UtshovChapter 44
44.1
धृतराष्ट्र उवाच
निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे
वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः
Dhritarashtra uvacha
Nivritte bhimasene cha pandave cha yudhishthire
Vadhyamane bale chapi mamake pandusrinjayaih
44.2
द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः
किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Dravamane balaughe cha nirakrande muhurmuhuh
Kimakurvanta kuravastanmamachakshva sanjaya
44.3
संजय उवाच
दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः प्रतापवान्
क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमुपाद्रवत्
Sanjaya uvacha
Drishtva bhimam mahabahum sutaputrah pratapavan
Krodharaktekshano rajanbhimasenamupadravat
44.4
तावकं च बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम्
यत्नेन महता राजन्पर्यवस्थापयद्बली
Tavakam cha balam drishtva bhimasenatparanmukham
Yatnena mahata rajanparyavasthapayadbali
44.5
व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान्
Vyavasthapya mahabahustava putrasya vahinim
Pratyudyayau tada karnah pandavanyuddhadurmadan
44.6
प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथाः
धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान्
Pratyudyayustu radheyam pandavanam maharathah
Dhunvanah karmukanyajau vikshipantashcha sayakan
44.7
भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः
धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः
Bhimasenah shinernapta shikhandi janamejayah
Dhrishtadyumnashcha balavansarve chapi prabhadrakah
44.8
पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राः समन्तात्तव वाहिनीम्
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः
Panchalashcha naravyaghrah samantattava vahinim
Abhyadravanta sankruddhah samare jitakashinah
44.9
तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्
अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथाः
Tathaiva tavaka rajanpandavanamanikinim
Abhyadravanta tvarita jighansanto maharathah
44.10
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम्
बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्
Rathanagashvakalilam pattidhvajasamakulam
Babhuva purushavyaghra sainyamadbhutadarshanam
44.11
शिखण्डी च ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव
दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम्
Shikhandi cha yayau karnam dhrishtadyumnah sutam tava
Duhshasanam maharaja mahatya senaya vritam
44.12
नकुलो वृषसेनं च चित्रसेनं युधिष्ठिरः
उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात्
Nakulo vrishasenam cha chitrasenam yudhishthirah
Ulukam samare rajansahadevah samabhyayat
44.13
सात्यकिः शकुनिं चापि भीमसेनश्च कौरवान्
अर्जुनं च रणे यत्तं द्रोणपुत्रो महारथः
Satyakih shakunim chapi bhimasenashcha kauravan
Arjunam cha rane yattam dronaputro maharathah
44.14
युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे
कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्
Yudhamanyum maheshvasam gautamobhyapatadrane
Kritavarma cha balavanuttamaujasamadravat
44.15
भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष
सहानीकान्महाबाहुरेक एवाभ्यवारयत्
Bhimasenah kurunsarvanputranshcha tava marisha
Sahanikanmahabahureka evabhyavarayat
44.16
शिखण्डी च ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत्
भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः
Shikhandi cha tatah karnam vicharantamabhitavat
Bhishmahanta maharaja varayamasa patribhih
44.17
प्रतिरब्धस्ततः कर्णो रोषात्प्रस्फुरिताधरः
शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्ये व्यताडयत्
Pratirabdhastatah karno roshatprasphuritadharah
Shikhandinam tribhirbanairbhruvormadhye vyatadayat
44.18
धारयंस्तु स तान्बाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत
राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः
Dharayanstu sa tanbananshikhandi bahvashobhata
Rajatah parvato yadvattribhih shringaih samanvitah
44.19
सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे
कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः
Sotividdho maheshvasah sutaputrena sanyuge
Karnam vivyadha samare navatya nishitaih sharaih
44.20
तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः
उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः
Tasya karno hayanhatva sarathim cha tribhih sharaih
Unmamatha dhvajam chasya kshuraprena maharathah
44.21
हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापनः
Hatashvattu tato yanadavaplutya maharathah
Shaktim chikshepa karnaya sankruddhah shatrutapanah
44.22
तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः
शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः
Tam chhittva samare karnastribhirbharata sayakaih
Shikhandinamathavidhyannavabhirnishitaih sharaih
44.23
कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी जयतां वरः
Karnachapachyutanbananvarjayanstu narottamah
Apayatastatasturnam shikhandi jayatam varah
44.24
ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत्
तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाजवः
Tatah karno maharaja pandusainyanyashatayat
Tularashim samasadya yatha vayurmahajavah
44.25
धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः
दुःशासनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे
Dhrishtadyumno maharaja tava putrena piditah
Duhshasanam tribhirbanairabhyavidhyatstanantare
44.26
तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष
शितेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा
Tasya duhshasano bahum savyam vivyadha marisha
Shitena rukmapunkhena bhallena nataparvana
44.27
धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः
दुःशासनाय संक्रुद्धः प्रेषयामास भारत
Dhrishtadyumnastu nirviddhah sharam ghoramamarshanah
Duhshasanaya sankruddhah preshayamasa bharata
44.28
आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम्
शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशां पते
Apatantam mahavegam dhrishtadyumnasamiritam
Sharaishchichchheda putraste tribhireva visham pate
44.29
अथापरैः सप्तदशैर्भल्लैः कनकभूषणैः
धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्दयत्
Athaparaih saptadashairbhallaih kanakabhushanaih
Dhrishtadyumnam samasadya bahvorurasi chardayat
44.30
ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
Tatah sa parshatah kruddho dhanushchichchheda marisha
Kshuraprena sutikshnena tata uchchukrushurjanah
44.31
अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभ
धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत्
Athanyaddhanuradaya putraste bharatarshabha
Dhrishtadyumnam sharavrataih samantatparyavarayat
44.32
तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं तं महात्मनः
व्यहसन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः
Tava putrasya te drishtva vikramam tam mahatmanah
Vyahasanta rane yodhah siddhashchapsarasam ganah
44.33
ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह
घोरं प्राणभृतां काले घोररूपं परंतप
Tatah pravavrite yuddham tavakanam paraih saha
Ghoram pranabhritam kale ghorarupam parantapa
44.34
नकुलं वृषसेनस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः
पितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्यैरविध्यत
Nakulam vrishasenastu viddhva panchabhirayasaih
Pituh samipe tishthantam tribhiranyairavidhyata
44.35
नकुलस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनं स्मयन्निव
नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये दृढम्
Nakulastu tatah kruddho vrishasenam smayanniva
Narachena sutikshnena vivyadha hridaye dridham
44.36
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः
शत्रुं विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः
Sotividdho balavata shatruna shatrukarshanah
Shatrum vivyadha vinshatya sa cha tam panchabhih sharaih
44.37
ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ
अन्योन्यमाच्छादयतामथाभज्यत वाहिनी
Tatah sharasahasrena tavubhau purusharshabhau
Anyonyamachchhadayatamathabhajyata vahini
44.38
दृष्ट्वा तु प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः
निवारयामास बलादनुपत्य विशां पते
निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान्ययौ
Drishtva tu pradrutam senam dhartarashtrasya sutajah
Nivarayamasa baladanupatya visham pate
Nivritte tu tatah karne nakulah kauravanyayau
44.39
कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु
जुगोप चक्रं त्वरितं राधेयस्यैव मारिष
Karnaputrastu samare hitva nakulameva tu
Jugopa chakram tvaritam radheyasyaiva marisha
44.40
उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितः
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान्
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति
Ulukastu rane kruddhah sahadevena varitah
Tasyashvanshchaturo hatva sahadevah pratapavan
Sarathim preshayamasa yamasya sadanam prati
44.41
उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशां पते
त्रिगर्तानां बलं पूर्णं जगाम पितृनन्दनः
Ulukastu tato yanadavaplutya visham pate
Trigartanam balam purnam jagama pitrinandanah
44.42
सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव
Satyakih shakunim viddhva vinshatya nishitaih sharaih
Dhvajam chichchheda bhallena saubalasya hasanniva
44.43
सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान्
विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्
Saubalastasya samare kruddho rajanpratapavan
Vidarya kavacham bhuyo dhvajam chichchheda kanchanam
44.44
अथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यत
सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्दयत्
अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्निन्ये यमक्षयम्
Athainam nishitairbanaih satyakih pratyavidhyata
Sarathim cha maharaja tribhireva samardayat
Athasya vahanstvaritah sharairninye yamakshayam
44.45
ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ
आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महारथः
अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः
Tatovaplutya sahasa shakunirbharatarshabha
Aruroha ratham turnamulukasya maharathah
Apovahatha shighram sa shaineyadyuddhashalinah
44.46
सात्यकिस्तु रणे राजंस्तावकानामनीकिनीम्
अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभिद्यत
Satyakistu rane rajanstavakanamanikinim
Abhidudrava vegena tatonikamabhidyata
44.47
शैनेयशरनुन्नं तु ततः सैन्यं विशां पते
भेजे दश दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत्
Shaineyasharanunnam tu tatah sainyam visham pate
Bheje dasha dishasturnam nyapatachcha gatasuvat
44.48
भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे
तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम्
चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त चारणाः
Bhimasenam tava suto varayamasa sanyuge
Tam tu bhimo muhurtena vyashvasutarathadhvajam
Chakre lokeshvaram tatra tenatushyanta charanah
44.49
ततोऽपायान्नृपस्तत्र भीमसेनस्य गोचरात्
कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत्
तत्र रावो महानासीद्भीममेकं जिघांसताम्
Tatopayannripastatra bhimasenasya gocharat
Kurusainyam tatah sarvam bhimasenamupadravat
Tatra ravo mahanasidbhimamekam jighansatam
44.50
युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदे
अथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः
Yudhamanyuh kripam viddhva dhanurasyashu chichchhide
Athanyaddhanuradaya kripah shastrabhritam varah
44.51
युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौ
ततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः
Yudhamanyordhvajam sutam chhatram chapatayatkshitau
Tatopayadrathenaiva yudhamanyurmaharathah
44.52
उत्तमौजास्तु हार्दिक्यं शरैर्भीमपराक्रमम्
छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्या यथाचलम्
Uttamaujastu hardikyam sharairbhimaparakramam
Chhadayamasa sahasa megho vrishtya yathachalam
44.53
तद्युद्धं सुमहच्चासीद्घोररूपं परंतप
यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशां पते
Tadyuddham sumahachchasidghorarupam parantapa
Yadrisham na maya yuddham drishtapurvam visham pate
44.54
कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे
हृदि विव्याध स तदा रथोपस्थ उपाविशत्
Kritavarma tato rajannuttamaujasamahave
Hridi vivyadha sa tada rathopastha upavishat
44.55
सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम्
ततस्तु सत्वरं राजन्पाण्डुसैन्यमुपाद्रवत्
Sarathistamapovaha rathena rathinam varam
Tatastu satvaram rajanpandusainyamupadravat