadbhavishyati
50.48
ततो गाण्डीवधन्वानमब्रवीन्मधुसूदनः
दृष्ट्वा पार्थं तदायस्तं चिन्तापरिगतं तदा
Tato gandivadhanvanamabravinmadhusudanah
Drishtva partham tadayastam chintaparigatam tada
50.49
गाण्डीवधन्वन्संग्रामे ये त्वया धनुषा जिताः
न तेषां मानुषो जेता त्वदन्य इह विद्यते
Gandivadhanvansangrame ye tvaya dhanusha jitah
Na tesham manusho jeta tvadanya iha vidyate
50.50
दृष्टा हि बहवः शूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः
त्वां प्राप्य समरे वीरं ये गताः परमां गतिम्
Drishta hi bahavah shurah shakratulyaparakramah
Tvam prapya samare viram ye gatah paramam gatim
50.51
को हि द्रोणं च भीष्मं च भगदत्तं च मारिष
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम्
Ko hi dronam cha bhishmam cha bhagadattam cha marisha
Vindanuvindavavantyau kambojam cha sudakshinam
50.52
श्रुतायुषं महावीर्यमच्युतायुषमेव च
प्रत्युद्गम्य भवेत्क्षेमी यो न स्यात्त्वमिव क्षमी
Shrutayusham mahaviryamachyutayushameva cha
Pratyudgamya bhavetkshemi yo na syattvamiva kshami
50.53
तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि लाघवं बलमेव च
वेधः पातश्च लक्षश्च योगश्चैव तवार्जुन
असंमोहश्च युद्धेषु विज्ञानस्य च संनतिः
Tava hyastrani divyani laghavam balameva cha
Vedhah patashcha lakshashcha yogashchaiva tavarjuna
Asammohashcha yuddheshu vigyanasya cha sannatih
50.54
भवान्देवासुरान्सर्वान्हन्यात्सहचराचरान्
पृथिव्यां हि रणे पार्थ न योद्धा त्वत्समः पुमान्
Bhavandevasuransarvanhanyatsahacharacharan
Prithivyam hi rane partha na yoddha tvatsamah puman
50.55
धनुर्ग्रहा हि ये केचित्क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः
आ देवात्त्वत्समं तेषां न पश्यामि शृणोमि वा
Dhanurgraha hi ye kechitkshatriya yuddhadurmadah
A devattvatsamam tesham na pashyami shrinomi va
50.56
ब्रह्मणा च प्रजाः सृष्टा गाण्डीवं च महाद्भुतम्
येन त्वं युध्यसे पार्थ तस्मान्नास्ति त्वया समः
Brahmana cha prajah srishta gandivam cha mahadbhutam
Yena tvam yudhyase partha tasmannasti tvaya samah
50.57
अवश्यं तु मया वाच्यं यत्पथ्यं तव पाण्डव
मावमंस्था महाबाहो कर्णमाहवशोभिनम्
Avashyam tu maya vachyam yatpathyam tava pandava
Mavamanstha mahabaho karnamahavashobhinam
50.58
कर्णो हि बलवान्धृष्टः कृतास्त्रश्च महारथः
कृती च चित्रयोधी च देशे काले च कोविदः
Karno hi balavandhrishtah kritastrashcha maharathah
Kriti cha chitrayodhi cha deshe kale cha kovidah
50.59
तेजसा वह्निसदृशो वायुवेगसमो जवे
अन्तकप्रतिमः क्रोधे सिंहसंहननो बली
Tejasa vahnisadrisho vayuvegasamo jave
Antakapratimah krodhe sinhasanhanano bali
50.60
अयोरत्निर्महाबाहुर्व्यूढोरस्कः सुदुर्जयः
अतिमानी च शूरश्च प्रवीरः प्रियदर्शनः
Ayoratnirmahabahurvyudhoraskah sudurjayah
Atimani cha shurashcha pravirah priyadarshanah
50.61
सर्वैर्योधगुणैर्युक्तो मित्राणामभयंकरः
सततं पाण्डवद्वेषी धार्तराष्ट्रहिते रतः
Sarvairyodhagunairyukto mitranamabhayankarah
Satatam pandavadveshi dhartarashtrahite ratah
50.62
सर्वैरवध्यो राधेयो देवैरपि सवासवैः
ऋते त्वामिति मे बुद्धिस्त्वमद्य जहि सूतजम्
Sarvairavadhyo radheyo devairapi savasavaih
Rite tvamiti me buddhistvamadya jahi sutajam
50.63
देवैरपि हि संयत्तैर्बिभ्रद्भिर्मांसशोणितम्
अशक्यः समरे जेतुं सर्वैरपि युयुत्सुभिः
Devairapi hi sanyattairbibhradbhirmansashonitam
Ashakyah samare jetum sarvairapi yuyutsubhih
50.64
दुरात्मानं पापमतिं नृशंसं; दुष्टप्रज्ञं पाण्डवेयेषु नित्यम्
हीनस्वार्थं पाण्डवेयैर्विरोधे; हत्वा कर्णं धिष्ठितार्थो भवाद्य
Duratmanam papamatim nrishansam; dushtapragyam pandaveyeshu nityam
Hinasvartham pandaveyairvirodhe; hatva karnam dhishthitartho bhavadya
50.65
वीरं मन्यत आत्मानं येन पापः सुयोधनः
तमद्य मूलं पापानां जय सौतिं धनंजय
Viram manyata atmanam yena papah suyodhanah
Tamadya mulam papanam jaya sautim dhananjaya