UtshovChapter 36
36.1
संजय उवाच
क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः
अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैराः परस्परम्
Sanjaya uvacha
Kshatriyaste maharaja parasparavadhaishinah
Anyonyam samare jaghnuh kritavairah parasparam
36.2
रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः
गजौघाश्च महाराज संसक्ताः स्म परस्परम्
Rathaughashcha hayaughashcha naraughashcha samantatah
Gajaughashcha maharaja sansaktah sma parasparam
36.3
गदानां परिघाणां च कणपानां च सर्पताम्
प्रासानां भिण्डिपालानां भुशुण्डीनां च सर्वशः
Gadanam parighanam cha kanapanam cha sarpatam
Prasanam bhindipalanam bhushundinam cha sarvashah
36.4
संपातं चान्वपश्याम संग्रामे भृशदारुणे
शलभा इव संपेतुः समन्ताच्छरवृष्टयः
Sampatam chanvapashyama sangrame bhrishadarune
Shalabha iva sampetuh samantachchharavrishtayah
36.5
नागा नागान्समासाद्य व्यधमन्त परस्परम्
हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा
पत्तयः पत्तिसंघैश्च हयसंघैर्हयास्तथा
Naga nagansamasadya vyadhamanta parasparam
Haya hayanshcha samare rathino rathinastatha
Pattayah pattisanghaishcha hayasanghairhayastatha
36.6
पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च
नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप
Pattayo rathamatanganratha hastyashvameva cha
Nagashcha samare tryangam mamriduh shighraga nripa
36.7
पततां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम्
घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां वैशसं यथा
Patatam tatra shuranam kroshatam cha parasparam
Ghoramayodhanam jagye pashunam vaishasam yatha
36.8
रुधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनी
शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव यथा धरा
Rudhirena samastirna bhati bharata medini
Shakragopaganakirna pravrishiva yatha dhara
36.9
यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते
बिभृयाद्युवतिः श्यामा तद्वदासीद्वसुंधरा
मांसशोणितचित्रेव शातकौम्भमयीव च
Yatha va vasasi shukle maharajanaranjite
Bibhriyadyuvatih shyama tadvadasidvasundhara
Mansashonitachitreva shatakaumbhamayiva cha
36.10
छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह
कुण्डलानां प्रविद्धानां भूषणानां च भारत
Chhinnanam chottamanganam bahunam chorubhih saha
Kundalanam praviddhanam bhushananam cha bharata
36.11
निष्काणामधिसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम्
वर्मणां सपताकानां संघास्तत्रापतन्भुवि
Nishkanamadhisutranam shariranam cha dhanvinam
Varmanam sapatakanam sanghastatrapatanbhuvi
36.12
गजान्गजाः समासाद्य विषाणाग्रैरदारयन्
विषाणाभिहतास्ते च भ्राजन्ते द्विरदा यथा
Gajangajah samasadya vishanagrairadarayan
Vishanabhihataste cha bhrajante dvirada yatha
36.13
रुधिरेणावसिक्ताङ्गा गैरिकप्रस्रवा इव
यथा भ्राजन्ति स्यन्दन्तः पर्वता धातुमण्डिताः
Rudhirenavasiktanga gairikaprasrava iva
Yatha bhrajanti syandantah parvata dhatumanditah
36.14
तोमरान्गजिभिर्मुक्तान्प्रतीपानास्थितान्बहून्
हस्तैर्विचेरुस्ते नागा बभञ्जुश्चापरे तथा
Tomarangajibhirmuktanpratipanasthitanbahun
Hastairvicheruste naga babhanjushchapare tatha
36.15
नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः
हिमागमे महाराज व्यभ्रा इव महीधराः
Narachaishchhinnavarmano bhrajante sma gajottamah
Himagame maharaja vyabhra iva mahidharah
36.16
शरैः कनकपुङ्खैस्तु चिता रेजुर्गजोत्तमाः
उल्काभिः संप्रदीप्ताग्राः पर्वता इव मारिष
Sharaih kanakapunkhaistu chita rejurgajottamah
Ulkabhih sampradiptagrah parvata iva marisha
36.17
केचिदभ्याहता नागा नागैर्नगनिभा भुवि
निपेतुः समरे तस्मिन्पक्षवन्त इवाद्रयः
Kechidabhyahata naga nagairnaganibha bhuvi
Nipetuh samare tasminpakshavanta ivadrayah
36.18
अपरे प्राद्रवन्नागाः शल्यार्ता व्रणपीडिताः
प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे
Apare pradravannagah shalyarta vranapiditah
Pratimanaishcha kumbhaishcha petururvyam mahahave
36.19
निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान्
मम्लुश्च बहवो राजंश्चुकूजुश्चापरे तथा
Nisheduh sinhavachchanye nadanto bhairavanravan
Mamlushcha bahavo rajanshchukujushchapare tatha
36.20
हयाश्च निहता बाणैः स्वर्णभाण्डपरिच्छदाः
निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश
Hayashcha nihata banaih svarnabhandaparichchhadah
Nishedushchaiva mamlushcha babhramushcha disho dasha
36.21
अपरे कृष्यमाणाश्च विवेष्टन्तो महीतले
भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः
Apare krishyamanashcha viveshtanto mahitale
Bhavanbahuvidhanshchakrustaditah sharatomaraih
36.22
नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिष
दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान्
Narastu nihata bhumau kujantastatra marisha
Drishtva cha bandhavananye pitrinanye pitamahan
36.23
धावमानान्परांश्चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारत
गोत्रनामानि ख्यातानि शशंसुरितरेतरम्
Dhavamananparanshchaiva drishtvanye tatra bharata
Gotranamani khyatani shashansuritaretaram
36.24
तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च
Tesham chhinna maharaja bhujah kanakabhushanah
Udveshtante viveshtante patante chotpatanti cha
36.25
निपतन्ति तथा भूमौ स्फुरन्ति च सहस्रशः
वेगांश्चान्ये रणे चक्रुः स्फुरन्त इव पन्नगाः
Nipatanti tatha bhumau sphuranti cha sahasrashah
Veganshchanye rane chakruh sphuranta iva pannagah
36.26
ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशां पते
लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव
Te bhuja bhogibhogabhashchandanakta visham pate
Lohitardra bhrisham rejustapaniyadhvaja iva
36.27
वर्तमाने तथा घोरे संकुले सर्वतोदिशम्
अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम्
Vartamane tatha ghore sankule sarvatodisham
Avigyatah sma yudhyante vinighnantah parasparam
36.28
भौमेन रजसा कीर्णे शस्त्रसंपातसंकुले
नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृते
Bhaumena rajasa kirne shastrasampatasankule
Naiva sve na pare rajanvyagyayanta tamovrite
36.29
तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्
शोणितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत्
Tatha tadabhavadyuddham ghorarupam bhayanakam
Shonitoda mahanadyah prasasrustatra chasakrit
36.30
शीर्षपाषाणसंछन्नाः केशशैवलशाद्वलाः
अस्थिसंघातसंकीर्णा धनुःशरवरोत्तमाः
Shirshapashanasanchhannah keshashaivalashadvalah
Asthisanghatasankirna dhanuhsharavarottamah
36.31
मांसकर्दमपङ्काश्च शोणितौघाः सुदारुणाः
नदीः प्रवर्तयामासुर्यमराष्ट्रविवर्धनीः
Mansakardamapankashcha shonitaughah sudarunah
Nadih pravartayamasuryamarashtravivardhanih
36.32
ता नद्यो घोररूपाश्च नयन्त्यो यमसादनम्
अवगाढा मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम्
Ta nadyo ghorarupashcha nayantyo yamasadanam
Avagadha majjayantyah kshatrasyajanayanbhayam
36.33
क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्र तत्र ह
घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम्
Kravyadanam naravyaghra nardatam tatra tatra ha
Ghoramayodhanam jagye pretarajapuropamam
36.34
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः
नृत्यन्ति वै भूतगणाः संतृप्ता मांसशोणितैः
Utthitanyaganeyani kabandhani samantatah
Nrityanti vai bhutaganah santripta mansashonitaih
36.35
पीत्वा च शोणितं तत्र वसां पीत्वा च भारत
मेदोमज्जावसातृप्तास्तृप्ता मांसस्य चैव हि
धावमानाश्च दृश्यन्ते काकगृध्रबलास्तथा
Pitva cha shonitam tatra vasam pitva cha bharata
Medomajjavasatriptastripta mansasya chaiva hi
Dhavamanashcha drishyante kakagridhrabalastatha
36.36
शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम्
योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
Shurastu samare rajanbhayam tyaktva sudustyajam
Yodhavratasamakhyatashchakruh karmanyabhitavat
36.37
शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसंकुले
व्यचरन्त गणैः शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम्
Sharashaktisamakirne kravyadaganasankule
Vyacharanta ganaih shurah khyapayantah svapaurusham
36.38
अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत
पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि चाभितः
Anyonyam shravayanti sma namagotrani bharata
Pitrinamani cha rane gotranamani chabhitah
36.39
श्रावयन्तो हि बहवस्तत्र योधा विशां पते
अन्योन्यमवमृद्नन्तः शक्तितोमरपट्टिशैः
Shravayanto hi bahavastatra yodha visham pate
Anyonyamavamridnantah shaktitomarapattishaih
36.40
वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे सुदारुणे
व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे
Vartamane tada yuddhe ghorarupe sudarune
Vyashidatkauravi sena bhinna nauriva sagare