UtshovChapter 43
43.1
संजय उवाच
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः पार्थं वचनमब्रवीत्
दर्शयन्निव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
Sanjaya uvacha
Etasminnantare krishnah partham vachanamabravit
Darshayanniva kaunteyam dharmarajam yudhishthiram
43.2
एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः
जिघांसुभिर्महेष्वासैर्द्रुतं पार्थानुसर्यते
Esha pandava te bhrata dhartarashtrairmahabalaih
Jighansubhirmaheshvasairdrutam parthanusaryate
43.3
तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः
युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाजवाः
Tathanuyanti sanrabdhah panchala yuddhadurmadah
Yudhishthiram mahatmanam paripsanto mahajavah
43.4
एष दुर्योधनः पार्थ रथानीकेन दंशितः
राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति
Esha duryodhanah partha rathanikena danshitah
Raja sarvasya lokasya rajanamanudhavati
43.5
जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भ्रातृभिः सहितो बली
आशीविषसमस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः
Jighansuh purushavyaghram bhratribhih sahito bali
Ashivishasamasparshaih sarvayuddhavisharadaih
43.6
एते जिघृक्षवो यान्ति द्विपाश्वरथपत्तयः
युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नोत्तममिवार्थिनः
Ete jighrikshavo yanti dvipashvarathapattayah
Yudhishthiram dhartarashtra ratnottamamivarthinah
43.7
पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः प्रभुः
जिहीर्षवोऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्यामिवावशाः
Pashya satvatabhimabhyam niruddhadhishthitah prabhuh
Jihirshavomritam daityah shakragnibhyamivavashah
43.8
एते बहुत्वात्त्वरिताः पुनर्गच्छन्ति पाण्डवम्
समुद्रमिव वार्योघाः प्रावृट्काले महारथाः
Ete bahutvattvaritah punargachchhanti pandavam
Samudramiva varyoghah pravritkale maharathah
43.9
नदन्तः सिंहनादांश्च धमन्तश्चापि वारिजान्
बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च
Nadantah sinhanadanshcha dhamantashchapi varijan
Balavanto maheshvasa vidhunvanto dhanunshi cha
43.10
मृत्योर्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
हुतमग्नौ च भद्रं ते दुर्योधनवशं गतम्
Mrityormukhagatam manye kuntiputram yudhishthiram
Hutamagnau cha bhadram te duryodhanavasham gatam
43.11
यथायुक्तमनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव
नास्य शक्रोऽपि मुच्येत संप्राप्तो बाणगोचरम्
Yathayuktamanikam hi dhartarashtrasya pandava
Nasya shakropi muchyeta samprapto banagocharam
43.12
दुर्योधनस्य शूरस्य द्रौणेः शारद्वतस्य च
कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि दारयेत्
Duryodhanasya shurasya drauneh sharadvatasya cha
Karnasya cheshuvego vai parvatanapi darayet
43.13
दुर्योधनस्य शूरस्य शरौघाञ्शीघ्रमस्यतः
संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद्रणे
Duryodhanasya shurasya sharaughanshighramasyatah
Sankruddhasyantakasyeva ko vegam sansahedrane
43.14
कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापनः
बलवाँल्लघुहस्तश्च कृती युद्धविशारदः
Karnena cha krito raja vimukhah shatrutapanah
Balavanllaghuhastashcha kriti yuddhavisharadah
43.15
राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे
सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरो महात्मभिः
Radheyah pandavashreshtham shaktah pidayitum rane
Sahito dhritarashtrasya putraih shuro mahatmabhih
43.16
तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः
अन्यैरपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः
Tasyaivam yudhyamanasya sangrame sanyatatmanah
Anyairapi cha parthasya hritam varma maharathaih
43.17
उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम
ब्राह्मे बले स्थितो ह्येष न क्षत्रेऽतिबले विभो
Upavasakrisho raja bhrisham bharatasattama
Brahme bale sthito hyesha na kshatretibale vibho
43.18
न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः
यद्भीमसेनः सहते सिंहनादममर्षणः
Na jivati maharajo manye partha yudhishthirah
Yadbhimasenah sahate sinhanadamamarshanah
43.19
नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनररिंदम
धमतां च महाशङ्खान्संग्रामे जितकाशिनाम्
Nardatam dhartarashtranam punah punararindama
Dhamatam cha mahashankhansangrame jitakashinam
43.20
युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ
संचोदयत्यसौ कर्णो धार्तराष्ट्रान्महाबलान्
Yudhishthiram pandaveyam hateti bharatarshabha
Sanchodayatyasau karno dhartarashtranmahabalan
43.21
स्थूणाकर्णेन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च
प्रच्छादयन्तो राजानमनुयान्ति महारथाः
आतुरो मे मतो राजा संनिषेव्यश्च भारत
Sthunakarnendrajalena partha pashupatena cha
Prachchhadayanto rajanamanuyanti maharathah
Aturo me mato raja sannishevyashcha bharata
43.22
यथैनमनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः
त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः
मज्जन्तमिव पाताले बलिनोऽप्युज्जिहीर्षवः
Yathainamanuvartante panchalah saha pandavaih
Tvaramanastvarakale sarvashastrabhritam varah
Majjantamiva patale balinopyujjihirshavah
43.23
न केतुर्दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः
पश्यतोर्यमयोः पार्थ सात्यकेश्च शिखण्डिनः
Na keturdrishyate ragyah karnena nihatah sharaih
Pashyatoryamayoh partha satyakeshcha shikhandinah
43.24
धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो
पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत
Dhrishtadyumnasya bhimasya shatanikasya va vibho
Panchalanam cha sarvesham chedinam chaiva bharata
43.25
एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम्
शरैर्विध्वंसयति वै नलिनीमिव कुञ्जरः
Esha karno rane partha pandavanamanikinim
Sharairvidhvansayati vai nalinimiva kunjarah
43.26
एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीयाः पाण्डुनन्दन
पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथाः
Ete dravanti rathinastvadiyah pandunandana
Pashya pashya yatha partha gachchhantyete maharathah
43.27
एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे
आर्तनादान्विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश
Ete bharata matangah karnenabhihata rane
Artanadanvikurvana vidravanti disho dasha
43.28
रथानां द्रवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः
द्राव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्रकर्शिना
Rathanam dravatam vrindam pashya partha samantatah
Dravyamanam rane chaiva karnenamitrakarshina
43.29
हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह
रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर
Hastikakshyam rane pashya charantim tatra tatra ha
Rathastham sutaputrasya ketum ketumatam vara
43.30
असौ धावति राधेयो भीमसेनरथं प्रति
किरञ्शरशतानीव विनिघ्नंस्तव वाहिनीम्
Asau dhavati radheyo bhimasenaratham prati
Kiransharashataniva vinighnanstava vahinim
43.31
एतान्पश्य च पाञ्चालान्द्राव्यमाणान्महात्मना
शक्रेणेव यथा दैत्यान्हन्यमानान्महाहवे
Etanpashya cha panchalandravyamananmahatmana
Shakreneva yatha daityanhanyamananmahahave
43.32
एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान्पाण्डुसृञ्जयान्
दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मतिः
Esha karno rane jitva panchalanpandusrinjayan
Disho viprekshate sarvastvadarthamiti me matih
43.33
पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठं विकर्षन्साधु शोभते
शत्रूञ्जित्वा यथा शक्रो देवसंघैः समावृतः
Pashya partha dhanuh shreshtham vikarshansadhu shobhate
Shatrunjitva yatha shakro devasanghaih samavritah
43.34
एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
त्रासयन्तो रणे पार्थान्सृञ्जयांश्च सहस्रशः
Ete nadanti kauravya drishtva karnasya vikramam
Trasayanto rane parthansrinjayanshcha sahasrashah
43.35
एष सर्वात्मना पाण्डूंस्त्रासयित्वा महारणे
अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानदः
Esha sarvatmana pandunstrasayitva maharane
Abhibhashati radheyah sarvasainyani manadah
43.36
अभिद्रवत गच्छध्वं द्रुतं द्रवत कौरवाः
यथा जीवन्न वः कश्चिन्मुच्यते युधि सृञ्जयः
Abhidravata gachchhadhvam drutam dravata kauravah
Yatha jivanna vah kashchinmuchyate yudhi srinjayah
43.37
तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः
एवमुक्त्वा ययावेष पृष्ठतो विकिरञ्शरैः
Tatha kuruta sanyatta vayam yasyama prishthatah
Evamuktva yayavesha prishthato vikiransharaih
43.38
पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छविविराजितम्
उदयं पर्वतं यद्वच्छोभयन्वै दिवाकरः
Pashya karnam rane partha shvetachchhavivirajitam
Udayam parvatam yadvachchhobhayanvai divakarah
43.39
पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत
ध्रियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना
Purnachandranikashena murdhni chhatrena bharata
Dhriyamanena samare tatha shatashalakina
43.40
एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षो विशां पते
उत्तमं यत्नमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे
Esha tvam prekshate karnah sakataksho visham pate
Uttamam yatnamasthaya dhruvameshyati sanyuge
43.41
पश्य ह्येनं महाबाहो विधुन्वानं महद्धनुः
शरांश्चाशीविषाकारान्विसृजन्तं महाबलम्
Pashya hyenam mahabaho vidhunvanam mahaddhanuh
Sharanshchashivishakaranvisrijantam mahabalam
43.42
असौ निवृत्तो राधेयो दृश्यते वानरध्वज
वधाय चात्मनोऽभ्येति दीपस्य शलभो यथा
Asau nivritto radheyo drishyate vanaradhvaja
Vadhaya chatmanobhyeti dipasya shalabho yatha
43.43
कर्णमेकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत
रिरक्षिषुः सुसंयत्तो धार्तराष्ट्रोऽभिवर्तते
Karnamekakinam drishtva rathanikena bharata
Rirakshishuh susanyatto dhartarashtrobhivartate
43.44
सार्वैः सहैभिर्दुष्टात्मा वध्य एष प्रयत्नतः
त्वया यशश्च राज्यं च सुखं चोत्तममिच्छता
Sarvaih sahaibhirdushtatma vadhya esha prayatnatah
Tvaya yashashcha rajyam cha sukham chottamamichchhata
43.45
आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ
कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे
Atmanam cha kritatmanam samikshya bharatarshabha
Kritagasam cha radheyam dharmatmani yudhishthire
43.46
प्रतिपद्यस्व राधेयं प्राप्तकालमनन्तरम्
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम्
Pratipadyasva radheyam praptakalamanantaram
Aryam yuddhe matim kritva pratyehi rathayuthapam
43.47
पञ्च ह्येतानि मुख्यानां रथानां रथसत्तम
शतान्यायान्ति वेगेन बलिनां भीमतेजसाम्
Pancha hyetani mukhyanam rathanam rathasattama
Shatanyayanti vegena balinam bhimatejasam
43.48
पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस्तथा
अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च
अन्योन्यरक्षितं वीर बलं त्वामभिवर्तते
Pancha nagasahasrani dviguna vajinastatha
Abhisanhatya kaunteya padatiprayutani cha
Anyonyarakshitam vira balam tvamabhivartate
43.49
सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानमात्मना
उत्तमं यत्नमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ
Sutaputre maheshvase darshayatmanamatmana
Uttamam yatnamasthaya pratyehi bharatarshabha
43.50
असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालानभिधावति
केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति
समुच्छेत्स्यति पाञ्चालानिति मन्ये परंतप
Asau karnah susanrabdhah panchalanabhidhavati
Ketumasya hi pashyami dhrishtadyumnaratham prati
Samuchchhetsyati panchalaniti manye parantapa
43.51
आचक्षे ते प्रियं पार्थ तदेवं भरतर्षभ
राजा जीवति कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Achakshe te priyam partha tadevam bharatarshabha
Raja jivati kauravyo dharmaputro yudhishthirah
43.52
असौ भीमो महाबाहुः संनिवृत्तश्चमूमुखे
वृतः सृञ्जयसैन्येन सात्यकेन च भारत
Asau bhimo mahabahuh sannivrittashchamumukhe
Vritah srinjayasainyena satyakena cha bharata
43.53
वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः
भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश्च महात्मभिः
Vadhyanta ete samare kaurava nishitaih sharaih
Bhimasenena kaunteya panchalaishcha mahatmabhih
43.54
सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद्रणात्
विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः
Sena hi dhartarashtrasya vimukha chabhavadranat
Vipradhavati vegena bhimasya nihata sharaih
43.55
विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता
भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना
Vipannasasyeva mahi rudhirena samukshita
Bharati bharatashreshtha sena kripanadarshana
43.56
निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम्
आशीविषमिव क्रुद्धं तस्माद्द्रवति वाहिनी
Nivrittam pashya kaunteya bhimasenam yudham patim
Ashivishamiva kruddham tasmaddravati vahini
43.57
पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिताः
पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्येतानि चार्जुन
Pitaraktasitasitastarachandrarkamanditah
Pataka viprakiryante chhatranyetani charjuna
43.58
सौवर्णा राजताश्चैव तैजसाश्च पृथग्विधाः
केतवो विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते
Sauvarna rajatashchaiva taijasashcha prithagvidhah
Ketavo vinipatyante hastyashvam viprakiryate
43.59
रथेभ्यः प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासवः
नानावर्णैर्हता बाणैः पाञ्चालैरपलायिभिः
Rathebhyah prapatantyete rathino vigatasavah
Nanavarnairhata banaih panchalairapalayibhih
43.60
निर्मनुष्यान्गजानश्वान्रथांश्चैव धनंजय
समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस्तरस्विनः
Nirmanushyangajanashvanrathanshchaiva dhananjaya
Samadravanti panchala dhartarashtranstarasvinah
43.61
मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात्
बलं परेषां दुर्धर्षं त्यक्त्वा प्राणानरिंदम
Mridnanti cha naravyaghra bhimasenavyapashrayat
Balam paresham durdharsham tyaktva prananarindama
43.62
एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्यपि च वारिजान्
अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान्
Ete nadanti panchala dhamantyapi cha varijan
Abhidravanti cha rane nighnantah sayakaih paran
43.63
पश्य स्वर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप
धार्तराष्ट्रान्विनिघ्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा इव द्विपान्
Pashya svargasya mahatmyam panchala hi parantapa
Dhartarashtranvinighnanti kruddhah sinha iva dvipan
43.64
सर्वतश्चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः
पाञ्चालैर्मानसादेत्य हंसैर्गङ्गेव वेगितैः
Sarvatashchabhipannaisha dhartarashtri mahachamuh
Panchalairmanasadetya hansairgangeva vegitaih
43.65
सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे
कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणामिवर्षभाः
Subhrisham cha parakrantah panchalanam nivarane
Kripakarnadayo vira rishabhanamivarshabhah
43.66
सुनिमग्नांश्च भीमास्त्रैर्धार्तराष्ट्रान्महारथान्
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून्सहस्रशः
विषण्णभूयिष्ठरथा धार्तराष्ट्री महाचमूः
Sunimagnanshcha bhimastrairdhartarashtranmaharathan
Dhrishtadyumnamukha vira ghnanti shatrunsahasrashah
Vishannabhuyishtharatha dhartarashtri mahachamuh
43.67
पश्य भीमेन नाराचैश्छिन्ना नागाः पतन्त्यमी
वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम्
Pashya bhimena narachaishchhinna nagah patantyami
Vajrivajrahataniva shikharani mahibhritam
43.68
भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः
स्वान्यनीकानि मृद्नन्तो द्रवन्त्येते महागजाः
Bhimasenasya nirviddha banaih sannataparvabhih
Svanyanikani mridnanto dravantyete mahagajah
43.69
नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम्
नदतोऽर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः
Nabhijanasi bhimasya sinhanadam durutsaham
Nadatorjuna sangrame virasya jitakashinah
43.70
एष नैषादिरभ्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम्
जिघांसुस्तोमरैः क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः
Esha naishadirabhyeti dvipamukhyena pandavam
Jighansustomaraih kruddho dandapanirivantakah
43.71
सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः
तीक्ष्णैरग्निशिखाप्रख्यैर्नाराचैर्दशभिर्हतः
Satomaravasya bhujau chhinnau bhimena garjatah
Tikshnairagnishikhaprakhyairnarachairdashabhirhatah
43.72
हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान्प्रहारिणः
पश्य नीलाम्बुदनिभान्महामात्रैरधिष्ठितान्
शक्तितोमरसंकाशैर्विनिघ्नन्तं वृकोदरम्
Hatvainam punarayati nagananyanpraharinah
Pashya nilambudanibhanmahamatrairadhishthitan
Shaktitomarasankashairvinighnantam vrikodaram
43.73
सप्त सप्त च नागांस्तान्वैजयन्तीश्च सध्वजाः
निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते
दशभिर्दशभिश्चैको नाराचैर्निहतो गजः
Sapta sapta cha naganstanvaijayantishcha sadhvajah
Nihatya nishitairbanaishchhinnah parthagrajena te
Dashabhirdashabhishchaiko narachairnihato gajah
43.74
न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा
पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे
Na chasau dhartarashtranam shruyate ninadastatha
Purandarasame kruddhe nivritte bharatarshabhe
43.75
अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहताः
क्रुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः
Akshauhinyastatha tisro dhartarashtrasya sanhatah
Kruddhena narasinhena bhimasenena varitah
43.76
संजय उवाच
भीमसेनेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्
अर्जुनो व्यधमच्छिष्टानहितान्निशितैः शरैः
Sanjaya uvacha
Bhimasenena tatkarma kritam drishtva sudushkaram
Arjuno vyadhamachchhishtanahitannishitaih sharaih
43.77
ते वध्यमानाः समरे संशप्तकगणाः प्रभो
शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका ह्यभवन्मुदा
Te vadhyamanah samare sanshaptakaganah prabho
Shakrasyatithitam gatva vishoka hyabhavanmuda
43.78
पार्थश्च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः
जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम्
Parthashcha purushavyaghrah sharaih sannataparvabhih
Jaghana dhartarashtrasya chaturvidhabalam chamum