UtshovChapter 40
40.1
संजय उवाच
भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम्
वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः
Sanjaya uvacha
Bhimasenam sapanchalyam chedikekayasanvritam
Vaikartanah svayam ruddhva varayamasa sayakaih
40.2
ततस्तु चेदिकारूषान्सृञ्जयांश्च महारथान्
कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः
Tatastu chedikarushansrinjayanshcha maharathan
Karno jaghana sankruddho bhimasenasya pashyatah
40.3
भीमसेनस्ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम्
प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन्
Bhimasenastatah karnam vihaya rathasattamam
Prayayau kauravam sainyam kakshamagniriva jvalan
40.4
सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथा
सृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघान सहस्रशः
Sutaputropi samare panchalankekayanstatha
Srinjayanshcha maheshvasannijaghana sahasrashah
40.5
संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः
पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर्महारथाः
Sanshaptakeshu parthashcha kauraveshu vrikodarah
Panchaleshu tatha karnah kshayam chakrurmaharathah
40.6
ते क्षत्रिया दह्यमानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः
जग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव
Te kshatriya dahyamanastribhistaih pavakopamaih
Jagmurvinasham samare rajandurmantrite tava
40.7
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः
विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः
Tato duryodhanah kruddho nakulam navabhih sharaih
Vivyadha bharatashreshtha chaturashchasya vajinah
40.8
ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिपः
क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्
Tatah punarameyatma tava putro janadhipah
Kshurena sahadevasya dhvajam chichchheda kanchanam
40.9
नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं त्रिसप्तभिः
जघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः
Nakulastu tatah kruddhastava putram trisaptabhih
Jaghana samare rajansahadevashcha panchabhih
40.10
तावुभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्
विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
Tavubhau bharatashreshthau shreshthau sarvadhanushmatam
Vivyadhorasi sankruddhah panchabhih panchabhih sharaih
40.11
ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत
यमयोः प्रहसन्राजन्विव्याधैव च सप्तभिः
Tatoparabhyam bhallabhyam dhanushi samakrintata
Yamayoh prahasanrajanvivyadhaiva cha saptabhih
40.12
तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे
प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि
Tavanye dhanushi shreshthe shakrachapanibhe shubhe
Pragrihya rejatuh shurau devaputrasamau yudhi
40.13
ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृप
शरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाचलम्
Tatastau rabhasau yuddhe bhratarau bhrataram nripa
Sharairvavarshaturghorairmahameghau yathachalam
40.14
ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः
पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः
Tatah kruddho maharaja tava putro maharathah
Panduputrau maheshvasau varayamasa patribhih
40.15
धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारत
सायकाश्चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः
Dhanurmandalamevasya drishyate yudhi bharata
Sayakashchaiva drishyante nishcharantah samantatah
40.16
तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौ
मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ
Tasya sayakasanchhannau chakashetam cha pandavau
Meghachchhannau yatha vyomni chandrasuryau hataprabhau
40.17
ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताः
आच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस्तदा
Te tu bana maharaja hemapunkhah shilashitah
Achchhadayandishah sarvah suryasyevanshavastada
40.18
बाणभूते ततस्तस्मिन्संछन्ने च नभस्तले
यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्
Banabhute tatastasminsanchhanne cha nabhastale
Yamabhyam dadrishe rupam kalantakayamopamam
40.19
पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाः
मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे
Parakramam tu tam drishtva tava sunormaharathah
Mrityorupantikam praptau madriputrau sma menire
40.20
ततः सेनापती राजन्पाण्डवस्य महात्मनः
पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः
Tatah senapati rajanpandavasya mahatmanah
Parshatah prayayau tatra yatra raja suyodhanah
40.21
माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ
धृष्टद्युम्नस्तव सुतं ताडयामास सायकैः
Madriputrau tatah shurau vyatikramya maharathau
Dhrishtadyumnastava sutam tadayamasa sayakaih
40.22
तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रोऽत्यमर्षणः
पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ
Tamavidhyadameyatma tava putrotyamarshanah
Panchalyam panchavinshatya prahasya purusharshabha
40.23
ततः पुनरमेयात्मा पुत्रस्ते पृथिवीपते
विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च
Tatah punarameyatma putraste prithivipate
Viddhva nanada panchalyam shashtya panchabhireva cha
40.24
अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे
Athasya sasharam chapam hastavapam cha marisha
Kshuraprena sutikshnena raja chichchheda sanyuge
40.25
तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्
Tadapasya dhanushchhinnam panchalyah shatrukarshanah
Anyadadatta vegena dhanurbharasaham navam
40.26
प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद्रुधिरेक्षणः
अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः
Prajvalanniva vegena sanrambhadrudhirekshanah
Ashobhata maheshvaso dhrishtadyumnah kritavranah
40.27
स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिव
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत्
Sa panchadasha narachanshvasatah pannaganiva
Jighansurbharatashreshtham dhrishtadyumno vyavasrijat
40.28
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः
विविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः
Te varma hemavikritam bhittva ragyah shilashitah
Vivishurvasudham vegatkankabarhinavasasah
40.29
सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत
वसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः
Sotividdho maharaja putrastetivyarajata
Vasante pushpashabalah sapushpa iva kinshukah
40.30
स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर्जर्जरच्छविः
धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्
Sa chhinnavarma narachaih praharairjarjarachchhavih
Dhrishtadyumnasya bhallena kruddhashchichchheda karmukam
40.31
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः
सायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत्
Athainam chhinnadhanvanam tvaramano mahipatih
Sayakairdashabhi rajanbhruvormadhye samardayat
40.32
तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः
प्रफुल्लं चम्पकं यद्वद्भ्रमरा मधुलिप्सवः
Tasya teshobhayanvaktram karmaraparimarjitah
Praphullam champakam yadvadbhramara madhulipsavah
40.33
तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाः
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश
Tadapasya dhanushchhinnam dhrishtadyumno mahamanah
Anyadadatta vegena dhanurbhallanshcha shodasha
40.34
ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिः
धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्
Tato duryodhanasyashvanhatva sutam cha panchabhih
Dhanushchichchheda bhallena jatarupaparishkritam
40.35
रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम्
भल्लैश्चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः
Ratham sopaskaram chhatram shaktim khadgam gadam dhvajam
Bhallaishchichchheda navabhih putrasya tava parshatah
40.36
तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम्
ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः
Tapaniyangadam chitram nagam manimayam shubham
Dhvajam kurupateshchhinnam dadrishuh sarvaparthivah
40.37
दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे
भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ
Duryodhanam tu viratham chhinnasarvayudham rane
Bhratarah paryarakshanta sodarya bharatarshabha
40.38
तमारोप्य रथे राजन्दण्डधारो जनाधिपम्
अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः
Tamaropya rathe rajandandadharo janadhipam
Apovaha cha sambhranto dhrishtadyumnasya pashyatah
40.39
कर्णस्तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः
द्रोणहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे
Karnastu satyakim jitva rajagriddhi mahabalah
Dronahantaramugreshum sasarabhimukham rane
40.40
तं पृष्ठतोऽभ्ययात्तूर्णं शैनेयो वितुदञ्शरैः
वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः
Tam prishthatobhyayatturnam shaineyo vitudansharaih
Varanam jaghanopante vishanabhyamiva dvipah
40.41
स भारत महानासीद्योधानां सुमहात्मनाम्
कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारणः
Sa bharata mahanasidyodhanam sumahatmanam
Karnaparshatayormadhye tvadiyanam maharanah
40.42
न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित्पराङ्मुखः
प्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ
Na pandavanam nasmakam yodhah kashchitparanmukhah
Pratyadrishyata yatkarnah panchalanstvarito yayau
40.43
तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिनरक्षयः
प्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यंगतेऽहनि
Tasminkshane narashreshtha gajavajinarakshayah
Pradurasidubhayato rajanmadhyangatehani
40.44
पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः
सर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम्
Panchalastu maharaja tvarita vijigishavah
Sarvatobhyadravankarnam patatrina iva drumam
40.45
तेषामाधिरथिः क्रुद्धो यतमानान्मनस्विनः
विचिन्वन्नेव बाणाग्रैः समासादयदग्रतः
Teshamadhirathih kruddho yatamananmanasvinah
Vichinvanneva banagraih samasadayadagratah
40.46
व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम्
शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम्
Vyaghraketum susharmanam shankum chogram dhananjayam
Shuklam cha rochamanam cha sinhasenam cha durjayam
40.47
ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर्नरोत्तमम्
सृजन्तं सायकान्क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम्
Te vira rathavegena parivavrurnarottamam
Srijantam sayakankruddham karnamahavashobhinam
40.48
युध्यमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः प्रतापवान्
अष्टाभिरष्टौ राधेयो न्यहनन्निशितैः शरैः
Yudhyamananstu tanshuranmanujendrah pratapavan
Ashtabhirashtau radheyo nyahanannishitaih sharaih
40.49
अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्
जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्धविशारदः
Athaparanmaharaja sutaputrah pratapavan
Jaghana bahusahasranyodhanyuddhavisharadah
40.50
विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रमेव च
दण्डं च समरे राजंश्चित्रं चित्रायुधं हरिम्
Vishnum cha vishnukarmanam devapim bhadrameva cha
Dandam cha samare rajanshchitram chitrayudham harim
40.51
सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम्
निजघान सुसंक्रुद्धश्चेदीनां च महारथान्
Sinhaketum rochamanam shalabham cha maharatham
Nijaghana susankruddhashchedinam cha maharathan
40.52
तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुः
शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत्
Teshamadadatah prananasidadhirathervapuh
Shonitabhyukshitangasya rudrasyevorjitam mahat
40.53
तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः
सर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम्
Tatra bharata karnena matangastaditah sharaih
Sarvatobhyadravanbhitah kurvanto mahadakulam
40.54
निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकपीडिताः
कुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः
Nipetururvyam samare karnasayakapiditah
Kurvanto vividhannadanvajranunna ivachalah
40.55
गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः
रथैश्चावगतैर्मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी
Gajavajimanushyaishcha nipatadbhih samantatah
Rathaishchavagatairmarge paryastiryata medini
40.56
नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्यन्ये युधि तावकाः
चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे
Naiva bhishmo na cha drono napyanye yudhi tavakah
Chakruh sma tadrisham karma yadrisham vai kritam rane
40.57
सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु च
नरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत्
Sutaputrena nageshu ratheshu cha hayeshu cha
Nareshu cha naravyaghra kritam sma kadanam mahat
40.58
मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन्
पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत्
Mrigamadhye yatha sinho drishyate nirbhayashcharan
Panchalanam tatha madhye karnocharadabhitavat
40.59
यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशः
पाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो द्रावयते तथा
Yatha mrigagananstrastansinho dravayate dishah
Panchalanam rathavratankarno dravayate tatha
40.60
सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित्
तथा कर्णमनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः
Sinhasyam cha yatha prapya na jivanti mrigah kvachit
Tatha karnamanuprapya na jivanti maharathah
40.61
वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाः
कर्णाग्निना रणे तद्वद्दग्धा भारत सृञ्जयाः
Vaishvanaram yatha diptam dahyante prapya vai janah
Karnagnina rane tadvaddagdha bharata srinjayah
40.62
कर्णेन चेदिष्वेकेन पाञ्चालेषु च भारत
विश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसंमताः
Karnena chedishvekena panchaleshu cha bharata
Vishravya nama nihata bahavah shurasammatah
40.63
मम चासीन्मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि
Mama chasinmanushyendra drishtva karnasya vikramam
Naikopyadhiratherjivanpanchalyo mokshyate yudhi
40.64
पाञ्चालान्विधमन्संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान्
अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
Panchalanvidhamansankhye sutaputrah pratapavan
Abhyadhavata sankruddho dharmaputram yudhishthiram
40.65
धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिष
परिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः
Dhrishtadyumnashcha rajanam draupadeyashcha marisha
Parivavruramitraghnam shatashashchapare janah
40.66
शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा
जनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः
Shikhandi sahadevashcha nakulo nakulistatha
Janamejayah shinernapta bahavashcha prabhadrakah
40.67
एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेरुरमितौजसः
Ete purogama bhutva dhrishtadyumnasya sanyuge
Karnamasyantamishvastrairvicheruramitaujasah
40.68
तांस्तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान्
एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मन्पन्नगानिव
Tanstatradhirathih sankhye chedipanchalapandavan
Eko bahunabhyapatadgarutmanpannaganiva
40.69
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः कुरून्मद्रान्सकेकयान्
एकः संख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत
Bhimasenastu sankruddhah kurunmadransakekayan
Ekah sankhye maheshvaso yodhayanbahvashobhata
40.70
तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः
प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम्
Tatra marmasu bhimena narachaistadita gajah
Prapatanto hatarohah kampayanti sma medinim
40.71
वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवः
शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु
Vajinashcha hatarohah pattayashcha gatasavah
Sherate yudhi nirbhinna vamanto rudhiram bahu
40.72
सहस्रशश्च रथिनः पतिताः पतितायुधाः
अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः
Sahasrashashcha rathinah patitah patitayudhah
Akshatah samadrishyanta bhimadbhita gatasavah
40.73
रथिभिर्वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश्च तथा गजैः
भीमसेनशरच्छिन्नैरास्तीर्णा वसुधाभवत्
Rathibhirvajibhih sutaih pattibhishcha tatha gajaih
Bhimasenasharachchhinnairastirna vasudhabhavat
40.74
तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनबलार्दितम्
दुर्योधनबलं राजन्निरुत्साहं कृतव्रणम्
Tatstambhitamivatishthadbhimasenabalarditam
Duryodhanabalam rajannirutsaham kritavranam
40.75
निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन्महारणे
प्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात्सागरो नृप
Nishcheshtam tumule dinam babhau tasminmaharane
Prasannasalilah kale yatha syatsagaro nripa
40.76
मन्युवीर्यबलोपेतं बलात्पर्यवरोपितम्
अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यमिषुभिस्तदा
रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह
Manyuviryabalopetam balatparyavaropitam
Abhavattava putrasya tatsainyamishubhistada
Rudhiraughapariklinnam rudhirardram babhuva ha
40.77
सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानामनीकिनीम्
भीमसेनः कुरूंश्चापि द्रावयन्बह्वशोभत
Sutaputro rane kruddhah pandavanamanikinim
Bhimasenah kurunshchapi dravayanbahvashobhata
40.78
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽद्भुतदर्शने
निहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान्बहून्
Vartamane tatha raudre sangramedbhutadarshane
Nihatya pritanamadhye sanshaptakagananbahun
40.79
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्
प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन
Arjuno jayatam shreshtho vasudevamathabravit
Prabhagnam balametaddhi yotsyamanam janardana
40.80
एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः
अपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दान्मृगा इव
Ete dhavanti saganah sanshaptakamaharathah
Aparayanto madbanansinhashabdanmriga iva
40.81
दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणे
हस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः
दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः
Diryate cha mahatsainyam srinjayanam maharane
Hastikakshyo hyasau krishna ketuh karnasya dhimatah
Drishyate rajasainyasya madhye vicharato muhuh
40.82
न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथाः
जानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे
Na cha karnam rane shakta jetumanye maharathah
Janite hi bhavankarnam viryavantam parakrame
40.83
तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम्
Tatra yahi yatah karno dravayatyesha no balam
40.84
वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम्
श्रमो मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रोचते
Varjayitva rane yahi sutaputram maharatham
Shramo ma badhate krishna yatha va tava rochate
40.85
एतच्छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्निव
अब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवाञ्जहि पाण्डव
Etachchhrutva maharaja govindah prahasanniva
Abravidarjunam turnam kauravanjahi pandava
40.86
ततस्तव महत्सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः
हंसवर्णाः प्रविविशुर्वहन्तः कृष्णपाण्डवौ
Tatastava mahatsainyam govindaprerita hayah
Hansavarnah pravivishurvahantah krishnapandavau
40.87
केशवप्रहितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः
प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिद्यत
Keshavaprahitairashvaih shvetaih kanchanabhushanaih
Pravishadbhistava balam chaturdishamabhidyata
40.88
तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ
क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती
Tau vidarya mahasenam pravishtau keshavarjunau
Kruddhau sanrambharaktakshau vyabhrajetam mahadyuti
40.89
युद्धशौण्डौ समाहूतावरिभिस्तौ रणाध्वरम्
यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ
Yuddhashaundau samahutavaribhistau ranadhvaram
Yajvabhirvidhinahutau makhe devavivashvinau
40.90
क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः
तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे
Kruddhau tau tu naravyaghrau vegavantau babhuvatuh
Talashabdena rushitau yatha nagau mahahave
40.91
विगाहन्स रथानीकमश्वसंघांश्च फल्गुनः
व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः
Vigahansa rathanikamashvasanghanshcha phalgunah
Vyacharatpritanamadhye pashahasta ivantakah
40.92
तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत
संशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचोदयत्
Tam drishtva yudhi vikrantam senayam tava bharata
Sanshaptakagananbhuyah putraste samachodayat
40.93
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः
चतुर्दशसहस्रैश्च तुरगाणां महाहवे
Tato rathasahasrena dviradanam tribhih shataih
Chaturdashasahasraishcha turaganam mahahave
40.94
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्
शूराणां नामलब्धानां विदितानां समन्ततः
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः
Dvabhyam shatasahasrabhyam padatinam cha dhanvinam
Shuranam namalabdhanam viditanam samantatah
Abhyavartanta tau virau chhadayanto maharathah
40.95
स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः
दर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः
निघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत्
Sa chhadyamanah samare sharaih parabalardanah
Darshayanraudramatmanam pashahasta ivantakah
Nighnansanshaptakanparthah prekshaniyatarobhavat
40.96
ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः
निरन्तरमिवाकाशमासीन्नुन्नैः किरीटिना
Tato vidyutprabhairbanaih kartasvaravibhushitaih
Nirantaramivakashamasinnunnaih kiritina
40.97
किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर्महाशरैः
समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो
Kiritibhujanirmuktaih sampatadbhirmahasharaih
Samachchhannam babhau sarvam kadraveyairiva prabho
40.98
रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्राञ्शरान्संनतपर्वणः
अदर्शयदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः
Rukmapunkhanprasannagransharansannataparvanah
Adarshayadameyatma dikshu sarvasu pandavah
40.99
हत्वा दश सहस्राणि पार्थिवानां महारथः
संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोऽभ्ययात्
Hatva dasha sahasrani parthivanam maharathah
Sanshaptakanam kaunteyah prapaksham tvaritobhyayat
40.100
प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम्
प्रममाथ बलाद्बाणैर्दानवानिव वासवः
Prapaksham sa samasadya parthah kambojarakshitam
Pramamatha baladbanairdanavaniva vasavah
40.101
प्रचिच्छेदाशु भल्लैश्च द्विषतामाततायिनाम्
शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत
Prachichchhedashu bhallaishcha dvishatamatatayinam
Shastrapaninstatha bahunstathapi cha shiransyuta
40.102
अङ्गाङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्क्षितौ
विष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः
Angangavayavaishchhinnairvyayudhastepatankshitau
Vishvagvatabhisambhagna bahushakha iva drumah
40.103
हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम्
सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्
Hastyashvarathapattinam vratannighnantamarjunam
Sudakshinadavarajah sharavrishtyabhyavivrishat
40.104
अस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ
पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच्छिरः
Asyasyatordhachandrabhyam sa bahu parighopamau
Purnachandrabhavaktram cha kshurenabhyahanachchhirah
40.105
स पपात ततो वाहात्स्वलोहितपरिस्रवः
मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम्
Sa papata tato vahatsvalohitaparisravah
Manahshilagireh shringam vajrenevavadaritam
40.106
सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम्
प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम्
काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा
Sudakshinadavarajam kambojam dadrishurhatam
Pranshum kamalapatrakshamatyartham priyadarshanam
Kanchanastambhasankasham bhinnam hemagirim yatha
40.107
ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमद्भुतदर्शनम्
नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम्
Tatobhavatpunaryuddham ghoramadbhutadarshanam
Nanavasthashcha yodhanam babhuvustatra yudhyatam
40.108
एतेष्वावर्जितैरश्वैः काम्बोजैर्यवनैः शकैः
शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वमासीद्विशां पते
Eteshvavarjitairashvaih kambojairyavanaih shakaih
Shonitaktaistada raktam sarvamasidvisham pate
40.109
रथै रथाश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः
द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः
अन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः
Rathai rathashvasutaishcha hatarohaishcha vajibhih
Dviradaishcha hatarohairmahamatrairhatadvipaih
Anyonyena maharaja krito ghoro janakshayah
40.110
तस्मिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना
अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिराययौ
Tasminprapakshe pakshe cha vadhyamane mahatmana
Arjunam jayatam shreshtham tvarito draunirayayau
40.111
विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्
आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः
Vidhunvano mahachchapam kartasvaravibhushitam
Adadanah sharanghoransvarashminiva bhaskarah
40.112
तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः
संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ
Taih patadbhirmaharaja draunimuktaih samantatah
Sanchhaditau rathasthau tavubhau krishnadhananjayau
40.113
ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्भारद्वाजः प्रतापवान्
निश्चेष्टौ तावुभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ
Tatah sharashataistikshnairbharadvajah pratapavan
Nishcheshtau tavubhau chakre yuddhe madhavapandavau
40.114
हाहाकृतमभूत्सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथा
चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः
Hahakritamabhutsarvam jangamam sthavaram tatha
Characharasya goptarau drishtva sanchhaditau sharaih
40.115
सिद्धचारणसंघाश्च संपेतुर्वै समन्ततः
चिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्त्यपीत्यह
Siddhacharanasanghashcha sampeturvai samantatah
Chintayanto bhavedadya lokanam svastyapityaha
40.116
न मया तादृशो राजन्दृष्टपूर्वः पराक्रमः
संजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः
Na maya tadrisho rajandrishtapurvah parakramah
Sanjagye yadrisho drauneh krishnau sanchhadayishyatah
40.117
द्रौणेस्तु धनुषः शब्दमहितत्रासनं रणे
अश्रौषं बहुशो राजन्सिंहस्य नदतो यथा
Draunestu dhanushah shabdamahitatrasanam rane
Ashrausham bahusho rajansinhasya nadato yatha
40.118
ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यतः
विद्युदम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत्
Jya chasya charato yuddhe savyadakshinamasyatah
Vidyudambudamadhyastha bhrajamaneva sabhavat
40.119
स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः
संमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः
Sa tatha kshiprakari cha dridhahastashcha pandavah
Sammoham paramam gatva praikshata dronajam tatah
40.120
स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मना
तथास्य समरे राजन्वपुरासीत्सुदुर्दृशम्
Sa vikramam hritam mene atmanah sumahatmana
Tathasya samare rajanvapurasitsudurdrisham
40.121
द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे
वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले
हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात्
Draunipandavayorevam vartamane maharane
Vardhamane cha rajendra dronaputre mahabale
Hiyamane cha kaunteye krishnam roshah samabhyayat
40.122
स रोषान्निःश्वसन्राजन्निर्दहन्निव चक्षुषा
द्रौणिं ह्यपश्यत्संग्रामे फल्गुनं च मुहुर्मुहुः
Sa roshannihshvasanrajannirdahanniva chakshusha
Draunim hyapashyatsangrame phalgunam cha muhurmuhuh
40.123
ततः क्रुद्धोऽब्रवीत्कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा
अत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे
अतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रोऽद्य भारत
Tatah kruddhobravitkrishnah partham sapranayam tada
Atyadbhutamidam partha tava pashyami sanyuge
Atishete hi yatra tva dronaputrodya bharata
40.124
कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन
कच्चित्कुशलिनौ बाहू कच्चिद्वीर्यं तदेव ते
Kachchitte gandivam haste rathe tishthasi charjuna
Kachchitkushalinau bahu kachchidviryam tadeva te
40.125
एवमुक्तस्तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश्चतुर्दश
त्वरमाणस्त्वराकाले द्रौणेर्धनुरथाच्छिनत्
ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा
Evamuktastu krishnena kshiptva bhallanshchaturdasha
Tvaramanastvarakale draunerdhanurathachchhinat
Dhvajam chhatram patakam cha ratham shaktim gadam tatha
40.126
जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत्
स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः
Jatrudeshe cha subhrisham vatsadantairatadayat
Sa murchchham paramam gatva dhvajayashtim samashritah
40.127
तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम्
अपोवाह रणात्सूतो रक्षमाणो धनंजयात्
Tam visangyam maharaja kiritibhayapiditam
Apovaha ranatsuto rakshamano dhananjayat
40.128
एतस्मिन्नेव काले तु विजयः शत्रुतापनः
न्यवधीत्तावकं सैन्यं शतशोऽथ सहस्रशः
पश्यतस्तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत
Etasminneva kale tu vijayah shatrutapanah
Nyavadhittavakam sainyam shatashotha sahasrashah
Pashyatastava putrasya tasya virasya bharata
40.129
एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परैः सह
क्रूरो विशसनो घोरो राजन्दुर्मन्त्रिते तव
Evamesha kshayo vrittastavakanam paraih saha
Kruro vishasano ghoro rajandurmantrite tava
40.130
संशप्तकांश्च कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः
वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद्रणे
Sanshaptakanshcha kaunteyah kurunshchapi vrikodarah
Vasushenam cha panchalah kritsnena vyadhamadrane