UtshovChapter 49
49.1
संजय उवाच
युधिष्ठिरेणैवमुक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः
असिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्
Sanjaya uvacha
Yudhishthirenaivamuktah kaunteyah shvetavahanah
Asim jagraha sankruddho jighansurbharatarshabham
49.2
तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदा
उवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत
Tasya kopam samudvikshya chittagyah keshavastada
Uvacha kimidam partha grihitah khadga ityuta
49.3
नेह पश्यामि योद्धव्यं तव किंचिद्धनंजय
ते ध्वस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता
Neha pashyami yoddhavyam tava kinchiddhananjaya
Te dhvasta dhartarashtra hi sarve bhimena dhimata
49.4
अपयातोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपि
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः
Apayatosi kaunteya raja drashtavya ityapi
Sa raja bhavata drishtah kushali cha yudhishthirah
49.5
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम्
हर्षकाले तु संप्राप्ते कस्मात्त्वा मन्युराविशत्
Tam drishtva nripashardulam shardulasamavikramam
Harshakale tu samprapte kasmattva manyuravishat
49.6
न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह
कस्माद्भवान्महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम्
Na tam pashyami kaunteya yaste vadhyo bhavediha
Kasmadbhavanmahakhadgam parigrihnati satvaram
49.7
तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम्
परामृशसि यत्क्रुद्धः खड्गमद्भुतविक्रम
Tattva prichchhami kaunteya kimidam te chikirshitam
Paramrishasi yatkruddhah khadgamadbhutavikrama
49.8
एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्
Evamuktastu krishnena prekshamano yudhishthiram
Arjunah praha govindam kruddhah sarpa iva shvasan
49.9
दद गाण्डीवमन्यस्मा इति मां योऽभिचोदयेत्
छिन्द्यामहं शिरस्तस्य इत्युपांशुव्रतं मम
Dada gandivamanyasma iti mam yobhichodayet
Chhindyamaham shirastasya ityupanshuvratam mama
49.10
तदुक्तोऽहमदीनात्मन्राज्ञामितपराक्रम
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे
Taduktohamadinatmanragyamitaparakrama
Samaksham tava govinda na tatkshantumihotsahe
49.11
तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम्
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम्
एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन
Tasmadenam vadhishyami rajanam dharmabhirukam
Pratigyam palayishyami hatvemam narasattamam
Etadartham maya khadgo grihito yadunandana
49.12
सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्येऽप्यानृण्यतां गतः
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन
Soham yudhishthiram hatva satyepyanrinyatam gatah
Vishoko vijvarashchapi bhavishyami janardana
49.13
किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्काले समुत्थिते
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्
Kim va tvam manyase praptamasminkale samutthite
Tvamasya jagatastata vettha sarvam gatagatam
Tattatha prakarishyami yatha mam vakshyate bhavan
49.14
कृष्ण उवाच
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया
न हि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनंजय
Krishna uvacha
Idanim partha janami na vriddhah sevitastvaya
Akale purushavyaghra sanrambhakriyayanaya
Na hi dharmavibhagagyah kuryadevam dhananjaya
49.15
अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वै
कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः
Akaryanam cha karyanam sanyogam yah karoti vai
Karyanamakriyanam cha sa partha purushadhamah
49.16
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम्
Anusritya tu ye dharmam kavayah samupasthitah
Samasavistaravidam na tesham vettha nishchayam
49.17
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये
अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु
Anishchayagyo hi narah karyakaryavinishchaye
Avasho muhyate partha yatha tvam mudha eva tu
49.18
न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथंचन
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावबुध्यसे
Na hi karyamakaryam va sukham gyatum kathanchana
Shrutena gyayate sarvam tachcha tvam navabudhyase
49.19
अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्मं रक्षति धर्मवित्
प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते
Avigyanadbhavanyachcha dharmam rakshati dharmavit
Praninam hi vadham partha dharmiko navabudhyate
49.20
प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न च हिंस्यात्कथंचन
Praninamavadhastata sarvajyayanmato mama
Anritam tu bhavedvachyam na cha hinsyatkathanchana
49.21
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम्
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव
Sa katham bhrataram jyeshtham rajanam dharmakovidam
Hanyadbhavannarashreshtha prakritonyah pumaniva
49.22
अयुध्यमानस्य वधस्तथाशस्त्रस्य भारत
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतः
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः
Ayudhyamanasya vadhastathashastrasya bharata
Paranmukhasya dravatah sharanam vabhigachchhatah
Kritanjaleh prapannasya na vadhah pujyate budhaih
49.23
त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौढ्यात्कर्म व्यवस्यसि
Tvaya chaiva vratam partha balenaiva kritam pura
Tasmadadharmasanyuktam maudhyatkarma vyavasyasi
49.24
स गुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्या धर्ममनुस्मरन्
असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम्
Sa gurum partha kasmattvam hanya dharmamanusmaran
Asampradharya dharmanam gatim sukshmam duranvayam
49.25
इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभ
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा धर्मज्ञो वा युधिष्ठिरः
Idam dharmarahasyam cha vakshyami bharatarshabha
Yadbruyattava bhishmo va dharmagyo va yudhishthirah
49.26
विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन्निबोध धनंजय
Viduro va tatha kshatta kunti vapi yashasvini
Tatte vakshyami tattvena tannibodha dhananjaya
49.27
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्
तत्त्वेनैतत्सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यमनुष्ठितम्
Satyasya vachanam sadhu na satyadvidyate param
Tattvenaitatsudurgyeyam yasya satyamanushthitam
49.28
भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत्
Bhavetsatyamavaktavyam vaktavyamanritam bhavet
Sarvasvasyapahare tu vaktavyamanritam bhavet
49.29
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्
Pranatyaye vivahe cha vaktavyamanritam bhavet
Yatranritam bhavetsatyam satyam chapyanritam bhavet
49.30
तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुष्ठितम्
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्
Tadrisham pashyate balo yasya satyamanushthitam
Satyanrite vinishchitya tato bhavati dharmavit
49.31
किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव
Kimashcharyam kritapragyah purushopi sudarunah
Sumahatprapnuyatpunyam balakondhavadhadiva
49.32
किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामोऽप्यपण्डितः
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगामिव कौशिकः
Kimashcharyam punarmudho dharmakamopyapanditah
Sumahatprapnuyatpapamapagamiva kaushikah
49.33
अर्जुन उवाच
आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विद्यामहं तथा
बलाकान्धाभिसंबद्धं नदीनां कौशिकस्य च
Arjuna uvacha
Achakshva bhagavannetadyatha vidyamaham tatha
Balakandhabhisambaddham nadinam kaushikasya cha
49.34
कृष्ण उवाच
मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत
यात्रार्थं पुत्रदारस्य मृगान्हन्ति न कामतः
Krishna uvacha
Mrigavyadhobhavatkashchidbalako nama bharata
Yatrartham putradarasya mriganhanti na kamatah
49.35
सोऽन्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान्
स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः
Sondhau cha matapitarau bibhartyanyanshcha sanshritan
Svadharmanirato nityam satyavaganasuyakah
49.36
स कदाचिन्मृगाँल्लिप्सुर्नान्वविन्दत्प्रयत्नवान्
अथापश्यत्स पीतोदं श्वापदं घ्राणचक्षुषम्
Sa kadachinmriganllipsurnanvavindatprayatnavan
Athapashyatsa pitodam shvapadam ghranachakshusham
49.37
अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्त्वं तेन हतं तदा
अन्वेव च ततो व्योम्नः पुष्पवर्षमवापतत्
Adrishtapurvamapi tatsattvam tena hatam tada
Anveva cha tato vyomnah pushpavarshamavapatat
49.38
अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम्
विमानमागमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया
Apsarogitavaditrairnaditam cha manoramam
Vimanamagamatsvarganmrigavyadhaninishaya
49.39
तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयंभुवा
Tadbhutam sarvabhutanamabhavaya kilarjuna
Tapastaptva varam praptam kritamandham svayambhuva
49.40
तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम्
ततो बलाकः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः
Taddhatva sarvabhutanamabhavakritanishchayam
Tato balakah svaragadevam dharmah sudurvidah
49.41
कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वी न बहुश्रुतः
नदीनां संगमे ग्रामाददूरे स किलावसत्
Kaushikopyabhavadviprastapasvi na bahushrutah
Nadinam sangame gramadadure sa kilavasat
49.42
सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्व्रतम्
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनंजय
Satyam maya sada vachyamiti tasyabhavadvratam
Satyavaditi vikhyatah sa tadasiddhananjaya
49.43
अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन्
दस्यवोऽपि गताः क्रूरा व्यमार्गन्त प्रयत्नतः
Atha dasyubhayatkechittada tadvanamavishan
Dasyavopi gatah krura vyamarganta prayatnatah
49.44
अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्तं सत्यवादिनम्
कतमेन पथा याता भगवन्बहवो जनाः
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तान्वेत्थ शंस नः
Atha kaushikamabhyetya prahustam satyavadinam
Katamena patha yata bhagavanbahavo janah
Satyena prishtah prabruhi yadi tanvettha shansa nah
49.45
स पृष्टः कौशिकः सत्यं वचनं तानुवाच ह
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्वनमुपाश्रिताः
ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः
Sa prishtah kaushikah satyam vachanam tanuvacha ha
Bahuvrikshalatagulmametadvanamupashritah
Tataste tansamasadya krura jaghnuriti shrutih
49.46
तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः
गतः सुकष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्वकोविदः
अप्रभूतश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित्
Tenadharmena mahata vagduruktena kaushikah
Gatah sukashtam narakam sukshmadharmeshvakovidah
Aprabhutashruto mudho dharmanamavibhagavit
49.47
वृद्धानपृष्ट्वा संदेहं महच्छ्वभ्रमितोऽर्हति
तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति
Vriddhanaprishtva sandeham mahachchhvabhramitorhati
Tatra te lakshanoddeshah kashchideva bhavishyati
49.48
दुष्करं परमज्ञानं तर्केणात्र व्यवस्यति
श्रुतिर्धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः
Dushkaram paramagyanam tarkenatra vyavasyati
Shrutirdharma iti hyeke vadanti bahavo janah
49.49
न त्वेतत्प्रतिसूयामि न हि सर्वं विधीयते
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्
Na tvetatpratisuyami na hi sarvam vidhiyate
Prabhavarthaya bhutanam dharmapravachanam kritam
49.50
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयति प्रजाः
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः
Dharanaddharmamityahurdharmo dharayati prajah
Yah syaddharanasanyuktah sa dharma iti nishchayah
49.51
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो जना इच्छन्ति कर्हिचित्
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन
Yenyayena jihirshanto jana ichchhanti karhichit
Akujanena chenmoksho natra kujetkathanchana
49.52
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजतः
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम्
Avashyam kujitavyam va shankeranvapyakujatah
Shreyastatranritam vaktum satyaditi vicharitam
49.53
प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिधनक्षये
नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा प्रवक्तव्यं मृषा भवेत्
अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिनः
Pranatyaye vivahe va sarvagyatidhanakshaye
Narmanyabhipravritte va pravaktavyam mrisha bhavet
Adharmam natra pashyanti dharmatattvarthadarshinah
49.54
यः स्तेनैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथैरपि
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम्
Yah stenaih saha sambandhanmuchyate shapathairapi
Shreyastatranritam vaktum tatsatyamavicharitam
49.55
न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत्
Na cha tebhyo dhanam deyam shakye sati kathanchana
Papebhyo hi dhanam dattam dataramapi pidayet
Tasmaddharmarthamanritamuktva nanritavagbhavet
49.56
एष ते लक्षणोद्देशः समुद्दिष्टो यथाविधि
एतच्छ्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः
Esha te lakshanoddeshah samuddishto yathavidhi
Etachchhrutva bruhi partha yadi vadhyo yudhishthirah
49.57
अर्जुन उवाच
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामतिः
हितं चैव यथास्माकं तथैतद्वचनं तव
Arjuna uvacha
Yatha bruyanmahapragyo yatha bruyanmahamatih
Hitam chaiva yathasmakam tathaitadvachanam tava
49.58
भवान्मातृसमोऽस्माकं तथा पितृसमोऽपि च
गतिश्च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यमद्भुतम्
Bhavanmatrisamosmakam tatha pitrisamopi cha
Gatishcha parama krishna tena te vakyamadbhutam
49.59
न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित्
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम्
Na hi te trishu lokeshu vidyateviditam kvachit
Tasmadbhavanparam dharmam veda sarvam yathatatham
49.60
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम्
तस्मिन्समयसंयोगे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम्
इदं चापरमत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम्
Avadhyam pandavam manye dharmarajam yudhishthiram
Tasminsamayasanyoge bruhi kinchidanugraham
Idam chaparamatraiva shrinu hritstham vivakshitam
49.61
जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं; यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ; यस्त्वत्तोऽस्त्रैर्भविता वा विशिष्टः
Janasi dasharha mama vratam tvam; yo mam bruyatkashchana manusheshu
Anyasmai tvam gandivam dehi partha; yastvattostrairbhavita va vishishtah
49.62
हन्यामहं केशव तं प्रसह्य; भीमो हन्यात्तूबरकेति चोक्तः
तन्मे राजा प्रोक्तवांस्ते समक्षं; धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिसिंह
Hanyamaham keshava tam prasahya; bhimo hanyattubaraketi choktah
Tanme raja proktavanste samaksham; dhanurdehityasakridvrishnisinha
49.63
तं हत्वा चेत्केशव जीवलोके; स्थाता कालं नाहमप्यल्पमात्रम्
सा च प्रतिज्ञा मम लोकप्रबुद्धा; भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ
यथा जीवेत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण; तथा बुद्धिं दातुमद्यार्हसि त्वम्
Tam hatva chetkeshava jivaloke; sthata kalam nahamapyalpamatram
Sa cha pratigya mama lokaprabuddha; bhavetsatya dharmabhritam varishtha
Yatha jivetpandavoham cha krishna; tatha buddhim datumadyarhasi tvam
49.64
वासुदेव उवाच
राजा श्रान्तो जगतो विक्षतश्च; कर्णेन संख्ये निशितैर्बाणसंघैः
तस्मात्पार्थ त्वां परुषाण्यवोच;त्कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्
Vasudeva uvacha
Raja shranto jagato vikshatashcha; karnena sankhye nishitairbanasanghaih
Tasmatpartha tvam parushanyavocha;tkarne dyutam hyadya rane nibaddham
49.65
तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु;रेवंबुद्धिः पार्थिवो धर्मपुत्रः
यदावमानं लभते महान्तं; तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः
Tasminhate kuravo nirjitah syu;revambuddhih parthivo dharmaputrah
Yadavamanam labhate mahantam; tada jivanmrita ityuchyate sah
49.66
तन्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव; त्वया सभीमेन तथा यमाभ्याम्
वृद्धैश्च लोके पुरुषप्रवीरै;स्तस्यावमानं कलया त्वं प्रयुङ्क्ष्व
Tanmanitah parthivoyam sadaiva; tvaya sabhimena tatha yamabhyam
Vriddhaishcha loke purushapravirai;stasyavamanam kalaya tvam prayunkshva
49.67
त्वमित्यत्रभवन्तं त्वं ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम्
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत
Tvamityatrabhavantam tvam bruhi partha yudhishthiram
Tvamityukto hi nihato gururbhavati bharata
49.68
एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैवं कुरूद्वह
Evamachara kaunteya dharmaraje yudhishthire
Adharmayuktam sanyogam kurushvaivam kurudvaha
49.69
अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयःकामैर्नरैः सदा
Atharvangirasi hyesha shrutinamuttama shrutih
Avicharyaiva karyaisha shreyahkamairnaraih sada
49.70
वधो ह्ययं पाण्डव धर्मराज्ञ;स्त्वत्तो युक्तो वेत्स्यते चैवमेषः
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा;च्छमं ब्रूयाः सान्त्वपूर्वं च पार्थम्
Vadho hyayam pandava dharmaragya;stvatto yukto vetsyate chaivameshah
Tatosya padavabhivadya pashcha;chchhamam bruyah santvapurvam cha partham
49.71
भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु; कुर्याद्राजा कंचन पाण्डवेयः
मुक्तोऽनृताद्भ्रातृवधाच्च पार्थ; हृष्टः कर्णं त्वं जहि सूतपुत्रम्
Bhrata pragyastava kopam na jatu; kuryadraja kanchana pandaveyah
Muktonritadbhratrivadhachcha partha; hrishtah karnam tvam jahi sutaputram
49.72
संजय उवाच
इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन; पार्थः प्रशस्याथ सुहृद्वधं तम्
ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराज;मनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य
Sanjaya uvacha
Ityevamuktastu janardanena; parthah prashasyatha suhridvadham tam
Tatobravidarjuno dharmaraja;manuktapurvam parusham prasahya
49.73
मा त्वं राजन्व्याहर व्याहरत्सु; न तिष्ठसे क्रोशमात्रे रणार्धे
भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय; यो युध्यते सर्वयोधप्रवीरः
Ma tvam rajanvyahara vyaharatsu; na tishthase kroshamatre ranardhe
Bhimastu mamarhati garhanaya; yo yudhyate sarvayodhapravirah
49.74
काले हि शत्रून्प्रतिपीड्य संख्ये; हत्वा च शूरान्पृथिवीपतींस्तान्
यः कुञ्जराणामधिकं सहस्रं; हत्वानदत्तुमुलं सिंहनादम्
Kale hi shatrunpratipidya sankhye; hatva cha shuranprithivipatinstan
Yah kunjaranamadhikam sahasram; hatvanadattumulam sinhanadam
49.75
सुदुष्करं कर्म करोति वीरः; कर्तुं यथा नार्हसि त्वं कदाचित्
रथादवप्लुत्य गदां परामृशं;स्तया निहन्त्यश्वनरद्विपान्रणे
Sudushkaram karma karoti virah; kartum yatha narhasi tvam kadachit
Rathadavaplutya gadam paramrisham;staya nihantyashvanaradvipanrane
49.76
वरासिना वाजिरथाश्वकुञ्जरां;स्तथा रथाङ्गैर्धनुषा च हन्त्यरीन्
प्रमृद्य पद्भ्यामहितान्निहन्ति यः; पुनश्च दोर्भ्यां शतमन्युविक्रमः
Varasina vajirathashvakunjaram;statha rathangairdhanusha cha hantyarin
Pramridya padbhyamahitannihanti yah; punashcha dorbhyam shatamanyuvikramah
49.77
महाबलो वैश्रवणान्तकोपमः; प्रसह्य हन्ता द्विषतां यथार्हम्
स भीमसेनोऽर्हति गर्हणां मे; न त्वं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः
Mahabalo vaishravanantakopamah; prasahya hanta dvishatam yatharham
Sa bhimasenorhati garhanam me; na tvam nityam rakshyase yah suhridbhih
49.78
महारथान्नागवरान्हयांश्च; पदातिमुख्यानपि च प्रमथ्य
एको भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः; स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति
Maharathannagavaranhayanshcha; padatimukhyanapi cha pramathya
Eko bhimo dhartarashtreshu magnah; sa mamupalabdhumarindamorhati
49.79
कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादमागधा;न्सदामदान्नीलबलाहकोपमान्
निहन्ति यः शत्रुगणाननेकशः; स माभिवक्तुं प्रभवत्यनागसम्
Kalingavanganganishadamagadha;nsadamadannilabalahakopaman
Nihanti yah shatruganananekashah; sa mabhivaktum prabhavatyanagasam
49.80
सुयुक्तमास्थाय रथं हि काले; धनुर्विकर्षञ्शरपूर्णमुष्टिः
सृजत्यसौ शरवर्षाणि वीरो; महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः
Suyuktamasthaya ratham hi kale; dhanurvikarshansharapurnamushtih
Srijatyasau sharavarshani viro; mahahave megha ivambudharah
49.81
बलं तु वाचि द्विजसत्तमानां; क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति
त्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरश्च; त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम्
Balam tu vachi dvijasattamanam; kshatram budha bahubalam vadanti
Tvam vagbalo bharata nishthurashcha; tvameva mam vetsi yathavidhoham
49.82
यतामि नित्यं तव कर्तुमिष्टं; दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना च
एवं च मां वाग्विशिखैर्निहंसि; त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किंचित्
Yatami nityam tava kartumishtam; daraih sutairjivitenatmana cha
Evam cha mam vagvishikhairnihansi; tvattah sukham na vayam vidma kinchit
49.83
अवामंस्था मां द्रौपदीतल्पसंस्थो; महारथान्प्रतिहन्मि त्वदर्थे
तेनातिशङ्की भारत निष्ठुरोऽसि; त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किंचित्
Avamanstha mam draupaditalpasanstho; maharathanpratihanmi tvadarthe
Tenatishanki bharata nishthurosi; tvattah sukham nabhijanami kinchit
49.84
प्रोक्तः स्वयं सत्यसंधेन मृत्यु;स्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धे
वीरः शिखण्डी द्रौपदोऽसौ महात्मा; मयाभिगुप्तेन हतश्च तेन
Proktah svayam satyasandhena mrityu;stava priyartham naradeva yuddhe
Virah shikhandi draupadosau mahatma; mayabhiguptena hatashcha tena
49.85
न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं; यतस्त्वमक्षेष्वहिताय सक्तः
स्वयं कृत्वा पापमनार्यजुष्ट;मेभिर्युद्धे तर्तुमिच्छस्यरींस्तु
Na chabhinandami tavadhirajyam; yatastvamaksheshvahitaya saktah
Svayam kritva papamanaryajushta;mebhiryuddhe tartumichchhasyarinstu
49.86
अक्षेषु दोषा बहवो विधर्माः; श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद्यान्
तान्नैषि संतर्तुमसाधुजुष्टा;न्येन स्म सर्वे निरयं प्रपन्नाः
Aksheshu dosha bahavo vidharmah; shrutastvaya sahadevobravidyan
Tannaishi santartumasadhujushta;nyena sma sarve nirayam prapannah
49.87
त्वं देविता त्वत्कृते राज्यनाश;स्त्वत्संभवं व्यसनं नो नरेन्द्र
मास्मान्क्रूरैर्वाक्प्रतोदैस्तुद त्वं; भूयो राजन्कोपयन्नल्पभाग्यान्
Tvam devita tvatkrite rajyanasha;stvatsambhavam vyasanam no narendra
Masmankrurairvakpratodaistuda tvam; bhuyo rajankopayannalpabhagyan
49.88
एता वाचः परुषाः सव्यसाची; स्थिरप्रज्ञं श्रावयित्वा ततक्ष
तदानुतेपे सुरराजपुत्रो; विनिःश्वसंश्चाप्यसिमुद्बबर्ह
Eta vachah parushah savyasachi; sthirapragyam shravayitva tataksha
Tadanutepe surarajaputro; vinihshvasanshchapyasimudbabarha
49.89
तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवा;न्विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम्
प्रब्रूहि सत्यं पुनरुत्तरं विधे;र्वचः प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये
Tamaha krishnah kimidam punarbhava;nvikoshamakashanibham karotyasim
Prabruhi satyam punaruttaram vidhe;rvachah pravakshyamyahamarthasiddhaye
49.90
इत्येव पृष्टः पुरुषोत्तमेन; सुदुःखितः केशवमाह वाक्यम्
अहं हनिष्ये स्वशरीरमेव; प्रसह्य येनाहितमाचरं वै
Ityeva prishtah purushottamena; suduhkhitah keshavamaha vakyam
Aham hanishye svasharirameva; prasahya yenahitamacharam vai
49.91
निशम्य तत्पार्थवचोऽब्रवीदिदं; धनंजयं धर्मभृतां वरिष्ठः
प्रब्रूहि पार्थ स्वगुणानिहात्मन;स्तथा स्वहार्दं भवतीह सद्यः
Nishamya tatparthavachobravididam; dhananjayam dharmabhritam varishthah
Prabruhi partha svagunanihatmana;statha svahardam bhavatiha sadyah
49.92
तथास्तु कृष्णेत्यभिनन्द्य वाक्यं; धनंजयः प्राह धनुर्विनाम्य
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं; शृणुष्व राजन्निति शक्रसूनुः
Tathastu krishnetyabhinandya vakyam; dhananjayah praha dhanurvinamya
Yudhishthiram dharmabhritam varishtham; shrinushva rajanniti shakrasunuh
49.93
न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते; धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम्
अहं हि तेनानुमतो महात्मना; क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत्
Na madrishonyo naradeva vidyate; dhanurdharo devamrite pinakinam
Aham hi tenanumato mahatmana; kshanena hanyam sacharacharam jagat
49.94
मया हि राजन्सदिगीश्वरा दिशो; विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे
स राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः; सभा च दिव्या भवतो ममौजसा
Maya hi rajansadigishvara disho; vijitya sarva bhavatah krita vashe
Sa rajasuyashcha samaptadakshinah; sabha cha divya bhavato mamaujasa
49.95
पाणौ पृषत्का लिखिता ममेमे; धनुश्च संख्ये विततं सबाणम्
पादौ च मे सशरौ सहध्वजौ; न मादृशं युद्धगतं जयन्ति
Panau prishatka likhita mameme; dhanushcha sankhye vitatam sabanam
Padau cha me sasharau sahadhvajau; na madrisham yuddhagatam jayanti
49.96
हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः; प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः
संशप्तकानां किंचिदेवावशिष्टं; सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम्
Hata udichya nihatah pratichyah; prachya nirasta dakshinatya vishastah
Sanshaptakanam kinchidevavashishtam; sarvasya sainyasya hatam mayardham
49.97
शेते मया निहता भारती च; चमू राजन्देवचमूप्रकाशा
ये नास्त्रज्ञास्तानहं हन्मि शस्त्रै;स्तस्माल्लोकं नेह करोमि भस्मसात्
Shete maya nihata bharati cha; chamu rajandevachamuprakasha
Ye nastragyastanaham hanmi shastrai;stasmallokam neha karomi bhasmasat
49.98
इत्येवमुक्त्वा पुनराह पार्थो; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्
अप्यपुत्रा तेन राधा भवित्री; कुन्ती मया वा तदृतं विद्धि राजन्
प्रसीद राजन्क्षम यन्मयोक्तं; काले भवान्वेत्स्यति तन्नमस्ते
Ityevamuktva punaraha partho; yudhishthiram dharmabhritam varishtham
Apyaputra tena radha bhavitri; kunti maya va tadritam viddhi rajan
Prasida rajankshama yanmayoktam; kale bhavanvetsyati tannamaste
49.99
प्रसाद्य राजानममित्रसाहं; स्थितोऽब्रवीच्चैनमभिप्रपन्नः
याम्येष भीमं समरात्प्रमोक्तुं; सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम्
Prasadya rajanamamitrasaham; sthitobravichchainamabhiprapannah
Yamyesha bhimam samaratpramoktum; sarvatmana sutaputram cha hantum
49.100
तव प्रियार्थं मम जीवितं हि; ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन्
इति प्रायादुपसंगृह्य पादौ; समुत्थितो दीप्ततेजाः किरीटी
नेदं चिरात्क्षिप्रमिदं भविष्य;त्यावर्ततेऽसावभियामि चैनम्
Tava priyartham mama jivitam hi; bravimi satyam tadavehi rajan
Iti prayadupasangrihya padau; samutthito diptatejah kiriti
Nedam chiratkshipramidam bhavishya;tyavartatesavabhiyami chainam
49.101
एतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो; भ्रातुर्वाक्यं परुषं फल्गुनस्य
उत्थाय तस्माच्छयनादुवाच; पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः
Etachchhrutva pandavo dharmarajo; bhraturvakyam parusham phalgunasya
Utthaya tasmachchhayanaduvacha; partham tato duhkhaparitachetah
49.102
कृतं मया पार्थ यथा न साधु; येन प्राप्तं व्यसनं वः सुघोरम्
तस्माच्छिरश्छिन्द्धि ममेदमद्य; कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य
Kritam maya partha yatha na sadhu; yena praptam vyasanam vah sughoram
Tasmachchhirashchhinddhi mamedamadya; kulantakasyadhamapurushasya
49.103
पापस्य पापव्यसनान्वितस्य; विमूढबुद्धेरलसस्य भीरोः
वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव; किं ते चिरं मामनुवृत्य रूक्षम्
Papasya papavyasananvitasya; vimudhabuddheralasasya bhiroh
Vriddhavamantuh parushasya chaiva; kim te chiram mamanuvritya ruksham
49.104
गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः; सुखं भवान्वर्ततां मद्विहीनः
योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा; क्लीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम्
Gachchhamyaham vanamevadya papah; sukham bhavanvartatam madvihinah
Yogyo raja bhimaseno mahatma; klibasya va mama kim rajyakrityam
49.105
न चास्मि शक्तः परुषाणि सोढुं; पुनस्तवेमानि रुषान्वितस्य
भीमोऽस्तु राजा मम जीवितेन; किं कार्यमद्यावमतस्य वीर
Na chasmi shaktah parushani sodhum; punastavemani rushanvitasya
Bhimostu raja mama jivitena; kim karyamadyavamatasya vira
49.106
इत्येवमुक्त्वा सहसोत्पपात; राजा ततस्तच्छयनं विहाय
इयेष निर्गन्तुमथो वनाय; तं वासुदेवः प्रणतोऽभ्युवाच
Ityevamuktva sahasotpapata; raja tatastachchhayanam vihaya
Iyesha nirgantumatho vanaya; tam vasudevah pranatobhyuvacha
49.107
राजन्विदितमेतत्ते यथा गाण्डीवधन्वनः
प्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता
Rajanviditametatte yatha gandivadhanvanah
Pratigya satyasandhasya gandivam prati vishruta
49.108
ब्रूयाद्य एवं गाण्डीवं देह्यन्यस्मै त्वमित्युत
स वध्योऽस्य पुमाँल्लोके त्वया चोक्तोऽयमीदृशम्
Bruyadya evam gandivam dehyanyasmai tvamityuta
Sa vadhyosya pumanlloke tvaya choktoyamidrisham
49.109
अतः सत्यां प्रतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षता
मच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपते
गुरूणामवमानो हि वध इत्यभिधीयते
Atah satyam pratigyam tam parthena parirakshata
Machchhandadavamanoyam kritastava mahipate
Gurunamavamano hi vadha ityabhidhiyate
49.110
तस्मात्त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोः
व्यतिक्रममिमं राजन्संक्षमस्वार्जुनं प्रति
Tasmattvam vai mahabaho mama parthasya chobhayoh
Vyatikramamimam rajansankshamasvarjunam prati
49.111
शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभावपि
क्षन्तुमर्हसि मे राजन्प्रणतस्याभियाचतः
Sharanam tvam maharaja prapannau sva ubhavapi
Kshantumarhasi me rajanpranatasyabhiyachatah
49.112
राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम्
सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्यद्य सूतजम्
यस्येच्छसि वधं तस्य गतमेवाद्य जीवितम्
Radheyasyadya papasya bhumih pasyati shonitam
Satyam te pratijanami hatam viddhyadya sutajam
Yasyechchhasi vadham tasya gatamevadya jivitam
49.113
इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
ससंभ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदा
कृताञ्जलिमिदं वाक्यमुवाचानन्तरं वचः
Iti krishnavachah shrutva dharmarajo yudhishthirah
Sasambhramam hrishikeshamutthapya pranatam tada
Kritanjalimidam vakyamuvachanantaram vachah
49.114
एवमेतद्यथात्थ त्वमस्त्येषोऽतिक्रमो मम
अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चाद्य माधव
मोक्षिता व्यसनाद्घोराद्वयमद्य त्वयाच्युत
Evametadyathattha tvamastyeshotikramo mama
Anunitosmi govinda taritashchadya madhava
Mokshita vyasanadghoradvayamadya tvayachyuta
49.115
भवन्तं नाथमासाद्य आवां व्यसनसागरात्
घोरादद्य समुत्तीर्णावुभावज्ञानमोहितौ
Bhavantam nathamasadya avam vyasanasagarat
Ghoradadya samuttirnavubhavagyanamohitau
49.116
त्वद्बुद्धिप्लवमासाद्य दुःखशोकार्णवाद्वयम्
समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत
Tvadbuddhiplavamasadya duhkhashokarnavadvayam
Samuttirnah sahamatyah sanathah sma tvayachyuta