UtshovChapter 37
37.1
संजय उवाच
वर्तमाने तदा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने
गाण्डीवस्य महान्घोषः शुश्रुवे युधि मारिष
Sanjaya uvacha
Vartamane tada yuddhe kshatriyanam nimajjane
Gandivasya mahanghoshah shushruve yudhi marisha
37.2
संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः
कोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च
Sanshaptakanam kadanamakarodyatra pandavah
Kosalanam tatha rajannarayanabalasya cha
37.3
संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिं समन्ततः
अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः
Sanshaptakastu samare sharavrishtim samantatah
Apatayanparthamurdhni jayagriddhah pramanyavah
37.4
तां वृष्टिं सहसा राजंस्तरसा धारयन्प्रभुः
व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरः
Tam vrishtim sahasa rajanstarasa dharayanprabhuh
Vyagahata rane partho vinighnanrathinam varah
37.5
निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः
आससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम्
Nigrihya tu rathanikam kankapatraih shilashitaih
Asasada rane parthah susharmanam maharatham
37.6
स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः
तथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः
Sa tasya sharavarshani vavarsha rathinam varah
Tatha sanshaptakashchaiva parthasya samare sthitah
37.7
सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा नवभिराशुगैः
जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरभ्यहन्दक्षिणे भुजे
ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष
Susharma tu tatah partham viddhva navabhirashugaih
Janardanam tribhirbanairabhyahandakshine bhuje
Tatoparena bhallena ketum vivyadha marisha
37.8
स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान्
ननाद सुमहन्नादं भीषयन्वै ननर्द च
Sa vanaravaro rajanvishvakarmakrito mahan
Nanada sumahannadam bhishayanvai nanarda cha
37.9
कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनी
भयं विपुलमादाय निश्चेष्टा समपद्यत
Kapestu ninadam shrutva santrasta tava vahini
Bhayam vipulamadaya nishcheshta samapadyata
37.10
ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृप
नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम्
Tatah sa shushubhe sena nishcheshtavasthita nripa
Nanapushpasamakirnam yatha chaitraratham vanam
37.11
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम
अर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इव
परिवव्रुस्तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम्
Pratilabhya tatah sangyam yodhaste kurusattama
Arjunam sishichurbanaih parvatam jalada iva
Parivavrustada sarve pandavasya maharatham
37.12
ते हयान्रथचक्रे च रथेषाश्चापि भारत
निगृह्य बलवत्तूर्णं सिंहनादमथानदन्
Te hayanrathachakre cha ratheshashchapi bharata
Nigrihya balavatturnam sinhanadamathanadan
37.13
अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौ
पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा
Apare jagrihushchaiva keshavasya mahabhujau
Parthamanye maharaja rathastham jagrihurmuda
37.14
केशवस्तु तदा बाहू विधुन्वन्रणमूर्धनि
पातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिनः
Keshavastu tada bahu vidhunvanranamurdhani
Patayamasa tansarvandushtahastiva hastinah
37.15
ततः क्रुद्धो रणे पार्थः संवृतस्तैर्महारथैः
निगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्यभिद्रुतम्
रथारूढांश्च सुबहून्पदातींश्चाप्यपातयत्
Tatah kruddho rane parthah sanvritastairmaharathaih
Nigrihitam ratham drishtva keshavam chapyabhidrutam
Ratharudhanshcha subahunpadatinshchapyapatayat
37.16
आसन्नांश्च ततो योधाञ्शरैरासन्नयोधिभिः
च्यावयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत्
Asannanshcha tato yodhansharairasannayodhibhih
Chyavayamasa samare keshavam chedamabravit
37.17
पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्मया
कुर्वाणान्दारुणं कर्म वध्यमानान्सहस्रशः
Pashya krishna mahabaho sanshaptakagananmaya
Kurvanandarunam karma vadhyamanansahasrashah
37.18
रथबन्धमिमं घोरं पृथिव्यां नास्ति कश्चन
यः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यो यदुपुंगव
Rathabandhamimam ghoram prithivyam nasti kashchana
Yah saheta pumanlloke madanyo yadupungava
37.19
इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत्
पाञ्चजन्यं च कृष्णोऽपि पूरयन्निव रोदसी
Ityevamuktva bibhatsurdevadattamathadhamat
Panchajanyam cha krishnopi purayanniva rodasi
37.20
तं तु शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी
संचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद्भृशम्
Tam tu shankhasvanam shrutva sanshaptakavaruthini
Sanchachala maharaja vitrasta chabhavadbhrisham
37.21
पदबन्धं ततश्चक्रे पाण्डवः परवीरहा
नागमस्त्रं महाराज संप्रोदीर्य मुहुर्मुहुः
Padabandham tatashchakre pandavah paraviraha
Nagamastram maharaja samprodirya muhurmuhuh
37.22
यानुद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार ह
ते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मना
निश्चेष्टा अभवन्राजन्नश्मसारमया इव
Yanuddishya rane parthah padabandham chakara ha
Te baddhah padabandhena pandavena mahatmana
Nishcheshta abhavanrajannashmasaramaya iva
37.23
निश्चेष्टांस्तु ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनः
यथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा
Nishcheshtanstu tato yodhanavadhitpandunandanah
Yathendrah samare daityanstarakasya vadhe pura
37.24
ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम्
आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः
Te vadhyamanah samare mumuchustam rathottamam
Ayudhani cha sarvani visrashtumupachakramuh
37.25
ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम्
सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः
Tatah susharma rajendra grihitam vikshya vahinim
Sauparnamastram tvaritah pradushchakre maharathah
37.26
ततः सुपर्णाः संपेतुर्भक्षयन्तो भुजंगमान्
ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्ट्वा तान्खचरान्नृप
Tatah suparnah sampeturbhakshayanto bhujangaman
Te vai vidudruvurnaga drishtva tankhacharannripa
37.27
बभौ बलं तद्विमुक्तं पदबन्धाद्विशां पते
मेघवृन्दाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः
Babhau balam tadvimuktam padabandhadvisham pate
Meghavrindadyatha mukto bhaskarastapayanprajah
37.28
विप्रमुक्तास्तु ते योधाः फल्गुनस्य रथं प्रति
ससृजुर्बाणसंघांश्च शस्त्रसंघांश्च मारिष
Vipramuktastu te yodhah phalgunasya ratham prati
Sasrijurbanasanghanshcha shastrasanghanshcha marisha
37.29
तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिः
व्यवातिष्ठत्ततो योधान्वासविः परवीरहा
Tam mahastramayim vrishtim sanchhidya sharavrishtibhih
Vyavatishthattato yodhanvasavih paraviraha
37.30
सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेनानतपर्वणा
अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभिः शरैः
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
Susharma tu tato rajanbanenanataparvana
Arjunam hridaye viddhva vivyadhanyaistribhih sharaih
Sa gadhaviddho vyathito rathopastha upavishat
37.31
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिः
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वितः
ततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष
Pratilabhya tatah sangyam shvetashvah krishnasarathih
Aindramastramameyatma pradushchakre tvaranvitah
Tato banasahasrani samutpannani marisha
37.32
सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्तो नृप द्विपान्
हयान्रथांश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः
Sarvadikshu vyadrishyanta sudayanto nripa dvipan
Hayanrathanshcha samare shastraih shatasahasrashah
37.33
वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत्
संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत
न हि कश्चित्पुमांस्तत्र योऽर्जुनं प्रत्ययुध्यत
Vadhyamane tatah sainye vipula bhih samavishat
Sanshaptakagananam cha gopalanam cha bharata
Na hi kashchitpumanstatra yorjunam pratyayudhyata
37.34
पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत महद्बलम्
हन्यमानमपश्यंश्च निश्चेष्टाः स्म पराक्रमे
Pashyatam tatra viranamahanyata mahadbalam
Hanyamanamapashyanshcha nishcheshtah sma parakrame
37.35
अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे
व्यभ्राजत रणे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Ayutam tatra yodhanam hatva pandusuto rane
Vyabhrajata rane rajanvidhumogniriva jvalan
37.36
चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारत
रथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्च दन्तिनः
Chaturdasha sahasrani yani shishtani bharata
Rathanamayutam chaiva trisahasrashcha dantinah
37.37
ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनंजयम्
मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम्
Tatah sanshaptaka bhuyah parivavrurdhananjayam
Martavyamiti nishchitya jayam vapi nivartanam
37.38
तत्र युद्धं महद्ध्यासीत्तावकानां विशां पते
शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना
Tatra yuddham mahaddhyasittavakanam visham pate
Shurena balina sardham pandavena kiritina