UtshovChapter 22
22.1
धृतराष्ट्र उवाच
स्वेन च्छन्देन नः सर्वान्नावधीद्व्यक्तमर्जुनः
न ह्यस्य समरे मुच्येतान्तकोऽप्याततायिनः
Dhritarashtra uvacha
Svena chchhandena nah sarvannavadhidvyaktamarjunah
Na hyasya samare muchyetantakopyatatayinah
22.2
पार्थो ह्येकोऽहरद्भद्रामेकश्चाग्निमतर्पयत्
एकश्चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतो नृपान्
Partho hyekoharadbhadramekashchagnimatarpayat
Ekashchemam mahim jitva chakre balibhrito nripan
22.3
एको निवातकवचानवधीद्दिव्यकार्मुकः
एकः किरातरूपेण स्थितं शर्वमयोधयत्
Eko nivatakavachanavadhiddivyakarmukah
Ekah kiratarupena sthitam sharvamayodhayat
22.4
एकोऽभ्यरक्षद्भरतानेको भवमतोषयत्
तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः
ते न निन्द्याः प्रशस्याश्च यत्ते चक्रुर्ब्रवीहि तत्
Ekobhyarakshadbharataneko bhavamatoshayat
Tenaikena jitah sarve madiya ugratejasah
Te na nindyah prashasyashcha yatte chakrurbravihi tat
22.5
संजय उवाच
हतप्रहतविध्वस्ता विवर्मायुधवाहनाः
दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर्जिताः
Sanjaya uvacha
Hataprahatavidhvasta vivarmayudhavahanah
Dinasvara duyamana maninah shatrubhirjitah
22.6
शिबिरस्थाः पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति स्म कौरवाः
भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवोरगाः
Shibirasthah punarmantram mantrayanti sma kauravah
Bhagnadanshtra hatavishah padakranta ivoragah
22.7
तानब्रवीत्ततः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्
करं करेणाभिपीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम्
Tanabravittatah karnah kruddhah sarpa iva shvasan
Karam karenabhipidya prekshamanastavatmajam
22.8
यत्तो दृढश्च दक्षश्च धृतिमानर्जुनः सदा
स बोधयति चाप्येनं प्राप्तकालमधोक्षजः
Yatto dridhashcha dakshashcha dhritimanarjunah sada
Sa bodhayati chapyenam praptakalamadhokshajah
22.9
सहसास्त्रविसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्चिताः
श्वस्त्वहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते
Sahasastravisargena vayam tenadya vanchitah
Shvastvaham tasya sankalpam sarvam hanta mahipate
22.10
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽनुजज्ञे नृपोत्तमान्
सुखोषितास्ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः
Evamuktastathetyuktva sonujagye nripottaman
Sukhoshitaste rajanim hrishta yuddhaya niryayuh
22.11
तेऽपश्यन्विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम्
प्रयत्नात्कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनोमतात्
Tepashyanvihitam vyuham dharmarajena durjayam
Prayatnatkurumukhyena brihaspatyushanomatat
22.12
अथ प्रतीपकर्तारं सततं विजितात्मनाम्
सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्योधनस्तदा
Atha pratipakartaram satatam vijitatmanam
Sasmara vrishabhaskandham karnam duryodhanastada
22.13
पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले
कार्तवीर्यसमं वीर्ये कर्णं राज्ञोऽगमन्मनः
सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव
Purandarasamam yuddhe marudganasamam bale
Kartaviryasamam virye karnam ragyogamanmanah
Sutaputram maheshvasam bandhumatyayikeshviva
22.14
धृतराष्ट्र उवाच
यद्वोऽगमन्मनो मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा
अप्यद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम्
Dhritarashtra uvacha
Yadvogamanmano mandah karnam vaikartanam tada
Apyadrakshata tam yuyam shitarta iva bhaskaram
22.15
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुनः
कथं वैकर्तनः कर्णस्तत्रायुध्यत संजय
कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम्
Kritevahare sainyanam pravritte cha rane punah
Katham vaikartanah karnastatrayudhyata sanjaya
Katham cha pandavah sarve yuyudhustatra sutajam
22.16
कर्णो ह्येको महाबाहुर्हन्यात्पार्थान्ससोमकान्
कर्णस्य भुजयोर्वीर्यं शक्रविष्णुसमं मतम्
तथास्त्राणि सुघोराणि विक्रमश्च महात्मनः
Karno hyeko mahabahurhanyatparthansasomakan
Karnasya bhujayorviryam shakravishnusamam matam
Tathastrani sughorani vikramashcha mahatmanah
22.17
दुर्योधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम्
पराक्रान्तान्पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा चापि महाहवे
Duryodhanam tada drishtva pandavena bhrisharditam
Parakrantanpandusutandrishtva chapi mahahave
22.18
कर्णमाश्रित्य संग्रामे दर्पो दुर्योधने पुनः
जेतुमुत्सहते पार्थान्सपुत्रान्सहकेशवान्
Karnamashritya sangrame darpo duryodhane punah
Jetumutsahate parthansaputransahakeshavan
22.19
अहो बत महद्दुःखं यत्र पाण्डुसुतान्रणे
नातरद्रभसः कर्णो दैवं नूनं परायणम्
अहो द्यूतस्य निष्ठेयं घोरा संप्रति वर्तते
Aho bata mahadduhkham yatra pandusutanrane
Nataradrabhasah karno daivam nunam parayanam
Aho dyutasya nishtheyam ghora samprati vartate
22.20
अहो दुःखानि तीव्राणि दुर्योधनकृतान्यहम्
सहिष्यामि सुघोराणि शल्यभूतानि संजय
Aho duhkhani tivrani duryodhanakritanyaham
Sahishyami sughorani shalyabhutani sanjaya
22.21
सौबलं च तथा तात नीतिमानिति मन्यते
Saubalam cha tatha tata nitimaniti manyate
22.22
युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय
अश्रौषं निहतान्पुत्रान्नित्यमेव च निर्जितान्
Yuddheshu nama divyeshu vartamaneshu sanjaya
Ashrausham nihatanputrannityameva cha nirjitan
22.23
न पाण्डवानां समरे कश्चिदस्ति निवारकः
स्त्रीमध्यमिव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम्
Na pandavanam samare kashchidasti nivarakah
Strimadhyamiva gahanti daivam hi balavattaram
22.24
संजय उवाच
अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयतीति च
तच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति
Sanjaya uvacha
Atikrantam hi yatkaryam pashchachchintayatiti cha
Tachchasya na bhavetkaryam chintaya cha vinashyati
22.25
तदिदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता
न कृतं यत्त्वया पूर्वं प्राप्ताप्राप्तविचारणे
Tadidam tava karyam tu durapraptam vijanata
Na kritam yattvaya purvam praptapraptavicharane
22.26
उक्तोऽसि बहुधा राजन्मा युध्यस्वेति पाण्डवैः
गृह्णीषे न च तन्मोहात्पाण्डवेषु विशां पते
Uktosi bahudha rajanma yudhyasveti pandavaih
Grihnishe na cha tanmohatpandaveshu visham pate
22.27
त्वया पापानि घोराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु
त्वत्कृते वर्तते घोरः पार्थिवानां जनक्षयः
Tvaya papani ghorani samachirnani pandushu
Tvatkrite vartate ghorah parthivanam janakshayah
22.28
तत्त्विदानीमतिक्रम्य मा शुचो भरतर्षभ
शृणु सर्वं यथावृत्तं घोरं वैशसमच्युत
Tattvidanimatikramya ma shucho bharatarshabha
Shrinu sarvam yathavrittam ghoram vaishasamachyuta
22.29
प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमभाषत
Prabhatayam rajanyam tu karno rajanamabhyayat
Sametya cha mahabahurduryodhanamabhashata
22.30
अद्य राजन्समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना
हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति
Adya rajansameshyami pandavena yashasvina
Hanishyami cha tam viram sa va mam nihanishyati
22.31
बहुत्वान्मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिव
नाभूत्समागमो राजन्मम चैवार्जुनस्य च
Bahutvanmama karyanam tatha parthasya parthiva
Nabhutsamagamo rajanmama chaivarjunasya cha
22.32
इदं तु मे यथाप्रज्ञं शृणु वाक्यं विशां पते
अनिहत्य रणे पार्थं नाहमेष्यामि भारत
Idam tu me yathapragyam shrinu vakyam visham pate
Anihatya rane partham nahameshyami bharata
22.33
हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मयि चैव स्थिते युधि
अभियास्यति मां पार्थः शक्रशक्त्या विनाकृतम्
Hatapravire sainyesminmayi chaiva sthite yudhi
Abhiyasyati mam parthah shakrashaktya vinakritam
22.34
ततः श्रेयस्करं यत्ते तन्निबोध जनेश्वर
आयुधानां च यद्वीर्यं द्रव्याणामर्जुनस्य च
Tatah shreyaskaram yatte tannibodha janeshvara
Ayudhanam cha yadviryam dravyanamarjunasya cha
22.35
कायस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातने
सौष्ठवे चास्त्रयोगे च सव्यसाची न मत्समः
Kayasya mahato bhede laghave durapatane
Saushthave chastrayoge cha savyasachi na matsamah
22.36
सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद्धनुः
इन्द्रार्थमभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा
Sarvayudhamahamatram vijayam nama taddhanuh
Indrarthamabhikamena nirmitam vishvakarmana
22.37
येन दैत्यगणान्राजञ्जितवान्वै शतक्रतुः
यस्य घोषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशो दश
तद्भार्गवाय प्रायच्छच्छक्रः परमसंमतम्
Yena daityagananrajanjitavanvai shatakratuh
Yasya ghoshena daityanam vimuhyanti disho dasha
Tadbhargavaya prayachchhachchhakrah paramasammatam
22.38
तद्दिव्यं भार्गवो मह्यमददाद्धनुरुत्तमम्
येन योत्स्ये महाबाहुमर्जुनं जयतां वरम्
यथेन्द्रः समरे सर्वान्दैतेयान्वै समागतान्
Taddivyam bhargavo mahyamadadaddhanuruttamam
Yena yotsye mahabahumarjunam jayatam varam
Yathendrah samare sarvandaiteyanvai samagatan
22.39
धनुर्घोरं रामदत्तं गाण्डीवात्तद्विशिष्यते
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता
Dhanurghoram ramadattam gandivattadvishishyate
Trihsaptakritvah prithivi dhanusha tena nirjita
22.40
धनुषो यस्य कर्माणि दिव्यानि प्राह भार्गवः
तद्रामो ह्यददान्मह्यं येन योत्स्यामि पाण्डवम्
Dhanusho yasya karmani divyani praha bhargavah
Tadramo hyadadanmahyam yena yotsyami pandavam
22.41
अद्य दुर्योधनाहं त्वां नन्दयिष्ये सबान्धवम्
निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम्
Adya duryodhanaham tvam nandayishye sabandhavam
Nihatya samare viramarjunam jayatam varam
22.42
सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भूः ससागरा
पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव
Saparvatavanadvipa hatadvidbhuh sasagara
Putrapautrapratishtha te bhavishyatyadya parthiva
22.43
नासाध्यं विद्यते मेऽद्य त्वत्प्रियार्थं विशेषतः
सम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा
Nasadhyam vidyate medya tvatpriyartham visheshatah
Samyagdharmanuraktasya siddhiratmavato yatha
22.44
न हि मां समरे सोढुं स शक्तोऽग्निं तरुर्यथा
अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनोऽस्मि फल्गुनात्
Na hi mam samare sodhum sa shaktognim taruryatha
Avashyam tu maya vachyam yena hinosmi phalgunat
22.45
ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधी
तस्य दिव्यं धनुः श्रेष्ठं गाण्डीवमजरं युधि
Jya tasya dhanusho divya tathakshayyau maheshudhi
Tasya divyam dhanuh shreshtham gandivamajaram yudhi
22.46
विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम्
तत्राहमधिकः पार्थाद्धनुषा तेन पार्थिव
Vijayam cha mahaddivyam mamapi dhanuruttamam
Tatrahamadhikah parthaddhanusha tena parthiva
22.47
मया चाभ्यधिको वीरः पाण्डवस्तन्निबोध मे
रश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः
Maya chabhyadhiko virah pandavastannibodha me
Rashmigrahashcha dasharhah sarvalokanamaskritah
22.48
अग्निदत्तश्च वै दिव्यो रथः काञ्चनभूषणः
अच्छेद्यः सर्वतो वीर वाजिनश्च मनोजवाः
ध्वजश्च दिव्यो द्युतिमान्वानरो विस्मयंकरः
Agnidattashcha vai divyo rathah kanchanabhushanah
Achchhedyah sarvato vira vajinashcha manojavah
Dhvajashcha divyo dyutimanvanaro vismayankarah
22.49
कृष्णश्च स्रष्टा जगतो रथं तमभिरक्षति
एभिर्द्रव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम्
Krishnashcha srashta jagato ratham tamabhirakshati
Ebhirdravyairaham hino yoddhumichchhami pandavam
22.50
अयं तु सदृशो वीरः शल्यः समितिशोभनः
सारथ्यं यदि मे कुर्याद्ध्रुवस्ते विजयो भवेत्
Ayam tu sadrisho virah shalyah samitishobhanah
Sarathyam yadi me kuryaddhruvaste vijayo bhavet
22.51
तस्य मे सारथिः शल्यो भवत्वसुकरः परैः
नाराचान्गार्ध्रपत्रांश्च शकटानि वहन्तु मे
Tasya me sarathih shalyo bhavatvasukarah paraih
Narachangardhrapatranshcha shakatani vahantu me
22.52
रथाश्च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिरुत्तमैः
आयान्तु पश्चात्सततं मामेव भरतर्षभ
Rathashcha mukhya rajendra yukta vajibhiruttamaih
Ayantu pashchatsatatam mameva bharatarshabha
22.53
एवमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यामि गुणैरहम्
शल्यो ह्यभ्यधिकः कृष्णादर्जुनादधिको ह्यहम्
Evamabhyadhikah parthadbhavishyami gunairaham
Shalyo hyabhyadhikah krishnadarjunadadhiko hyaham
22.54
यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहा
तथा शल्योऽपि जानीते हयानां वै महारथः
Yathashvahridayam veda dasharhah paraviraha
Tatha shalyopi janite hayanam vai maharathah
22.55
बाहुवीर्ये समो नास्ति मद्रराजस्य कश्चन
तथास्त्रैर्मत्समो नास्ति कश्चिदेव धनुर्धरः
Bahuvirye samo nasti madrarajasya kashchana
Tathastrairmatsamo nasti kashchideva dhanurdharah
22.56
तथा शल्यसमो नास्ति हययाने ह कश्चन
सोऽयमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यति रथो मम
Tatha shalyasamo nasti hayayane ha kashchana
Soyamabhyadhikah parthadbhavishyati ratho mama
22.57
एतत्कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतप
एवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर्भविष्यति
Etatkritam maharaja tvayechchhami parantapa
Evam krite kritam mahyam sarvakamairbhavishyati
22.58
ततो द्रष्टासि समरे यत्करिष्यामि भारत
सर्वथा पाण्डवान्सर्वाञ्जेष्याम्यद्य समागतान्
Tato drashtasi samare yatkarishyami bharata
Sarvatha pandavansarvanjeshyamyadya samagatan
22.59
दुर्योधन उवाच
सर्वमेतत्करिष्यामि यथा त्वं कर्ण मन्यसे
सोपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज
Duryodhana uvacha
Sarvametatkarishyami yatha tvam karna manyase
Sopasanga rathah sashva anuyasyanti sutaja
22.60
नाराचान्गार्ध्रपक्षांश्च शकटानि वहन्तु ते
अनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवाः
Narachangardhrapakshanshcha shakatani vahantu te
Anuyasyama karna tvam vayam sarve cha parthivah
22.61
संजय उवाच
एवमुक्त्वा महाराज तव पुत्राः प्रतापवान्
अभिगम्याब्रवीद्राजा मद्रराजमिदं वचः
Sanjaya uvacha
Evamuktva maharaja tava putrah pratapavan
Abhigamyabravidraja madrarajamidam vachah