UtshovChapter 45
45.1
संजय उवाच
द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः
आपतत्सहसा राजन्यत्र राजा व्यवस्थितः
Sanjaya uvacha
Draunistu rathavanshena mahata parivaritah
Apatatsahasa rajanyatra raja vyavasthitah
45.2
तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान्
दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्
Tamapatantam sahasa shurah shaurisahayavan
Dadhara sahasa partho veleva makaralayam
45.3
ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
अर्जुनं वासुदेवं च छादयामास पत्रिभिः
Tatah kruddho maharaja dronaputrah pratapavan
Arjunam vasudevam cha chhadayamasa patribhih
45.4
अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः
विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा
Avachchhannau tatah krishnau drishtva tatra maharathah
Vismayam paramam gatva praikshanta kuravastada
45.5
अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव
तदस्त्रं ब्राह्मणो युद्धे वारयामास भारत
Arjunastu tato divyamastram chakre hasanniva
Tadastram brahmano yuddhe varayamasa bharata
45.6
यद्यद्धि व्याक्षिपद्युद्धे पाण्डवोऽस्त्रं जिघांसया
तत्तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत्
Yadyaddhi vyakshipadyuddhe pandavostram jighansaya
Tattadastram maheshvaso dronaputro vyashatayat
45.7
अस्त्रयुद्धे ततो राजन्वर्तमाने भयावहे
अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननमिवान्तकम्
Astrayuddhe tato rajanvartamane bhayavahe
Apashyama rane draunim vyattananamivantakam
45.8
स दिशो विदिशश्चैव छादयित्वा विजिह्मगैः
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्दक्षिणे भुजे
Sa disho vidishashchaiva chhadayitva vijihmagaih
Vasudevam tribhirbanairavidhyaddakshine bhuje
45.9
ततोऽर्जुनो हयान्हत्वा सर्वांस्तस्य महात्मनः
चकार समरे भूमिं शोणितौघतरङ्गिणीम्
Tatorjuno hayanhatva sarvanstasya mahatmanah
Chakara samare bhumim shonitaughataranginim
45.10
निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः
हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः
Nihata rathinah petuh parthachapachyutaih sharaih
Hayashcha paryadhavanta muktayoktrastatastatah
45.11
तद्दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः
अवाकिरद्रणे कृष्णं समन्तान्निशितैः शरैः
Taddrishtva karma parthasya draunirahavashobhinah
Avakiradrane krishnam samantannishitaih sharaih
45.12
ततोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा
वक्षोदेशे समासाद्य ताडयामास संयुगे
Tatorjunam maharaja draunirayamya patrina
Vakshodeshe samasadya tadayamasa sanyuge
45.13
सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत
आदत्त परिघं घोरं द्रौणेश्चैनमवाक्षिपत्
Sotividdho rane tena dronaputrena bharata
Adatta parigham ghoram drauneshchainamavakshipat
45.14
तमापतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम्
द्रौणिश्चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
Tamapatantam parigham kartasvaravibhushitam
Draunishchichchheda sahasa tata uchchukrushurjanah
45.15
सोऽनेकधापतद्भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः
विशीर्णः पर्वतो राजन्यथा स्यान्मातरिश्वना
Sonekadhapatadbhumau bharadvajasya sayakaih
Vishirnah parvato rajanyatha syanmatarishvana
45.16
ततोऽर्जुनो रणे द्रौणिं विव्याध दशभिः शरैः
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्
Tatorjuno rane draunim vivyadha dashabhih sharaih
Sarathim chasya bhallena rathanidadapaharat
45.17
स संगृह्य स्वयं वाहान्कृष्णौ प्राच्छादयच्छरैः
तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्
Sa sangrihya svayam vahankrishnau prachchhadayachchharaih
Tatradbhutamapashyama draunerashu parakramam
45.18
अयच्छत्तुरगान्यच्च फल्गुनं चाप्ययोधयत्
तदस्य समरे राजन्सर्वे योधा अपूजयन्
Ayachchhatturaganyachcha phalgunam chapyayodhayat
Tadasya samare rajansarve yodha apujayan
45.19
यदा त्वग्रस्यत रणे द्रोणपुत्रेण फल्गुनः
ततो रश्मीन्रथाश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः
Yada tvagrasyata rane dronaputrena phalgunah
Tato rashminrathashvanam kshurapraishchichchhide jayah
45.20
प्राद्रवंस्तुरगास्ते तु शरवेगप्रबाधिताः
ततोऽभून्निनदो भूयस्तव सैन्यस्य भारत
Pradravansturagaste tu sharavegaprabadhitah
Tatobhunninado bhuyastava sainyasya bharata
45.21
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यमुपाद्रवन्
समन्तान्निशितान्बाणान्विमुञ्चन्तो जयैषिणः
Pandavastu jayam labdhva tava sainyamupadravan
Samantannishitanbananvimunchanto jayaishinah
45.22
पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः
पुनः पुनरथो वीरैरभज्यत जयोद्धतैः
Pandavaistu maharaja dhartarashtri mahachamuh
Punah punaratho virairabhajyata jayoddhataih
45.23
पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम्
शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः
Pashyatam te maharaja putranam chitrayodhinam
Shakuneh saubaleyasya karnasya cha mahatmanah
45.24
वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर
नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः
Varyamana mahasena putraistava janeshvara
Navatishthata sangrame tadyamana samantatah
45.25
ततो योधैर्महाराज पलायद्भिस्ततस्ततः
अभवद्व्याकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद्बलम्
Tato yodhairmaharaja palayadbhistatastatah
Abhavadvyakulam bhitaih putranam te mahadbalam
45.26
तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः
नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः
Tishtha tishtheti satatam sutaputrasya jalpatah
Navatishthata sa sena vadhyamana mahatmabhih
45.27
अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः
धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा द्रवमाणं समन्ततः
Athotkrushtam maharaja pandavairjitakashibhih
Dhartarashtrabalam drishtva dravamanam samantatah
45.28
ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत्प्रणयादिव
पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैरर्दिता भृशम्
Tato duryodhanah karnamabravitpranayadiva
Pashya karna yatha sena pandavairardita bhrisham
45.29
त्वयि तिष्ठति संत्रासात्पलायति समन्ततः
एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिंदम
Tvayi tishthati santrasatpalayati samantatah
Etajgyatva mahabaho kuru praptamarindama
45.30
सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषर्षभ
क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः
Sahasrani cha yodhanam tvameva purusharshabha
Kroshanti samare vira dravyamanani pandavaih
45.31
एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत्
मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्सूतनन्दनः
Etachchhrutva tu radheyo duryodhanavacho mahat
Madrarajamidam vakyamabravitsutanandanah
45.32
पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर
अद्य हन्मि रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह
वाहयाश्वान्नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर
Pashya me bhujayorviryamastranam cha janeshvara
Adya hanmi rane sarvanpanchalanpandubhih saha
Vahayashvannaravyaghra bhadrenaiva janeshvara
45.33
एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्
प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम्
सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः
Evamuktva maharaja sutaputrah pratapavan
Pragrihya vijayam viro dhanuhshreshtham puratanam
Sajyam kritva maharaja sammrijya cha punah punah
45.34
संनिवार्य च योधान्स्वान्सत्येन शपथेन च
प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः
Sannivarya cha yodhansvansatyena shapathena cha
Prayojayadameyatma bhargavastram mahabalah
45.35
ततो राजन्सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
कोटिशश्च शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्महामृधे
Tato rajansahasrani prayutanyarbudani cha
Kotishashcha sharastikshna niragachchhanmahamridhe
45.36
ज्वलितैस्तैर्महाघोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः
संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किंचन
Jvalitaistairmahaghoraih kankabarhinavajitaih
Sanchhanna pandavi sena na pragyayata kinchana
45.37
हाहाकारो महानासीत्पाञ्चालानां विशां पते
पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे
Hahakaro mahanasitpanchalanam visham pate
Piditanam balavata bhargavastrena sanyuge
45.38
निपतद्भिर्गजै राजन्नरैश्चापि सहस्रशः
रथैश्चापि नरव्याघ्र हयैश्चापि समन्ततः
Nipatadbhirgajai rajannaraishchapi sahasrashah
Rathaishchapi naravyaghra hayaishchapi samantatah
45.39
प्राकम्पत मही राजन्निहतैस्तैस्ततस्ततः
व्याकुलं सर्वमभवत्पाण्डवानां महद्बलम्
Prakampata mahi rajannihataistaistatastatah
Vyakulam sarvamabhavatpandavanam mahadbalam
45.40
कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः
दहञ्शत्रून्नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः
Karnastveko yudham shreshtho vidhuma iva pavakah
Dahanshatrunnaravyaghra shushubhe sa parantapah
45.41
ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश्चेदिभिः सह
तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः
चुक्रुशुस्ते नरव्याघ्र यथाप्राग्वा नरोत्तमाः
Te vadhyamanah karnena panchalashchedibhih saha
Tatra tatra vyamuhyanta vanadahe yatha dvipah
Chukrushuste naravyaghra yathapragva narottamah
45.42
तेषां तु क्रोशतां श्रुत्वा भीतानां रणमूर्धनि
धावतां च दिशो राजन्वित्रस्तानां समन्ततः
आर्तनादो महांस्तत्र प्रेतानामिव संप्लवे
Tesham tu kroshatam shrutva bhitanam ranamurdhani
Dhavatam cha disho rajanvitrastanam samantatah
Artanado mahanstatra pretanamiva samplave
45.43
वध्यमानांस्तु तान्दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष
वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि
Vadhyamananstu tandrishtva sutaputrena marisha
Vitresuh sarvabhutani tiryagyonigatanyapi
45.44
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः
अर्जुनं वासुदेवं च व्याक्रोशन्त मुहुर्मुहुः
प्रेतराजपुरे यद्वत्प्रेतराजं विचेतसः
Te vadhyamanah samare sutaputrena srinjayah
Arjunam vasudevam cha vyakroshanta muhurmuhuh
Pretarajapure yadvatpretarajam vichetasah
45.45
अथाब्रवीद्वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः
भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम्
Athabravidvasudevam kuntiputro dhananjayah
Bhargavastram mahaghoram drishtva tatra sabhiritam
45.46
पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम्
नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथंचन
Pashya krishna mahabaho bhargavastrasya vikramam
Naitadastram hi samare shakyam hantum kathanchana
45.47
सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे
अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम्
Sutaputram cha sanrabdham pashya krishna maharane
Antakapratimam viram kurvanam karma darunam
45.48
सुतीक्ष्णं चोदयन्नश्वान्प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः
न च पश्यामि समरे कर्णस्य प्रपलायितम्
Sutikshnam chodayannashvanprekshate mam muhurmuhuh
Na cha pashyami samare karnasya prapalayitam
45.49
जीवन्प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ
जितस्य तु हृषीकेश वध एव कुतो जयः
Jivanprapnoti purushah sankhye jayaparajayau
Jitasya tu hrishikesha vadha eva kuto jayah
45.50
ततो जनार्दनः प्रायाद्द्रष्टुमिच्छन्युधिष्ठिरम्
श्रमेण ग्राहयिष्यंश्च कर्णं युद्धेन मारिष
Tato janardanah prayaddrashtumichchhanyudhishthiram
Shramena grahayishyanshcha karnam yuddhena marisha
45.51
अर्जुनं चाब्रवीत्कृष्णो भृशं राजा परिक्षतः
तमाश्वास्य कुरुश्रेष्ठ ततः कर्णं हनिष्यसि
Arjunam chabravitkrishno bhrisham raja parikshatah
Tamashvasya kurushreshtha tatah karnam hanishyasi
45.52
ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम्
रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया
Tato dhananjayo drashtum rajanam banapiditam
Rathena prayayau kshipram sangrame keshavagyaya
45.53
गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया
सैन्यमालोकयामास नापश्यत्तत्र चाग्रजम्
Gachchhanneva tu kaunteyo dharmarajadidrikshaya
Sainyamalokayamasa napashyattatra chagrajam
45.54
युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत
दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजिग्ये भृगोः सुतम्
Yuddham kritva tu kaunteyo dronaputrena bharata
Duhsaham vajrina sankhye parajigye bhrigoh sutam
45.55
द्रौणिं पराजित्य ततोग्रधन्वा; कृत्वा महद्दुष्करमार्यकर्म
आलोकयामास ततः स्वसैन्यं; धनंजयः शत्रुभिरप्रधृष्यः
Draunim parajitya tatogradhanva; kritva mahaddushkaramaryakarma
Alokayamasa tatah svasainyam; dhananjayah shatrubhirapradhrishyah
45.56
स युध्यमानः पृतनामुखस्था;ञ्शूराञ्शूरो हर्षयन्सव्यसाची
पूर्वापदानैः प्रथितैः प्रशंस;न्स्थिरांश्चकारात्मरथाननीके
Sa yudhyamanah pritanamukhastha;nshuranshuro harshayansavyasachi
Purvapadanaih prathitaih prashansa;nsthiranshchakaratmarathananike
45.57
अपश्यमानस्तु किरीटमाली; युधि ज्येष्ठं भ्रातरमाजमीढम्
उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य; राज्ञः प्रवृत्तिस्त्विह केति राजन्
Apashyamanastu kiritamali; yudhi jyeshtham bhrataramajamidham
Uvacha bhimam tarasabhyupetya; ragyah pravrittistviha keti rajan
45.58
भीम उवाच
अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
कर्णबाणविभुग्नाङ्गो यदि जीवेत्कथंचन
Bhima uvacha
Apayata ito raja dharmaputro yudhishthirah
Karnabanavibhugnango yadi jivetkathanchana
45.59
अर्जुन उवाच
तस्माद्भवाञ्शीघ्रमितः प्रयातु; राज्ञः प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य
नूनं हि विद्धोऽतिभृशं पृषत्कैः; कर्णेन राजा शिबिरं गतोऽसौ
Arjuna uvacha
Tasmadbhavanshighramitah prayatu; ragyah pravrittyai kurusattamasya
Nunam hi viddhotibhrisham prishatkaih; karnena raja shibiram gatosau
45.60
यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते; द्रोणेन विद्धोऽतिभृशं तरस्वी
तस्थौ च तत्रापि जयप्रतीक्षो; द्रोणेन यावन्न हतः किलासीत्
Yah samprahare nishi sampravritte; dronena viddhotibhrisham tarasvi
Tasthau cha tatrapi jayapratiksho; dronena yavanna hatah kilasit
45.61
स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः; संख्येऽद्य कर्णेन महानुभावः
ज्ञातुं प्रयाह्याशु तमद्य भीम; स्थास्याम्यहं शत्रुगणान्निरुध्य
Sa sanshayam gamitah pandavagryah; sankhyedya karnena mahanubhavah
Gyatum prayahyashu tamadya bhima; sthasyamyaham shatruganannirudhya
45.62
भीम उवाच
त्वमेव जानीहि महानुभाव; राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य
अहं हि यद्यर्जुन यामि तत्र; वक्ष्यन्ति मां भीत इति प्रवीराः
Bhima uvacha
Tvameva janihi mahanubhava; ragyah pravrittim bharatarshabhasya
Aham hi yadyarjuna yami tatra; vakshyanti mam bhita iti pravirah
45.63
ततोऽब्रवीदर्जुनो भीमसेनं; संशप्तकाः प्रत्यनीकं स्थिता मे
एतानहत्वा न मया तु शक्य;मितोऽपयातुं रिपुसंघगोष्ठात्
Tatobravidarjuno bhimasenam; sanshaptakah pratyanikam sthita me
Etanahatva na maya tu shakya;mitopayatum ripusanghagoshthat
45.64
अथाब्रवीदर्जुनं भीमसेनः; स्ववीर्यमाश्रित्य कुरुप्रवीर
संशप्तकान्प्रतियोत्स्यामि संख्ये; सर्वानहं याहि धनंजयेति
Athabravidarjunam bhimasenah; svaviryamashritya kurupravira
Sanshaptakanpratiyotsyami sankhye; sarvanaham yahi dhananjayeti
45.65
तद्भीमसेनस्य वचो निशम्य; सुदुर्वचं भ्रातुरमित्रमध्ये
द्रष्टुं कुरुश्रेष्ठमभिप्रयातुं; प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम्
Tadbhimasenasya vacho nishamya; sudurvacham bhraturamitramadhye
Drashtum kurushreshthamabhiprayatum; provacha vrishnipravaram tadanim
45.66
चोदयाश्वान्हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम्
अजातशत्रुं राजानं द्रष्टुमिच्छामि केशव
Chodayashvanhrishikesha vigahyaitam ratharnavam
Ajatashatrum rajanam drashtumichchhami keshava
45.67
ततो हयान्सर्वदाशार्हमुख्यः; प्राचोदयद्भीममुवाच चेदम्
नैतच्चित्रं तव कर्माद्य वीर; यास्यामहे जहि भीमारिसंघान्
Tato hayansarvadasharhamukhyah; prachodayadbhimamuvacha chedam
Naitachchitram tava karmadya vira; yasyamahe jahi bhimarisanghan
45.68
ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिरः
शीघ्राच्छीघ्रतरं राजन्वाजिभिर्गरुडोपमैः
Tato yayau hrishikesho yatra raja yudhishthirah
Shighrachchhighrataram rajanvajibhirgarudopamaih
45.69
प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनमरिंदमम्
संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं प्रति वृकोदरम्
Pratyanike vyavasthapya bhimasenamarindamam
Sandishya chaiva rajendra yuddham prati vrikodaram
45.70
ततस्तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ; राजानमासाद्य शयानमेकम्
रथादुभौ प्रत्यवरुह्य तस्मा;द्ववन्दतुर्धर्मराजस्य पादौ
Tatastu gatva purushapravirau; rajanamasadya shayanamekam
Rathadubhau pratyavaruhya tasma;dvavandaturdharmarajasya padau
45.71
तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ क्षेमिणौ पुरुषर्षभ
मुदाभ्युपगतौ कृष्णावश्विनाविव वासवम्
Tau drishtva purushavyaghrau ksheminau purusharshabha
Mudabhyupagatau krishnavashvinaviva vasavam
45.72
तावभ्यनन्दद्राजा हि विवस्वानश्विनाविव
हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरुः
Tavabhyanandadraja hi vivasvanashvinaviva
Hate mahasure jambhe shakravishnu yatha guruh
45.73
मन्यमानो हतं कर्णं धर्मराजो युधिष्ठिरः
हर्षगद्गदया वाचा प्रीतः प्राह परंतपौ
Manyamano hatam karnam dharmarajo yudhishthirah
Harshagadgadaya vacha pritah praha parantapau