UtshovChapter 35
35.1
धृतराष्ट्र उवाच
सुदुष्करमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय
येन कर्णो महाबाहू रथोपस्थे निपातितः
Dhritarashtra uvacha
Sudushkaramidam karma kritam bhimena sanjaya
Yena karno mahabahu rathopasthe nipatitah
35.2
कर्णो ह्येको रणे हन्ता सृञ्जयान्पाण्डवैः सह
इति दुर्योधनः सूत प्राब्रवीन्मां मुहुर्मुहुः
Karno hyeko rane hanta srinjayanpandavaih saha
Iti duryodhanah suta prabravinmam muhurmuhuh
35.3
पराजितं तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे
ततः परं किमकरोत्पुत्रो दुर्योधनो मम
Parajitam tu radheyam drishtva bhimena sanyuge
Tatah param kimakarotputro duryodhano mama
35.4
संजय उवाच
विभ्रान्तं प्रेक्ष्य राधेयं सूतपुत्रं महाहवे
महत्या सेनया राजन्सोदर्यान्समभाषत
Sanjaya uvacha
Vibhrantam prekshya radheyam sutaputram mahahave
Mahatya senaya rajansodaryansamabhashata
35.5
शीघ्रं गच्छत भद्रं वो राधेयं परिरक्षत
भीमसेनभयागाधे मज्जन्तं व्यसनार्णवे
Shighram gachchhata bhadram vo radheyam parirakshata
Bhimasenabhayagadhe majjantam vyasanarnave
35.6
ते तु राज्ञा समादिष्टा भीमसेनजिघांसवः
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पतंगा इव पावकम्
Te tu ragya samadishta bhimasenajighansavah
Abhyavartanta sankruddhah patanga iva pavakam
35.7
श्रुतायुर्दुर्धरः क्राथो विवित्सुर्विकटः समः
निषङ्गी कवची पाशी तथा नन्दोपनन्दकौ
Shrutayurdurdharah kratho vivitsurvikatah samah
Nishangi kavachi pashi tatha nandopanandakau
35.8
दुष्प्रधर्षः सुबाहुश्च वातवेगसुवर्चसौ
धनुर्ग्राहो दुर्मदश्च तथा सत्त्वसमः सहः
Dushpradharshah subahushcha vatavegasuvarchasau
Dhanurgraho durmadashcha tatha sattvasamah sahah
35.9
एते रथैः परिवृता वीर्यवन्तो महाबलाः
भीमसेनं समासाद्य समन्तात्पर्यवारयन्
ते व्यमुञ्चञ्शरव्रातान्नानालिङ्गान्समन्ततः
Ete rathaih parivrita viryavanto mahabalah
Bhimasenam samasadya samantatparyavarayan
Te vyamunchansharavratannanalingansamantatah
35.10
स तैरभ्यर्द्यमानस्तु भीमसेनो महाबलः
तेषामापततां क्षिप्रं सुतानां ते नराधिप
रथैः पञ्चाशता सार्धं पञ्चाशन्न्यहनद्रथान्
Sa tairabhyardyamanastu bhimaseno mahabalah
Teshamapatatam kshipram sutanam te naradhipa
Rathaih panchashata sardham panchashannyahanadrathan
35.11
विवित्सोस्तु ततः क्रुद्धो भल्लेनापाहरच्छिरः
सकुण्डलशिरस्त्राणं पूर्णचन्द्रोपमं तदा
भीमेन च महाराज स पपात हतो भुवि
Vivitsostu tatah kruddho bhallenapaharachchhirah
Sakundalashirastranam purnachandropamam tada
Bhimena cha maharaja sa papata hato bhuvi
35.12
तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भ्रातरः सर्वतः प्रभो
अभ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रमम्
Tam drishtva nihatam shuram bhratarah sarvatah prabho
Abhyadravanta samare bhimam bhimaparakramam
35.13
ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां पुत्रयोस्ते महाहवे
जहार समरे प्राणान्भीमो भीमपराक्रमः
Tatoparabhyam bhallabhyam putrayoste mahahave
Jahara samare prananbhimo bhimaparakramah
35.14
तौ धरामन्वपद्येतां वातरुग्णाविव द्रुमौ
विकटश्च समश्चोभौ देवगर्भसमौ नृप
Tau dharamanvapadyetam vatarugnaviva drumau
Vikatashcha samashchobhau devagarbhasamau nripa
35.15
ततस्तु त्वरितो भीमः क्राथं निन्ये यमक्षयम्
नाराचेन सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि
Tatastu tvarito bhimah kratham ninye yamakshayam
Narachena sutikshnena sa hato nyapatadbhuvi
35.16
हाहाकारस्ततस्तीव्रः संबभूव जनेश्वर
वध्यमानेषु ते राजंस्तदा पुत्रेषु धन्विषु
Hahakarastatastivrah sambabhuva janeshvara
Vadhyamaneshu te rajanstada putreshu dhanvishu
35.17
तेषां संलुलिते सैन्ये भीमसेनो महाबलः
नन्दोपनन्दौ समरे प्रापयद्यमसादनम्
Tesham sanlulite sainye bhimaseno mahabalah
Nandopanandau samare prapayadyamasadanam
35.18
ततस्ते प्राद्रवन्भीताः पुत्रास्ते विह्वलीकृताः
भीमसेनं रणे दृष्ट्वा कालान्तकयमोपमम्
Tataste pradravanbhitah putraste vihvalikritah
Bhimasenam rane drishtva kalantakayamopamam
35.19
पुत्रांस्ते निहतान्दृष्ट्वा सूतपुत्रो महामनाः
हंसवर्णान्हयान्भूयः प्राहिणोद्यत्र पाण्डवः
Putranste nihatandrishtva sutaputro mahamanah
Hansavarnanhayanbhuyah prahinodyatra pandavah
35.20
ते प्रेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिनः
भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वेगिताः
Te preshita maharaja madrarajena vajinah
Bhimasenaratham prapya samasajjanta vegitah
35.21
स संनिपातस्तुमुलो घोररूपो विशां पते
आसीद्रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर्मृधे
Sa sannipatastumulo ghorarupo visham pate
Asidraudro maharaja karnapandavayormridhe
35.22
दृष्ट्वा मम महाराज तौ समेतौ महारथौ
आसीद्बुद्धिः कथं नूनमेतदद्य भविष्यति
Drishtva mama maharaja tau sametau maharathau
Asidbuddhih katham nunametadadya bhavishyati
35.23
ततो मुहूर्ताद्राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद्धसन्निव
विरथं भीमकर्माणं भीमं कर्णश्चकार ह
Tato muhurtadrajendra natikrichchhraddhasanniva
Viratham bhimakarmanam bhimam karnashchakara ha
35.24
विरथो भरतश्रेष्ठः प्रहसन्ननिलोपमः
गदाहस्तो महाबाहुरपतत्स्यन्दनोत्तमात्
Viratho bharatashreshthah prahasannanilopamah
Gadahasto mahabahurapatatsyandanottamat
35.25
नागान्सप्तशतान्राजन्नीषादन्तान्प्रहारिणः
व्यधमत्सहसा भीमः क्रुद्धरूपः परंतपः
Nagansaptashatanrajannishadantanpraharinah
Vyadhamatsahasa bhimah kruddharupah parantapah
35.26
दन्तवेष्टेषु नेत्रेषु कम्भेषु स कटेषु च
मर्मस्वपि च मर्मज्ञो निनदन्व्यधमद्भृशम्
Dantaveshteshu netreshu kambheshu sa kateshu cha
Marmasvapi cha marmagyo ninadanvyadhamadbhrisham
35.27
ततस्ते प्राद्रवन्भीताः प्रतीपं प्रहिताः पुनः
महामात्रैस्तमावव्रुर्मेघा इव दिवाकरम्
Tataste pradravanbhitah pratipam prahitah punah
Mahamatraistamavavrurmegha iva divakaram
35.28
तान्स सप्तशतान्नागान्सारोहायुधकेतनान्
भूमिष्ठो गदया जघ्ने शरन्मेघानिवानिलः
Tansa saptashatannagansarohayudhaketanan
Bhumishtho gadaya jaghne sharanmeghanivanilah
35.29
ततः सुबलपुत्रस्य नागानतिबलान्पुनः
पोथयामास कौन्तेयो द्वापञ्चाशतमाहवे
Tatah subalaputrasya naganatibalanpunah
Pothayamasa kaunteyo dvapanchashatamahave
35.30
तथा रथशतं साग्रं पत्तींश्च शतशोऽपरान्
न्यहनत्पाण्डवो युद्धे तापयंस्तव वाहिनीम्
Tatha rathashatam sagram pattinshcha shatashoparan
Nyahanatpandavo yuddhe tapayanstava vahinim
35.31
प्रताप्यमानं सूर्येण भीमेन च महात्मना
तव सैन्यं संचुकोच चर्म वह्निगतं यथा
Pratapyamanam suryena bhimena cha mahatmana
Tava sainyam sanchukocha charma vahnigatam yatha
35.32
ते भीमभयसंत्रस्तास्तावका भरतर्षभ
विहाय समरे भीमं दुद्रुवुर्वै दिशो दश
Te bhimabhayasantrastastavaka bharatarshabha
Vihaya samare bhimam dudruvurvai disho dasha
35.33
रथाः पञ्चशताश्चान्ये ह्रादिनश्चर्मवर्मिणः
भीममभ्यद्रवंस्तूर्णं शरपूगैः समन्ततः
Rathah panchashatashchanye hradinashcharmavarminah
Bhimamabhyadravansturnam sharapugaih samantatah
35.34
तान्ससूतरथान्सर्वान्सपताकाध्वजायुधान्
पोथयामास गदया भीमो विष्णुरिवासुरान्
Tansasutarathansarvansapatakadhvajayudhan
Pothayamasa gadaya bhimo vishnurivasuran
35.35
ततः शकुनिनिर्दिष्टाः सादिनः शूरसंमताः
त्रिसाहस्रा ययुर्भीमं शक्त्यृष्टिप्रासपाणयः
Tatah shakuninirdishtah sadinah shurasammatah
Trisahasra yayurbhimam shaktyrishtiprasapanayah
35.36
तान्प्रत्युद्गम्य यवनानश्वारोहान्वरारिहा
विचरन्विविधान्मार्गान्घातयामास पोथयन्
Tanpratyudgamya yavananashvarohanvarariha
Vicharanvividhanmarganghatayamasa pothayan
35.37
तेषामासीन्महाञ्शब्दस्ताडितानां च सार्वशः
असिभिश्छिद्यमानानां नडानामिव भारत
Teshamasinmahanshabdastaditanam cha sarvashah
Asibhishchhidyamananam nadanamiva bharata
35.38
एवं सुबलपुत्रस्य त्रिसाहस्रान्हयोत्तमान्
हत्वान्यं रथमास्थाय क्रुद्धो राधेयमभ्ययात्
Evam subalaputrasya trisahasranhayottaman
Hatvanyam rathamasthaya kruddho radheyamabhyayat
35.39
कर्णोऽपि समरे राजन्धर्मपुत्रमरिंदमम्
शरैः प्रच्छादयामास सारथिं चाप्यपातयत्
Karnopi samare rajandharmaputramarindamam
Sharaih prachchhadayamasa sarathim chapyapatayat
35.40
ततः संप्रद्रुतं संख्ये रथं दृष्ट्वा महारथः
अन्वधावत्किरन्बाणैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः
Tatah sampradrutam sankhye ratham drishtva maharathah
Anvadhavatkiranbanaih kankapatrairajihmagaih
35.41
राजानमभि धावन्तं शरैरावृत्य रोदसी
क्रुद्धः प्रच्छादयामास शरजालेन मारुतिः
Rajanamabhi dhavantam sharairavritya rodasi
Kruddhah prachchhadayamasa sharajalena marutih
35.42
संनिवृत्तस्ततस्तूर्णं राधेयः शत्रुकर्शनः
भीमं प्रच्छादयामास समन्तान्निशितैः शरैः
Sannivrittastatasturnam radheyah shatrukarshanah
Bhimam prachchhadayamasa samantannishitaih sharaih
35.43
भीमसेनरथव्यग्रं कर्णं भारत सात्यकिः
अभ्यर्दयदमेयात्मा पार्ष्णिग्रहणकारणात्
अभ्यवर्तत कर्णस्तमर्दितोऽपि शरैर्भृशम्
Bhimasenarathavyagram karnam bharata satyakih
Abhyardayadameyatma parshnigrahanakaranat
Abhyavartata karnastamarditopi sharairbhrisham
35.44
तावन्योन्यं समासाद्य वृषभौ सर्वधन्विनाम्
विसृजन्तौ शरांश्चित्रान्विभ्राजेतां मनस्विनौ
Tavanyonyam samasadya vrishabhau sarvadhanvinam
Visrijantau sharanshchitranvibhrajetam manasvinau
35.45
ताभ्यां वियति राजेन्द्र विततं भीमदर्शनम्
क्रौञ्चपृष्ठारुणं रौद्रं बाणजालं व्यदृश्यत
Tabhyam viyati rajendra vitatam bhimadarshanam
Kraunchaprishtharunam raudram banajalam vyadrishyata
35.46
नैव सूर्यप्रभां खं वा न दिशः प्रदिशः कुतः
प्राज्ञासिष्म वयं ताभ्यां शरैर्मुक्तैः सहस्रशः
Naiva suryaprabham kham va na dishah pradishah kutah
Pragyasishma vayam tabhyam sharairmuktaih sahasrashah
35.47
मध्याह्ने तपतो राजन्भास्करस्य महाप्रभाः
हृताः सर्वाः शरौघैस्तैः कर्णमाधवयोस्तदा
Madhyahne tapato rajanbhaskarasya mahaprabhah
Hritah sarvah sharaughaistaih karnamadhavayostada
35.48
सौबलं कृतवर्माणं द्रौणिमाधिरथिं कृपम्
संसक्तान्पाण्डवैर्दृष्ट्वा निवृत्ताः कुरवः पुनः
Saubalam kritavarmanam draunimadhirathim kripam
Sansaktanpandavairdrishtva nivrittah kuravah punah
35.49
तेषामापततां शब्दस्तीव्र आसीद्विशां पते
उद्धूतानां यथा वृष्ट्या सागराणां भयावहः
Teshamapatatam shabdastivra asidvisham pate
Uddhutanam yatha vrishtya sagaranam bhayavahah
35.50
ते सेने भृशसंविग्ने दृष्ट्वान्योन्यं महारणे
हर्षेण महता युक्ते परिगृह्य परस्परम्
Te sene bhrishasanvigne drishtvanyonyam maharane
Harshena mahata yukte parigrihya parasparam
35.51
ततः प्रववृते युद्धं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
यादृशं न कदाचिद्धि दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्
Tatah pravavrite yuddham madhyam prapte divakare
Yadrisham na kadachiddhi drishtapurvam na cha shrutam
35.52
बलौघस्तु समासाद्य बलौघं सहसा रणे
उपासर्पत वेगेन जलौघ इव सागरम्
Balaughastu samasadya balaugham sahasa rane
Upasarpata vegena jalaugha iva sagaram
35.53
आसीन्निनादः सुमहान्बलौघानां परस्परम्
गर्जतां सागरौघाणां यथा स्यान्निस्वनो महान्
Asinninadah sumahanbalaughanam parasparam
Garjatam sagaraughanam yatha syannisvano mahan
35.54
ते तु सेने समासाद्य वेगवत्यौ परस्परम्
एकीभावमनुप्राप्ते नद्याविव समागमे
Te tu sene samasadya vegavatyau parasparam
Ekibhavamanuprapte nadyaviva samagame
35.55
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं विशां पते
कुरूणां पाण्डवानां च लिप्सतां सुमहद्यशः
Tatah pravavrite yuddham ghorarupam visham pate
Kurunam pandavanam cha lipsatam sumahadyashah
35.56
कुरूणां गर्जतां तत्र अविच्छेदकृता गिरः
श्रूयन्ते विविधा राजन्नामान्युद्दिश्य भारत
Kurunam garjatam tatra avichchhedakrita girah
Shruyante vividha rajannamanyuddishya bharata
35.57
यस्य यद्धि रणे न्यङ्गं पितृतो मातृतोऽपि वा
कर्मतः शीलतो वापि स तच्छ्रावयते युधि
Yasya yaddhi rane nyangam pitrito matritopi va
Karmatah shilato vapi sa tachchhravayate yudhi
35.58
तान्दृष्ट्वा समरे शूरांस्तर्जयानान्परस्परम्
अभवन्मे मती राजन्नैषामस्तीति जीवितम्
Tandrishtva samare shuranstarjayananparasparam
Abhavanme mati rajannaishamastiti jivitam
35.59
तेषां दृष्ट्वा तु क्रुद्धानां वपूंष्यमिततेजसाम्
अभवन्मे भयं तीव्रं कथमेतद्भविष्यति
Tesham drishtva tu kruddhanam vapunshyamitatejasam
Abhavanme bhayam tivram kathametadbhavishyati
35.60
ततस्ते पाण्डवा राजन्कौरवाश्च महारथाः
ततक्षुः सायकैस्तीक्ष्णैर्निघ्नन्तो हि परस्परम्
Tataste pandava rajankauravashcha maharathah
Tatakshuh sayakaistikshnairnighnanto hi parasparam