UtshovChapter 42
42.1
संजय उवाच
ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः
युधिष्ठिरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम्
Sanjaya uvacha
Tatah punah samajagmurabhitah kurusrinjayah
Yudhishthiramukhah partha vaikartanamukha vayam
42.2
ततः प्रववृते भीमः संग्रामो लोमहर्षणः
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः
Tatah pravavrite bhimah sangramo lomaharshanah
Karnasya pandavanam cha yamarashtravivardhanah
42.3
तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके
संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत
Tasminpravritte sangrame tumule shonitodake
Sanshaptakeshu shureshu kinchichchhishteshu bharata
42.4
धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिः
कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः
Dhrishtadyumno maharaja sahitah sarvarajabhih
Karnamevabhidudrava pandavashcha maharathah
42.5
आगच्छमानांस्तान्संख्ये प्रहृष्टान्विजयैषिणः
दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वतः
Agachchhamananstansankhye prahrishtanvijayaishinah
Dadharaiko rane karno jalaughaniva parvatah
42.6
तमासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाः
यथाचलं समासाद्य जलौघाः सर्वतोदिशम्
तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः
Tamasadya tu te karnam vyashiryanta maharathah
Yathachalam samasadya jalaughah sarvatodisham
Tayorasinmaharaja sangramo lomaharshanah
42.7
धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेण नतपर्वणा
ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Dhrishtadyumnastu radheyam sharena nataparvana
Tadayamasa sankruddhastishtha tishtheti chabravit
42.8
विजयं तु धनुःश्रेष्ठं विधुन्वानो महारथः
पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरानाशीविषोपमान्
ताडयामास संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः
Vijayam tu dhanuhshreshtham vidhunvano maharathah
Parshatasya dhanushchhittva sharanashivishopaman
Tadayamasa sankruddhah parshatam navabhih sharaih
42.9
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनः
शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ
Te varma hemavikritam bhittva tasya mahatmanah
Shonitakta vyarajanta shakragopa ivanagha
42.10
तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महारथः
अन्यद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्
कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः
Tadapasya dhanushchhinnam dhrishtadyumno maharathah
Anyaddhanurupadaya sharanshchashivishopaman
Karnam vivyadha saptatya sharaih sannataparvabhih
42.11
तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम्
द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः
Tathaiva rajankarnopi parshatam shatrutapanam
Dronashatrum maheshvaso vivyadha nishitaih sharaih
42.12
तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम्
प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरम्
Tasya karno maharaja sharam kanakabhushanam
Preshayamasa sankruddho mrityudandamivaparam
42.13
तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते
चिच्छेद सप्तधा राजञ्शैनेयः कृतहस्तवत्
Tamapatantam sahasa ghorarupam visham pate
Chichchheda saptadha rajanshaineyah kritahastavat
42.14
दृष्ट्वा विनिहितं बाणं शरैः कर्णो विशां पते
सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत्
Drishtva vinihitam banam sharaih karno visham pate
Satyakim sharavarshena samantatparyavarayat
42.15
विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभिः
तं प्रत्यविध्यच्छैनेयः शरैर्हेमविभूषितैः
Vivyadha chainam samare narachaistatra saptabhih
Tam pratyavidhyachchhaineyah sharairhemavibhushitaih
42.16
ततो युद्धमतीवासीच्चक्षुःश्रोत्रभयावहम्
राजन्घोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं समन्ततः
Tato yuddhamativasichchakshuhshrotrabhayavaham
Rajanghoram cha chitram cha prekshaniyam samantatah
42.17
सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो व्यजायत
तद्दृष्ट्वा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नृप
Sarvesham tatra bhutanam lomaharsho vyajayata
Taddrishtva samare karma karnashaineyayornripa
42.18
एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्सुमहाबलम्
पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्
Etasminnantare draunirabhyayatsumahabalam
Parshatam shatrudamanam shatruviryasunashanam
42.19
अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणिर्दूरे धनंजये
तिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
Abhyabhashata sankruddho draunirdure dhananjaye
Tishtha tishthadya brahmaghna na me jivanvimokshyase
42.20
इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैः
पार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनैः
यतमानं परं शक्त्या यतमानो महारथः
Ityuktva subhrisham virah shighrakrinnishitaih sharaih
Parshatam chhadayamasa ghorarupaih sutejanaih
Yatamanam param shaktya yatamano maharathah
42.21
यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं वीक्ष्य मारिष
तथा द्रौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहा
नातिहृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः
Yatha hi samare draunih parshatam vikshya marisha
Tatha draunim rane drishtva parshatah paraviraha
Natihrishtamana bhutva manyate mrityumatmanah
42.22
द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नं रणे स्थितम्
क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षतं समुपाद्रवत्
तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम्
Draunistu drishtva rajendra dhrishtadyumnam rane sthitam
Krodhena nihshvasanvirah parshatam samupadravat
Tavanyonyam tu drishtvaiva sanrambham jagmatuh param
42.23
अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशां पते
पाञ्चालापसदाद्य त्वां प्रेषयिष्यामि मृत्यवे
Athabravinmaharaja dronaputrah pratapavan
Dhrishtadyumnam samipastham tvaramano visham pate
Panchalapasadadya tvam preshayishyami mrityave
42.24
पापं हि यत्त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम्
अद्य त्वा पत्स्यते तद्वै यथा ह्यकुशलं तथा
Papam hi yattvaya karma ghnata dronam pura kritam
Adya tva patsyate tadvai yatha hyakushalam tatha
42.25
अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे
नापक्रमसि वा मूढ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Arakshyamanah parthena yadi tishthasi sanyuge
Napakramasi va mudha satyametadbravimi te
42.26
एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्
प्रतिवाक्यं स एवासिर्मामको दास्यते तव
येनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे
Evamuktah pratyuvacha dhrishtadyumnah pratapavan
Prativakyam sa evasirmamako dasyate tava
Yenaiva te piturdattam yatamanasya sanyuge
42.27
यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः
त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात्
Yadi tavanmaya drono nihato brahmanabruvah
Tvamidanim katham yuddhe na hanishyami vikramat
42.28
एवमुक्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षणः
निशितेनाथ बाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः
Evamuktva maharaja senapatiramarshanah
Nishitenatha banena draunim vivyadha parshatah
42.29
ततो द्रौणिः सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः
प्राच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
Tato draunih susankruddhah sharaih sannataparvabhih
Prachchhadayaddisho rajandhrishtadyumnasya sanyuge
42.30
नैवान्तरिक्षं न दिशो नैव योधाः समन्ततः
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः सहस्रशः
Naivantariksham na disho naiva yodhah samantatah
Drishyante vai maharaja sharaishchhannah sahasrashah
42.31
तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम्
शरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः
Tathaiva parshato rajandraunimahavashobhinam
Sharaih sanchhadayamasa sutaputrasya pashyatah
42.32
राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः
द्रौपदेयान्युधामन्युं सात्यकिं च महारथम्
एकः स वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः
Radheyopi maharaja panchalansaha pandavaih
Draupadeyanyudhamanyum satyakim cha maharatham
Ekah sa varayamasa prekshaniyah samantatah
42.33
धृष्टद्युम्नोऽपि समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम्
तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम्
वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान्
Dhrishtadyumnopi samare drauneshchichchheda karmukam
Tadapasya dhanushchhinnamanyadadatta karmukam
Vegavatsamare ghoram sharanshchashivishopaman
42.34
स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम्
हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः
Sa parshatasya rajendra dhanuh shaktim gadam dhvajam
Hayansutam ratham chaiva nimeshadvyadhamachchharaih
42.35
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
खड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्
Sa chhinnadhanva viratho hatashvo hatasarathih
Khadgamadatta vipulam shatachandram cha bhanumat
42.36
द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः
चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्
Draunistadapi rajendra bhallaih kshipram maharathah
Chichchheda samare virah kshiprahasto dridhayudhah
Rathadanavarudhasya tadadbhutamivabhavat
42.37
धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम्
शरैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम्
नातरद्भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः
Dhrishtadyumnam tu viratham hatashvam chhinnakarmukam
Sharaishcha bahudha viddhamastraishcha shakalikritam
Nataradbharatashreshtha yatamano maharathah
42.38
तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न जग्मिवान्
अथ त्यक्त्वा धनुर्वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात्
Tasyantamishubhi rajanyada draunirna jagmivan
Atha tyaktva dhanurvirah parshatam tvaritonvagat
42.39
आसीदाद्रवतो राजन्वेगस्तस्य महात्मनः
गरुडस्येव पततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम्
Asidadravato rajanvegastasya mahatmanah
Garudasyeva patato jighrikshoh pannagottamam
42.40
एतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत्
पश्य पार्थ यथा द्रौणिः पार्षतस्य वधं प्रति
यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनमसंशयम्
Etasminneva kale tu madhavorjunamabravit
Pashya partha yatha draunih parshatasya vadham prati
Yatnam karoti vipulam hanyachchainamasanshayam
42.41
तं मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुतापनम्
द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा
Tam mochaya mahabaho parshatam shatrutapanam
Draunerasyamanupraptam mrityorasyagatam yatha
42.42
एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान्
प्रैषयत्तत्र तुरगान्यत्र द्रौणिर्व्यवस्थितः
Evamuktva maharaja vasudevah pratapavan
Praishayattatra turaganyatra draunirvyavasthitah
42.43
ते हयाश्चन्द्रसंकाशाः केशवेन प्रचोदिताः
पिबन्त इव तद्व्योम जग्मुर्द्रौणिरथं प्रति
Te hayashchandrasankashah keshavena prachoditah
Pibanta iva tadvyoma jagmurdrauniratham prati
42.44
दृष्ट्वायान्तौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौ
धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः
Drishtvayantau mahaviryavubhau krishnadhananjayau
Dhrishtadyumnavadhe rajanshchakre yatnam mahabalah
42.45
विकृष्यमाणं दृष्ट्वैव धृष्टद्युम्नं जनेश्वर
शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबलः
Vikrishyamanam drishtvaiva dhrishtadyumnam janeshvara
Sharanshchikshepa vai partho draunim prati mahabalah
42.46
ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम्
द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः
Te shara hemavikrita gandivapreshita bhrisham
Draunimasadya vivishurvalmikamiva pannagah
42.47
स विध्वस्तैः शरैर्घोरैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दितः
प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः
Sa vidhvastaih sharairghorairdronaputrah pratapavan
Rathamaruruhe viro dhananjayashararditah
Pragrihya cha dhanuh shreshtham partham vivyadha sayakaih
42.48
एतस्मिन्नन्तरे वीरः सहदेवो जनाधिप
अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम्
Etasminnantare virah sahadevo janadhipa
Apovaha rathenajau parshatam shatrutapanam
42.49
अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः
तं द्रोणपुत्रः संक्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत्
Arjunopi maharaja draunim vivyadha patribhih
Tam dronaputrah sankruddho bahvorurasi chardayat
42.50
क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसंमितम्
द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम्
स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतिः
Krodhitastu rane partho naracham kalasammitam
Dronaputraya chikshepa kaladandamivaparam
Sa brahmanasyansadeshe nipapata mahadyutih
42.51
स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे
निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं ययौ
Sa vihvalo maharaja sharavegena sanyuge
Nishasada rathopasthe vaiklavyam cha param yayau
42.52
ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः
अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः
द्वैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे
Tatah karno maharaja vyakshipadvijayam dhanuh
Arjunam samare kruddhah prekshamano muhurmuhuh
Dvairatham chapi parthena kamayano maharane
42.53
तं तु हित्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम्
अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्
Tam tu hitva hatam viram sarathih shatrukarshanam
Apovaha rathenajau tvaramano ranajirat
42.54
अथोत्क्रुष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः
मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम्
Athotkrushtam maharaja panchalairjitakashibhih
Mokshitam parshatam drishtva dronaputram cha piditam
42.55
वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः
सिंहनादश्च संजज्ञे दृष्ट्वा घोरं महाद्भुतम्
Vaditrani cha divyani pravadyanta sahasrashah
Sinhanadashcha sanjagye drishtva ghoram mahadbhutam
42.56
एवं कृत्वाब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनंजयः
याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम
Evam kritvabravitpartho vasudevam dhananjayah
Yahi sanshaptakankrishna karyametatparam mama
42.57
ततः प्रयातो दाशार्हः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम्
रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा
Tatah prayato dasharhah shrutva pandavabhashitam
Rathenatipatakena manomarutaranhasa