UtshovChapter 23
23.1
संजय उवाच
पुत्रस्तव महाराज मद्रराजमिदं वचः
विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद्वाक्यमब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Putrastava maharaja madrarajamidam vachah
Vinayenopasangamya pranayadvakyamabravit
23.2
सत्यव्रत महाभाग द्विषतामघवर्धन
मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर
Satyavrata mahabhaga dvishatamaghavardhana
Madreshvara rane shura parasainyabhayankara
23.3
श्रुतवानसि कर्णस्य ब्रुवतो वदतां वर
यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरयत्ययम्
Shrutavanasi karnasya bruvato vadatam vara
Yatha nripatisinhanam madhye tvam varayatyayam
23.4
तस्मात्पार्थविनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि
सारथ्यं रथिनां श्रेष्ठ सुमनाः कर्तुमर्हसि
Tasmatparthavinashartham hitartham mama chaiva hi
Sarathyam rathinam shreshtha sumanah kartumarhasi
23.5
अस्याभीशुग्रहो लोके नान्योऽस्ति भवता समः
स पातु सर्वतः कर्णं भवान्ब्रह्मेव शंकरम्
Asyabhishugraho loke nanyosti bhavata samah
Sa patu sarvatah karnam bhavanbrahmeva shankaram
23.6
पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाभीशुग्रहो वरः
तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय
Parthasya sachivah krishno yathabhishugraho varah
Tatha tvamapi radheyam sarvatah paripalaya
23.7
भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो भवान्भोजश्च वीर्यवान्
शकुनिः सौबलो द्रौणिरहमेव च नो बलम्
एषामेव कृतो भागो नवधा पृतनापते
Bhishmo dronah kripah karno bhavanbhojashcha viryavan
Shakunih saubalo draunirahameva cha no balam
Eshameva krito bhago navadha pritanapate
23.8
नैव भागोऽत्र भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः
ताभ्यामतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः
Naiva bhagotra bhishmasya dronasya cha mahatmanah
Tabhyamatitya tau bhagau nihata mama shatravah
23.9
वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ
कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ स्वर्गमितोऽनघ
Vriddhau hi tau naravyaghrau chhalena nihatau cha tau
Kritva nasukaram karma gatau svargamitonagha
23.10
तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर्विनिहता युधि
अस्मदीयाश्च बहवः स्वर्गायोपगता रणे
त्यक्त्वा प्राणान्यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः
Tathanye purushavyaghrah parairvinihata yudhi
Asmadiyashcha bahavah svargayopagata rane
Tyaktva prananyathashakti cheshtah kritva cha pushkalah
23.11
कर्णो ह्येको महाबाहुरस्मत्प्रियहिते रतः
भवांश्च पुरुषव्याघ्र सर्वलोकमहारथः
तस्मिञ्जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप
Karno hyeko mahabahurasmatpriyahite ratah
Bhavanshcha purushavyaghra sarvalokamaharathah
Tasminjayasha vipula mama madrajanadhipa
23.12
पार्थस्य समरे कृष्णो यथाभीशुवरग्रहः
तेन युक्तो रणे पार्थो रक्ष्यमाणश्च पार्थिव
यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यक्षाणि तथैव ते
Parthasya samare krishno yathabhishuvaragrahah
Tena yukto rane partho rakshyamanashcha parthiva
Yani karmani kurute pratyakshani tathaiva te
23.13
पूर्वं न समरे ह्येवमवधीदर्जुनो रिपून्
अहन्यहनि मद्रेश द्रावयन्दृश्यते युधि
Purvam na samare hyevamavadhidarjuno ripun
Ahanyahani madresha dravayandrishyate yudhi
23.14
भागोऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते
तं भागं सह कर्णेन युगपन्नाशयाहवे
Bhagovashishtah karnasya tava chaiva mahadyute
Tam bhagam saha karnena yugapannashayahave
23.15
सूर्यारुणौ यथा दृष्ट्वा तमो नश्यति मारिष
तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः
Suryarunau yatha drishtva tamo nashyati marisha
Tatha nashyantu kaunteyah sapanchalah sasrinjayah
23.16
रथानां प्रवरः कर्णो यन्तॄणां प्रवरो भवान्
संनिपातः समो लोके भवतोर्नास्ति कश्चन
Rathanam pravarah karno yantrinam pravaro bhavan
Sannipatah samo loke bhavatornasti kashchana
23.17
यथा सर्वास्ववस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम्
तथा भवान्परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे
Yatha sarvasvavasthasu varshneyah pati pandavam
Tatha bhavanparitratu karnam vaikartanam rane
23.18
त्वया सारथिना ह्येष अप्रधृष्यो भविष्यति
देवतानामपि रणे सशक्राणां महीपते
किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर्वचो मम
Tvaya sarathina hyesha apradhrishyo bhavishyati
Devatanamapi rane sashakranam mahipate
Kim punah pandaveyanam matishankirvacho mama
23.19
दुर्योधनवचः श्रुत्वा शल्यः क्रोधसमन्वितः
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः
Duryodhanavachah shrutva shalyah krodhasamanvitah
Trishikham bhrukutim kritva dhunvanhastau punah punah
23.20
क्रोधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः
कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर्दृप्तः शल्योऽब्रवीदिदम्
Krodharakte mahanetre parivartya mahabhujah
Kulaishvaryashrutibalairdriptah shalyobravididam
23.21
अवमन्यसे मां गान्धारे ध्रुवं मां परिशङ्कसे
यन्मां ब्रवीषि विस्रब्धं सारथ्यं क्रियतामिति
Avamanyase mam gandhare dhruvam mam parishankase
Yanmam bravishi visrabdham sarathyam kriyatamiti
23.22
अस्मत्तोऽभ्यधिकं कर्णं मन्यमानः प्रशंससि
न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यमात्मना
Asmattobhyadhikam karnam manyamanah prashansasi
Na chaham yudhi radheyam ganaye tulyamatmana
23.23
आदिश्यतामभ्यधिको ममांशः पृथिवीपते
तमहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम्
Adishyatamabhyadhiko mamanshah prithivipate
Tamaham samare hatva gamishyami yathagatam
23.24
अथ वाप्येक एवाहं योत्स्यामि कुरुनन्दन
पश्य वीर्यं ममाद्य त्वं संग्रामे दहतो रिपून्
Atha vapyeka evaham yotsyami kurunandana
Pashya viryam mamadya tvam sangrame dahato ripun
23.25
न चाभिकामान्कौरव्य विधाय हृदये पुमान्
अस्मद्विधः प्रवर्तेत मा मा त्वमतिशङ्किथाः
Na chabhikamankauravya vidhaya hridaye puman
Asmadvidhah pravarteta ma ma tvamatishankithah
23.26
युधि चाप्यवमानो मे न कर्तव्यः कथंचन
पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननोपमौ
Yudhi chapyavamano me na kartavyah kathanchana
Pashya himau mama bhujau vajrasanhananopamau
23.27
धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश्चाशीविषोपमान्
रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर्वातवेगितैः
गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्टविभूषिताम्
Dhanuh pashya cha me chitram sharanshchashivishopaman
Ratham pashya cha me kliptam sadashvairvatavegitaih
Gadam cha pashya gandhare hemapattavibhushitam
23.28
दारयेयं महीं क्रुद्धो विकिरेयं च पर्वतान्
शोषयेयं समुद्रांश्च तेजसा स्वेन पार्थिव
Darayeyam mahim kruddho vikireyam cha parvatan
Shoshayeyam samudranshcha tejasa svena parthiva
23.29
तन्मामेवंविधं जानन्समर्थमरिनिग्रहे
कस्माद्युनक्षि सारथ्ये न्यूनस्याधिरथेर्नृप
Tanmamevanvidham janansamarthamarinigrahe
Kasmadyunakshi sarathye nyunasyadhirathernripa
23.30
न नाम धुरि राजेन्द्र प्रयोक्तुं त्वमिहार्हसि
न हि पापीयसः श्रेयान्भूत्वा प्रेष्यत्वमुत्सहे
Na nama dhuri rajendra prayoktum tvamiharhasi
Na hi papiyasah shreyanbhutva preshyatvamutsahe
23.31
यो ह्यभ्युपगतं प्रीत्या गरीयांसं वशे स्थितम्
वशे पापीयसो धत्ते तत्पापमधरोत्तरम्
Yo hyabhyupagatam pritya gariyansam vashe sthitam
Vashe papiyaso dhatte tatpapamadharottaram
23.32
ब्राह्मणा ब्रह्मणा सृष्टा मुखात्क्षत्रमथोरसः
ऊरुभ्यामसृजद्वैश्याञ्शूद्रान्पद्भ्यामिति श्रुतिः
तेभ्यो वर्णविशेषाश्च प्रतिलोमानुलोमजाः
Brahmana brahmana srishta mukhatkshatramathorasah
Urubhyamasrijadvaishyanshudranpadbhyamiti shrutih
Tebhyo varnavisheshashcha pratilomanulomajah
23.33
अथान्योन्यस्य संयोगाच्चातुर्वर्ण्यस्य भारत
गोप्तारः संग्रहीतारो दातारः क्षत्रियाः स्मृताः
Athanyonyasya sanyogachchaturvarnyasya bharata
Goptarah sangrahitaro datarah kshatriyah smritah
23.34
याजनाध्यापनैर्विप्रा विशुद्धैश्च प्रतिग्रहैः
लोकस्यानुग्रहार्थाय स्थापिता ब्रह्मणा भुवि
Yajanadhyapanairvipra vishuddhaishcha pratigrahaih
Lokasyanugraharthaya sthapita brahmana bhuvi
23.35
कृषिश्च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः
ब्रह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः
Krishishcha pashupalyam cha visham danam cha sarvashah
Brahmakshatravisham shudra vihitah paricharakah
23.36
ब्रह्मक्षत्रस्य विहिताः सूता वै परिचारकाः
न विट्शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ
Brahmakshatrasya vihitah suta vai paricharakah
Na vitshudrasya tatraiva shrinu vakyam mamanagha
23.37
सोऽहं मूर्धावसिक्तः सन्राजर्षिकुलसंभवः
महारथः समाख्यातः सेव्यः स्तव्यश्च बन्दिनाम्
Soham murdhavasiktah sanrajarshikulasambhavah
Maharathah samakhyatah sevyah stavyashcha bandinam
23.38
सोऽहमेतादृशो भूत्वा नेहारिकुलमर्दन
सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुमुत्सहे
Sohametadrisho bhutva neharikulamardana
Sutaputrasya sangrame sarathyam kartumutsahe
23.39
अवमानमहं प्राप्य न योत्स्यामि कथंचन
आपृच्छ्य त्वाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम्
Avamanamaham prapya na yotsyami kathanchana
Aprichchhya tvadya gandhare gamishyami yathagatam
23.40
एवमुक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशोभनः
उत्थाय प्रययौ तूर्णं राजमध्यादमर्षितः
Evamuktva naravyaghrah shalyah samitishobhanah
Utthaya prayayau turnam rajamadhyadamarshitah
23.41
प्रणयाद्बहुमानाच्च तं निगृह्य सुतस्तव
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम्
Pranayadbahumanachcha tam nigrihya sutastava
Abravinmadhuram vakyam sama sarvarthasadhakam
23.42
यथा शल्य त्वमात्थेदमेवमेतदसंशयम्
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर
Yatha shalya tvamatthedamevametadasanshayam
Abhiprayastu me kashchittam nibodha janeshvara
23.43
न कर्णोऽभ्यधिकस्त्वत्तः शङ्के नैव कथंचन
न हि मद्रेश्वरो राजा कुर्याद्यदनृतं भवेत्
Na karnobhyadhikastvattah shanke naiva kathanchana
Na hi madreshvaro raja kuryadyadanritam bhavet
23.44
ऋतमेव हि पूर्वास्ते वहन्ति पुरुषोत्तमाः
तस्मादार्तायनिः प्रोक्तो भवानिति मतिर्मम
Ritameva hi purvaste vahanti purushottamah
Tasmadartayanih prokto bhavaniti matirmama
23.45
शल्यभूतश्च शत्रूणां यस्मात्त्वं भुवि मानद
तस्माच्छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते
Shalyabhutashcha shatrunam yasmattvam bhuvi manada
Tasmachchhalyeti te nama kathyate prithivipate
23.46
यदेव व्याहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण
तदेव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद्यदुच्यसे
Yadeva vyahritam purvam bhavata bhuridakshina
Tadeva kuru dharmagya madartham yadyaduchyase
23.47
न च त्वत्तो हि राधेयो न चाहमपि वीर्यवान्
वृणीमस्त्वां हयाग्र्याणां यन्तारमिति संयुगे
Na cha tvatto hi radheyo na chahamapi viryavan
Vrinimastvam hayagryanam yantaramiti sanyuge
23.48
यथा ह्यभ्यधिकं कर्णं गुणैस्तात धनंजयात्
वासुदेवादपि त्वां च लोकोऽयमिति मन्यते
Yatha hyabhyadhikam karnam gunaistata dhananjayat
Vasudevadapi tvam cha lokoyamiti manyate
23.49
कर्णो ह्यभ्यधिकः पार्थादस्त्रैरेव नरर्षभ
भवानप्यधिकः कृष्णादश्वयाने बले तथा
Karno hyabhyadhikah parthadastraireva nararshabha
Bhavanapyadhikah krishnadashvayane bale tatha
23.50
यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवो महामनाः
द्विगुणं त्वं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः
Yathashvahridayam veda vasudevo mahamanah
Dvigunam tvam tatha vettha madraraja na sanshayah
23.51
शल्य उवाच
यन्मा ब्रवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव
विशिष्टं देवकीपुत्रात्प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि
Shalya uvacha
Yanma bravishi gandhare madhye sainyasya kaurava
Vishishtam devakiputratpritimanasmyaham tvayi
23.52
एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः
युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे
Esha sarathyamatishthe radheyasya yashasvinah
Yudhyatah pandavagryena yatha tvam vira manyase
23.53
समयश्च हि मे वीर कश्चिद्वैकर्तनं प्रति
उत्सृजेयं यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य संनिधौ
Samayashcha hi me vira kashchidvaikartanam prati
Utsrijeyam yathashraddhamaham vachosya sannidhau
23.54
संजय उवाच
तथेति राजन्पुत्रस्ते सह कर्णेन भारत
अब्रवीन्मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम
Sanjaya uvacha
Tatheti rajanputraste saha karnena bharata
Abravinmadrarajasya sutam bharatasattama