UtshovChapter 19
19.1
संजय उवाच
श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम्
यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः
Sanjaya uvacha
Shvetashvopi maharaja vyadhamattavakam balam
Yatha vayuh samasadya tularashim samantatah
19.2
प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह
शाल्वाः संशप्तकाश्चैव नारायणबलं च यत्
Pratyudyayustrigartastam shibayah kauravaih saha
Shalvah sanshaptakashchaiva narayanabalam cha yat
19.3
सत्यसेनः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतंजयः
सौश्रुतिश्चित्रसेनश्च मित्रवर्मा च भारत
Satyasenah satyakirtirmitradevah shrutanjayah
Saushrutishchitrasenashcha mitravarma cha bharata
19.4
त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः
पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रधरैर्युधि
Trigartarajah samare bhratribhih parivaritah
Putraishchaiva maheshvasairnanashastradharairyudhi
19.5
ते सृजन्तः शरव्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे
अभ्यद्रवन्त समरे वार्योघा इव सागरम्
Te srijantah sharavratankirantorjunamahave
Abhyadravanta samare varyogha iva sagaram
19.6
ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः
अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः
Te tvarjunam samasadya yodhah shatasahasrashah
Agachchhanvilayam sarve tarkshyam drishtveva pannagah
19.7
ते वध्यमानाः समरे नाजहुः पाण्डवं तदा
दह्यमाना यथा राजञ्शलभा इव पावकम्
Te vadhyamanah samare najahuh pandavam tada
Dahyamana yatha rajanshalabha iva pavakam
19.8
सत्यसेनस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम्
मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या च चन्द्रदेवश्च सप्तभिः
Satyasenastribhirbanairvivyadha yudhi pandavam
Mitradevastrishashtya cha chandradevashcha saptabhih
19.9
मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि पञ्चभिः
शत्रुंजयश्च विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः
Mitravarma trisaptatya saushrutishchapi panchabhih
Shatrunjayashcha vinshatya susharma navabhih sharaih
19.10
शत्रुंजयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः
सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्
त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम्
Shatrunjayam cha rajanam hatva tatra shilashitaih
Saushruteh sashirastranam shirah kayadapaharat
Tvaritashchandradevam cha sharairninye yamakshayam
19.11
अथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान्
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत्
Athetaranmaharaja yatamananmaharathan
Panchabhih panchabhirbanairekaikam pratyavarayat
19.12
सत्यसेनस्तु संक्रुद्धस्तोमरं व्यसृजन्महत्
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च
Satyasenastu sankruddhastomaram vyasrijanmahat
Samuddishya rane krishnam sinhanadam nanada cha
19.13
स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः
अयस्मयो महाचण्डो जगाम धरणीं तदा
Sa nirbhidya bhujam savyam madhavasya mahatmanah
Ayasmayo mahachando jagama dharanim tada
19.14
माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे
प्रतोदः प्रापतद्धस्ताद्रश्मयश्च विशां पते
Madhavasya tu viddhasya tomarena maharane
Pratodah prapataddhastadrashmayashcha visham pate
19.15
स प्रतोदं पुनर्गृह्य रश्मींश्चैव महायशाः
वाहयामास तानश्वान्सत्यसेनरथं प्रति
Sa pratodam punargrihya rashminshchaiva mahayashah
Vahayamasa tanashvansatyasenaratham prati
19.16
विष्वक्सेनं तु निर्भिन्नं प्रेक्ष्य पार्थो धनंजयः
सत्यसेनं शरैस्तीक्ष्णैर्दारयित्वा महाबलः
Vishvaksenam tu nirbhinnam prekshya partho dhananjayah
Satyasenam sharaistikshnairdarayitva mahabalah
19.17
ततः सुनिशितैर्बाणै राज्ञस्तस्य महच्छिरः
कुण्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे
Tatah sunishitairbanai ragyastasya mahachchhirah
Kundalopachitam kayachchakarta pritanantare
19.18
तं निहत्य शितैर्बाणैर्मित्रवर्माणमाक्षिपत्
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष
Tam nihatya shitairbanairmitravarmanamakshipat
Vatsadantena tikshnena sarathim chasya marisha
19.19
ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्वशी
पातयामास संक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः
Tatah sharashatairbhuyah sanshaptakagananvashi
Patayamasa sankruddhah shatashotha sahasrashah
19.20
ततो रजतपुङ्खेन राज्ञः शीर्षं महात्मनः
मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महायशाः
सुशर्माणं च संक्रुद्धो जत्रुदेशे समार्दयत्
Tato rajatapunkhena ragyah shirsham mahatmanah
Mitradevasya chichchheda kshuraprena mahayashah
Susharmanam cha sankruddho jatrudeshe samardayat
19.21
ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्
शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्धा नादयन्तो दिशो दश
Tatah sanshaptakah sarve parivarya dhananjayam
Shastraughairmamriduh kruddha nadayanto disho dasha
19.22
अभ्यर्दितस्तु तैर्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः
ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशां पते
Abhyarditastu tairjishnuh shakratulyaparakramah
Aindramastramameyatma pradushchakre maharathah
Tatah sharasahasrani pradurasanvisham pate
19.23
ध्वजानां छिद्यमानानां कार्मुकाणां च संयुगे
रथानां सपताकानां तूणीराणां शरैः सह
Dhvajanam chhidyamananam karmukanam cha sanyuge
Rathanam sapatakanam tuniranam sharaih saha
19.24
अक्षाणामथ योक्त्राणां चक्राणां रश्मिभिः सह
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे
Akshanamatha yoktranam chakranam rashmibhih saha
Kubaranam varuthanam prishatkanam cha sanyuge
19.25
अश्मनां पततां चैव प्रासानामृष्टिभिः सह
गदानां परिघाणां च शक्तीनां तोमरैः सह
Ashmanam patatam chaiva prasanamrishtibhih saha
Gadanam parighanam cha shaktinam tomaraih saha
19.26
शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानामूरुभिः सह
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष
Shataghninam sachakranam bhujanamurubhih saha
Kanthasutrangadanam cha keyuranam cha marisha
19.27
हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत
छत्राणां व्यजनानां च शिरसां मुकुटैः सह
अश्रूयत महाञ्शब्दस्तत्र तत्र विशां पते
Haranamatha nishkanam tanutranam cha bharata
Chhatranam vyajananam cha shirasam mukutaih saha
Ashruyata mahanshabdastatra tatra visham pate
19.28
सकुण्डलानि स्वक्षीणि पूर्णचन्द्रनिभानि च
शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त तारागण इवाम्बरे
Sakundalani svakshini purnachandranibhani cha
Shiransyurvyamadrishyanta taragana ivambare
19.29
सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च
शरीराणि व्यदृश्यन्त हतानां च महीतले
गन्धर्वनगराकारं घोरमायोधनं तदा
Susragvini suvasansi chandanenokshitani cha
Sharirani vyadrishyanta hatanam cha mahitale
Gandharvanagarakaram ghoramayodhanam tada
19.30
निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः
हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरगैश्चाभवन्मही
अगम्यमार्गा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः
Nihatai rajaputraishcha kshatriyaishcha mahabalaih
Hastibhih patitaishchaiva turagaishchabhavanmahi
Agamyamarga samare vishirnairiva parvataih
19.31
नासीच्चक्रपथश्चैव पाण्डवस्य महात्मनः
निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चामितं महत्
Nasichchakrapathashchaiva pandavasya mahatmanah
Nighnatah shatravanbhallairhastyashvam chamitam mahat
19.32
आ तुम्बादवसीदन्ति रथचक्राणि मारिष
रणे विचरतस्तस्य तस्मिँल्लोहितकर्दमे
A tumbadavasidanti rathachakrani marisha
Rane vicharatastasya tasminllohitakardame
19.33
सीदमानानि चक्राणि समूहुस्तुरगा भृशम्
श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः
Sidamanani chakrani samuhusturaga bhrisham
Shramena mahata yukta manomarutaranhasah
19.34
वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना
प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत संयुगे
Vadhyamanam tu tatsainyam panduputrena dhanvina
Prayasho vimukham sarvam navatishthata sanyuge
19.35
ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून्
रराज स महाराज विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Tanjitva samare jishnuh sanshaptakagananbahun
Raraja sa maharaja vidhumogniriva jvalan
19.36
युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून्
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत्
Yudhishthiram maharaja visrijantam sharanbahun
Svayam duryodhano raja pratyagrihnadabhitavat
19.37
तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महाबलम्
धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tamapatantam sahasa tava putram mahabalam
Dharmarajo drutam viddhva tishtha tishtheti chabravit
19.38
स च तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैः
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत्
Sa cha tam prativivyadha navabhirnishitaih sharaih
Sarathim chasya bhallena bhrisham kruddhobhyatadayat
19.39
ततो युधिष्ठिरो राजा हेमपुङ्खाञ्शिलीमुखान्
दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान्
Tato yudhishthiro raja hemapunkhanshilimukhan
Duryodhanaya chikshepa trayodasha shilashitan
19.40
चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथः
पञ्चमेन शिरः कायात्सारथेस्तु समाक्षिपत्
Chaturbhishchaturo vahanstasya hatva maharathah
Panchamena shirah kayatsarathestu samakshipat
19.41
षष्ठेन च ध्वजं राज्ञः सप्तमेन च कार्मुकम्
अष्टमेन तथा खड्गं पातयामास भूतले
पञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम्
Shashthena cha dhvajam ragyah saptamena cha karmukam
Ashtamena tatha khadgam patayamasa bhutale
Panchabhirnripatim chapi dharmarajordayadbhrisham
19.42
हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव
उत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेव व्यतिष्ठत
Hatashvattu rathattasmadavaplutya sutastava
Uttamam vyasanam prapto bhumaveva vyatishthata
19.43
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयः
अभ्यवर्तन्त सहिताः परीप्सन्तो नराधिपम्
Tam tu krichchhragatam drishtva karnadraunikripadayah
Abhyavartanta sahitah paripsanto naradhipam
19.44
अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम्
अभ्ययुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत
Atha pandusutah sarve parivarya yudhishthiram
Abhyayuh samare rajanstato yuddhamavartata
19.45
अथ तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधे
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपते
यदभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह
Atha turyasahasrani pravadyanta mahamridhe
Kshvedah kilakilashabdah pradurasanmahipate
Yadabhyagachchhansamare panchalah kauravaih saha
19.46
नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैः
रथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः
Nara naraih samajagmurvarana varavaranaih
Rathashcha rathibhih sardham hayashcha hayasadibhih
19.47
द्वंद्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे
विस्मापनान्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च
Dvandvanyasanmaharaja prekshaniyani sanyuge
Vismapananyachintyani shastravantyuttamani cha
19.48
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः
अन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताः
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथंचन
Ayudhyanta mahavegah parasparavadhaishinah
Anyonyam samare jaghnuryodhavratamanushthitah
Na hi te samaram chakruh prishthato vai kathanchana
19.49
मुहूर्तमेव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत
Muhurtameva tadyuddhamasinmadhuradarshanam
Tata unmattavadrajannirmaryadamavartata
19.50
रथी नागं समासाद्य विचरन्रणमूर्धनि
प्रेषयामास कालाय शरैः संनतपर्वभिः
Rathi nagam samasadya vicharanranamurdhani
Preshayamasa kalaya sharaih sannataparvabhih
19.51
नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहूनथ
द्रावयामासुरत्युग्रास्तत्र तत्र तदा तदा
Naga hayansamasadya vikshipanto bahunatha
Dravayamasuratyugrastatra tatra tada tada
19.52
विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्बलोत्कटाः
विषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम्
Vidravya cha bahunashvannaga rajanbalotkatah
Vishanaishchapare jaghnurmamridushchapare bhrisham
19.53
साश्वारोहांश्च तुरगान्विषाणैर्बिभिदू रणे
अपरांश्चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तथा
Sashvarohanshcha turaganvishanairbibhidu rane
Aparanshchikshipurvegatpragrihyatibalastatha
19.54
पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः
चक्रुरार्तस्वरं घोरं व्यद्रवन्त दिशो दश
Padatairahata naga vivareshu samantatah
Chakrurartasvaram ghoram vyadravanta disho dasha
19.55
पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महामृधे
उत्सृज्याभरणं तूर्णमवप्लुत्य रणाजिरे
Padatinam tu sahasa pradrutanam mahamridhe
Utsrijyabharanam turnamavaplutya ranajire
19.56
निमित्तं मन्यमानास्तु परिणम्य महागजाः
जगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च
Nimittam manyamanastu parinamya mahagajah
Jagrihurbibhidushchaiva chitranyabharanani cha
19.57
प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः
Pratimaneshu kumbheshu dantaveshteshu chapare
Nigrihita bhrisham nagah prasatomarashaktibhih
19.58
निगृह्य च गदाः केचित्पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैः
रथाश्वसादिभिस्तत्र संभिन्ना न्यपतन्भुवि
Nigrihya cha gadah kechitparshvasthairbhrishadarunaih
Rathashvasadibhistatra sambhinna nyapatanbhuvi
19.59
सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाः
भूमावमृद्नन्वेगेन सवर्माणं पताकिनम्
Saratham sadinam tatra apare tu mahagajah
Bhumavamridnanvegena savarmanam patakinam
19.60
रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिष
व्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे महामृधे
Ratham nagah samasadya dhuri grihya cha marisha
Vyakshipansahasa tatra ghorarupe mahamridhe
19.61
नाराचैर्निहतश्चापि निपपात महागजः
पर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले
Narachairnihatashchapi nipapata mahagajah
Parvatasyeva shikharam vajrabhagnam mahitale
19.62
योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधि
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिच्छिदुर्बिभिदुः सह
Yodha yodhansamasadya mushtibhirvyahananyudhi
Kesheshvanyonyamakshipya chichchhidurbibhiduh saha
19.63
उद्यम्य च भुजावन्यो निक्षिप्य च महीतले
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतो व्यहनच्छिरः
Udyamya cha bhujavanyo nikshipya cha mahitale
Pada chorah samakramya sphurato vyahanachchhirah
19.64
मृतमन्यो महाराज पद्भ्यां ताडितवांस्तदा
जीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत्
Mritamanyo maharaja padbhyam taditavanstada
Jivatashcha tathaivanyah shastram kaye nyamajjayat
19.65
मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारत
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च केवलम्
Mushtiyuddham mahachchasidyodhanam tatra bharata
Tatha keshagrahashchogro bahuyuddham cha kevalam
19.66
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथापरः
जहार समरे प्राणान्नानाशस्त्रैरनेकधा
Samasaktasya chanyena avigyatastathaparah
Jahara samare pranannanashastrairanekadha
19.67
संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च संकुले
कबन्धान्युत्थितानि स्म शतशोऽथ सहस्रशः
Sansakteshu cha yodheshu vartamane cha sankule
Kabandhanyutthitani sma shatashotha sahasrashah
19.68
लोहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च
महारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे
Lohitaih sichyamanani shastrani kavachani cha
Maharanganuraktani vastraniva chakashire
19.69
एवमेतन्महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम्
उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत्
Evametanmahayuddham darunam bhrishasankulam
Unmattarangapratimam shabdenapurayajjagat
19.70
नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराः
योद्धव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्धिनः
Naiva sve na pare rajanvigyayante sharaturah
Yoddhavyamiti yudhyante rajano jayagriddhinah
19.71
स्वान्स्वे जघ्नुर्महाराज परांश्चैव समागतान्
उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत
Svansve jaghnurmaharaja paranshchaiva samagatan
Ubhayoh senayorvirairvyakulam samapadyata
19.72
रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैः
हयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः
Rathairbhagnairmaharaja varanaishcha nipatitaih
Hayaishcha patitaistatra naraishcha vinipatitaih
19.73
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
क्षणेनासीन्महाराज क्षतजौघप्रवर्तिनी
Agamyarupa prithivi mansashonitakardama
Kshanenasinmaharaja kshatajaughapravartini
19.74
पाञ्चालानवधीत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनंजयः
भीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः
Panchalanavadhitkarnastrigartanshcha dhananjayah
Bhimasenah kurunrajanhastyanikam cha sarvashah
19.75
एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः
अपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्योर्विपुलं जयम्
Evamesha kshayo vrittah kurupandavasenayoh
Aparahne maharaja kankshantyorvipulam jayam