UtshovChapter 31
31.1
संजय उवाच
ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं परैः
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्
Sanjaya uvacha
Tatah paranikabhidam vyuhamapratimam paraih
Samikshya karnah parthanam dhrishtadyumnabhirakshitam
31.2
प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्
Prayayau rathaghoshena sinhanadaravena cha
Vaditranam cha ninadaih kampayanniva medinim
31.3
वेपमान इव क्रोधाद्युद्धशौण्डः परंतपः
प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ
Vepamana iva krodhadyuddhashaundah parantapah
Prativyuhya mahateja yathavadbharatarshabha
31.4
व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव
युधिष्ठिरं चाभिभवन्नपसव्यं चकार ह
Vyadhamatpandavim senamasurim maghavaniva
Yudhishthiram chabhibhavannapasavyam chakara ha
31.5
धृतराष्ट्र उवाच
कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्
धृष्टद्युम्नमुखान्वीरान्भीमसेनाभिरक्षितान्
Dhritarashtra uvacha
Katham sanjaya radheyah pratyavyuhata pandavan
Dhrishtadyumnamukhanviranbhimasenabhirakshitan
31.6
के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय
प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः
Ke cha prapakshau pakshau va mama sainyasya sanjaya
Pravibhajya yathanyayam katham va samavasthitah
31.7
कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान्
कथं चैतन्महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम्
Katham pandusutashchapi pratyavyuhanta mamakan
Katham chaitanmahayuddham pravartata sudarunam
31.8
क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम्
को ह्यर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तोऽभ्येतुं युधिष्ठिरम्
Kva cha bibhatsurabhavadyatkarnoyadyudhishthiram
Ko hyarjunasya sannidhye shaktobhyetum yudhishthiram
31.9
सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितवान्पुरा
कस्तमन्यत्र राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः
Sarvabhutani yo hyekah khandave jitavanpura
Kastamanyatra radheyatpratiyudhyejjijivishuh
31.10
संजय उवाच
शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः
परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश्चाभवद्यथा
Sanjaya uvacha
Shrinu vyuhasya rachanamarjunashcha yatha gatah
Paridaya nripam tebhyah sangramashchabhavadyatha
31.11
कृपः शारद्वतो राजन्मागधश्च तरस्विनः
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः
Kripah sharadvato rajanmagadhashcha tarasvinah
Satvatah kritavarma cha dakshinam pakshamashritah
31.12
तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः
सादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकमरक्षताम्
Tesham prapakshe shakunirulukashcha maharathah
Sadibhirvimalaprasaistavanikamarakshatam
31.13
गान्धारिभिरसंभ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः
शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः
Gandharibhirasambhrantaih parvatiyaishcha durjayaih
Shalabhanamiva vrataih pishachairiva durdrishaih
31.14
चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम्
संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वमपालयन्
Chatustrinshatsahasrani rathanamanivartinam
Sanshaptaka yuddhashaunda vamam parshvamapalayan
31.15
समुच्चितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः
तेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश्च यवनैः सह
Samuchchitastava sutaih krishnarjunajighansavah
Tesham prapakshah kambojah shakashcha yavanaih saha
31.16
निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः
आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम्
Nideshatsutaputrasya sarathah sashvapattayah
Ahvayantorjunam tasthuh keshavam cha mahabalam
31.17
मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितः
चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्ध्वजिनीमुखम्
Madhyesenamukham karno vyavatishthata danshitah
Chitravarmangadah sragvi palayandhvajinimukham
31.18
रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः
वाहिनीप्रमुखं वीरः संप्रकर्षन्नशोभत
Rakshyamanah susanrabdhaih putraih shastrabhritam varah
Vahinipramukham virah samprakarshannashobhata
31.19
अयोरत्निर्महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिः
महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनः
दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः
Ayoratnirmahabahuh suryavaishvanaradyutih
Mahadvipaskandhagatah pingalah priyadarshanah
Duhshasano vritah sainyaih sthito vyuhasya prishthatah
31.20
तमन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपः
चित्राश्वैश्चित्रसंनाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः
Tamanvayanmaharaja svayam duryodhano nripah
Chitrashvaishchitrasannahaih sodaryairabhirakshitah
31.21
रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः
अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः
Rakshyamano mahaviryaih sahitairmadrakekayaih
Ashobhata maharaja devairiva shatakratuh
31.22
अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः
नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैरधिष्ठिताः
अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः
Ashvatthama kurunam cha ye pravira maharathah
Nityamattashcha matangah shurairmlechchhairadhishthitah
Anvayustadrathanikam ksharanta iva toyadah
31.23
ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः
सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः
Te dhvajairvaijayantibhirjvaladbhih paramayudhaih
Sadibhishchasthita rejurdrumavanta ivachalah
31.24
तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः
पट्टिशासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः
Tesham padatinaganam padarakshah sahasrashah
Pattishasidharah shura babhuvuranivartinah
31.25
सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलंकृतैः
स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः
Sadibhih syandanairnagairadhikam samalankritaih
Sa vyuharajo vibabhau devasurachamupamah
31.26
बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषामादधद्भयम्
Barhaspatyah suvihito nayakena vipashchita
Nrityativa mahavyuhah pareshamadadhadbhayam
31.27
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः
पत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः
Tasya pakshaprapakshebhyo nishpatanti yuyutsavah
Pattyashvarathamatangah pravrishiva balahakah
31.28
ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः
धनंजयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह
Tatah senamukhe karnam drishtva raja yudhishthirah
Dhananjayamamitraghnamekaviramuvacha ha
31.29
पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे
युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च सेनानीकं प्रकाशते
Pashyarjuna mahavyuham karnena vihitam rane
Yuktam pakshaih prapakshaishcha senanikam prakashate
31.30
तदेतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्बलम्
यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्
Tadetadvai samalokya pratyamitram mahadbalam
Yatha nabhibhavatyasmanstatha nitirvidhiyatam
31.31
एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत्
यथा भवानाह तथा तत्सर्वं न तदन्यथा
Evamuktorjuno ragya pranjalirnripamabravit
Yatha bhavanaha tatha tatsarvam na tadanyatha
31.32
यस्त्वस्य विहितो घातस्तं करिष्यामि भारत
प्रधानवध एवास्य विनाशस्तं करोम्यहम्
Yastvasya vihito ghatastam karishyami bharata
Pradhanavadha evasya vinashastam karomyaham
31.33
युधिष्ठिर उवाच
तस्मात्त्वमेव राधेयं भीमसेनः सुयोधनम्
वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम्
Yudhishthira uvacha
Tasmattvameva radheyam bhimasenah suyodhanam
Vrishasenam cha nakulah sahadevopi saubalam
31.34
दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुंगवः
धृष्टद्युम्नस्तथा द्रौणिं स्वयं यास्याम्यहं कृपम्
Duhshasanam shataniko hardikyam shinipungavah
Dhrishtadyumnastatha draunim svayam yasyamyaham kripam
31.35
द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना
ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्नन्तु मामकाः
Draupadeya dhartarashtranshishtansaha shikhandina
Te te cha tanstanahitanasmakam ghnantu mamakah
31.36
संजय उवाच
इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनंजयः
व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम्
Sanjaya uvacha
Ityukto dharmarajena tathetyuktva dhananjayah
Vyadidesha svasainyani svayam chagachchamumukham
31.37
अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम्
उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस्तं युद्धदुर्मदम्
Atha tam rathamayantam drishtvatyadbhutadarshanam
Uvachadhirathim shalyah punastam yuddhadurmadam
31.38
अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः
निघ्नन्नमित्रान्कौन्तेयो यं यं त्वं परिपृच्छसि
Ayam sa ratha ayati shvetashvah krishnasarathih
Nighnannamitrankaunteyo yam yam tvam pariprichchhasi
31.39
श्रूयते तुमुलः शब्दो रथनेमिस्वनो महान्
एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति
Shruyate tumulah shabdo rathanemisvano mahan
Esha renuh samudbhuto divamavritya tishthati
31.40
चक्रनेमिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी
प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम्
क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम्
Chakranemipranunna cha kampate karna medini
Pravatyesha mahavayurabhitastava vahinim
Kravyada vyaharantyete mrigah kurvanti bhairavam
31.41
पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम्
कबन्धं मेघसंकाशं भानुमावृत्य संस्थितम्
Pashya karna mahaghoram bhayadam lomaharshanam
Kabandham meghasankasham bhanumavritya sansthitam
31.42
पश्य यूथैर्बहुविधैर्मृगाणां सर्वतोदिशम्
बलिभिर्दृप्तशार्दूलैरादित्योऽभिनिरीक्ष्यते
Pashya yuthairbahuvidhairmriganam sarvatodisham
Balibhirdriptashardulairadityobhinirikshyate
31.43
पश्य कङ्कांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशः
स्थितानभिमुखान्घोरानन्योन्यमभिभाषतः
Pashya kankanshcha gridhranshcha samavetansahasrashah
Sthitanabhimukhanghorananyonyamabhibhashatah
31.44
सिताश्चाश्वाः समायुक्तास्तव कर्ण महारथे
प्रदराः प्रज्वलन्त्येते ध्वजश्चैव प्रकम्पते
Sitashchashvah samayuktastava karna maharathe
Pradarah prajvalantyete dhvajashchaiva prakampate
31.45
उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान्
प्लवमानान्दर्शनीयानाकाशे गरुडानिव
Udiryato hayanpashya mahakayanmahajavan
Plavamanandarshaniyanakashe garudaniva
31.46
ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाः
स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः
Dhruvameshu nimitteshu bhumimavritya parthivah
Svapsyanti nihatah karna shatashotha sahasrashah
31.47
शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः
आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः
Shankhanam tumulah shabdah shruyate lomaharshanah
Anakanam cha radheya mridanganam cha sarvashah
31.48
बाणशब्दान्बहुविधान्नराश्वरथनिस्वनान्
ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम्
Banashabdanbahuvidhannarashvarathanisvanan
Jyatalatreshushabdanshcha shrinu karna mahatmanam
31.49
हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः
नानावर्णा रथे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः
Hemarupyapramrishtanam vasasam shilpinirmitah
Nanavarna rathe bhanti shvasanena prakampitah
31.50
सहेमचन्द्रतारार्काः पताकाः किङ्किणीयुताः
पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे
Sahemachandratararkah patakah kinkiniyutah
Pashya karnarjunasyaitah saudaminya ivambude
31.51
ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताः
सपताका रथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम्
Dhvajah kanakanayante vatenabhisamiritah
Sapataka rathashchapi panchalanam mahatmanam
31.52
नागाश्वरथपत्त्यौघांस्तावकान्समभिघ्नतः
ध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्य ज्याशब्दश्चापि श्रूयते
Nagashvarathapattyaughanstavakansamabhighnatah
Dhvajagram drishyate tvasya jyashabdashchapi shruyate
31.53
अद्य द्रष्टासि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्
निघ्नन्तं शात्रवान्संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि
Adya drashtasi tam viram shvetashvam krishnasarathim
Nighnantam shatravansankhye yam karna pariprichchhasi
31.54
अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परंतपौ
वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्येकरथस्थितौ
Adya tau purushavyaghrau lohitakshau parantapau
Vasudevarjunau karna drashtasyekarathasthitau
31.55
सारथिर्यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम्
तं चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि
Sarathiryasya varshneyo gandivam yasya karmukam
Tam cheddhantasi radheya tvam no raja bhavishyasi
31.56
एष संशप्तकाहूतस्तानेवाभिमुखो गतः
करोति कदनं चैषां संग्रामे द्विषतां बली
इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्राहातिमन्युमान्
Esha sanshaptakahutastanevabhimukho gatah
Karoti kadanam chaisham sangrame dvishatam bali
Iti bruvanam madresham karnah prahatimanyuman
31.57
पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतः
एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यते
एतदन्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे
Pashya sanshaptakaih kruddhaih sarvatah samabhidrutah
Esha surya ivambhodaishchhannah partho na drishyate
Etadantorjunah shalya nimagnah shokasagare
31.58
शल्य उवाच
वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम्
को वानिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम्
Shalya uvacha
Varunam kombhasa hanyadindhanena cha pavakam
Ko vanilam nigrihniyatpibedva ko maharnavam
31.59
ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम्
न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः
Idrigrupamaham manye parthasya yudhi nigraham
Na hi shakyorjuno jetum sendraih sarvaih surasuraih
31.60
अथैवं परितोषस्ते वाचोक्त्वा सुमना भव
न स शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम्
Athaivam paritoshaste vachoktva sumana bhava
Na sa shakyo yudha jetumanyam kuru manoratham
31.61
बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः
पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत्
Bahubhyamuddharedbhumim dahetkruddha imah prajah
Patayettridivaddevanyorjunam samare jayet
31.62
पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्
प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम्
Pashya kuntisutam viram bhimamaklishtakarinam
Prabhasantam mahabahum sthitam merumivachalam
31.63
अमर्षी नित्यसंरब्धश्चिरं वैरमनुस्मरन्
एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान्
Amarshi nityasanrabdhashchiram vairamanusmaran
Esha bhimo jayaprepsuryudhi tishthati viryavan
31.64
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः
तिष्ठत्यसुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः
Esha dharmabhritam shreshtho dharmarajo yudhishthirah
Tishthatyasukarah sankhye paraih parapuranjayah
31.65
एतौ च पुरुषव्याघ्रावश्विनाविव सोदरौ
नकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ
Etau cha purushavyaghravashvinaviva sodarau
Nakulah sahadevashcha tishthato yudhi durjayau
31.66
दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव
व्यवस्थिता योत्स्यमानाः सर्वेऽर्जुनसमा युधि
Drishyanta ete karshneyah pancha panchachala iva
Vyavasthita yotsyamanah sarverjunasama yudhi
31.67
एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
हीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः
Ete drupadaputrashcha dhrishtadyumnapurogamah
Hinah satyajita virastishthanti paramaujasah
31.68
इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोः
ते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनवद्भृशम्
Iti sanvadatoreva tayoh purushasinhayoh
Te sene samasajjetam gangayamunavadbhrisham