UtshovChapter 18
18.1
संजय उवाच
युयुत्सुं तव पुत्रं तु प्राद्रवन्तं महद्बलम्
उलूकोऽभ्यपतत्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Yuyutsum tava putram tu pradravantam mahadbalam
Ulukobhyapatatturnam tishtha tishtheti chabravit
18.2
युयुत्सुस्तु ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणा
उलूकं ताडयामास वज्रेणेन्द्र इवाचलम्
Yuyutsustu tato rajanshitadharena patrina
Ulukam tadayamasa vajrenendra ivachalam
18.3
उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना
Ulukastu tatah kruddhastava putrasya sanyuge
Kshuraprena dhanushchhittva tadayamasa karnina
18.4
तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सुर्वेगवत्तरम्
अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः
Tadapasya dhanushchhinnam yuyutsurvegavattaram
Anyadadatta sumahachchapam sanraktalochanah
18.5
शाकुनिं च ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ
सारथिं त्रिभिरानर्छत्तं च भूयो व्यविध्यत
Shakunim cha tatah shashtya vivyadha bharatarshabha
Sarathim tribhiranarchhattam cha bhuyo vyavidhyata
18.6
उलूकस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा हेमविभूषितैः
अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्
Ulukastam tu vinshatya viddhva hemavibhushitaih
Athasya samare kruddho dhvajam chichchheda kanchanam
18.7
स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजः
पपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनोज्ज्वलः
Sa chchhinnayashtih sumahanshiryamano mahadhvajah
Papata pramukhe rajanyuyutsoh kanchanojjvalah
18.8
ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्छितः
उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे
Dhvajamunmathitam drishtva yuyutsuh krodhamurchhitah
Ulukam panchabhirbanairajaghana stanantare
18.9
उलूकस्तस्य भल्लेन तैलधौतेन मारिष
शिरश्चिच्छेद सहसा यन्तुर्भरतसत्तम
Ulukastasya bhallena tailadhautena marisha
Shirashchichchheda sahasa yanturbharatasattama
18.10
जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः
सोऽतिविद्धो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम्
Jaghana chaturoshvanshcha tam cha vivyadha panchabhih
Sotividdho balavata pratyapayadrathantaram
18.11
तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः
Tam nirjitya rane rajannulukastvarito yayau
Panchalansrinjayanshchaiva vinighnannishitaih sharaih
18.12
शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव
व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसंभ्रमम्
Shatanikam maharaja shrutakarma sutastava
Vyashvasutaratham chakre nimeshardhadasambhramam
18.13
हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महाबलः
गदां चिक्षेप संक्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष
Hatashve tu rathe tishthanshataniko mahabalah
Gadam chikshepa sankruddhastava putrasya marisha
18.14
सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन्
पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत
Sa kritva syandanam bhasma hayanshchaiva sasarathin
Papata dharanim turnam darayantiva bharata
18.15
तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ
अपाक्रमेतां युद्धार्तौ प्रेक्षमाणौ परस्परम्
Tavubhau virathau virau kurunam kirtivardhanau
Apakrametam yuddhartau prekshamanau parasparam
18.16
पुत्रस्तु तव संभ्रान्तो विवित्सो रथमाविशत्
शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः
Putrastu tava sambhranto vivitso rathamavishat
Shatanikopi tvaritah prativindhyaratham gatah
18.17
सुतसोमस्तु शकुनिं विव्याध निशितैः शरैः
नाकम्पयत संरब्धो वार्योघ इव पर्वतम्
Sutasomastu shakunim vivyadha nishitaih sharaih
Nakampayata sanrabdho varyogha iva parvatam
18.18
सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम्
शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत
Sutasomastu tam drishtva pituratyantavairinam
Sharairanekasahasraishchhadayamasa bharata
18.19
ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः
लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे
Tansharanshakunisturnam chichchhedanyaih patatribhih
Laghvastrashchitrayodhi cha jitakashi cha sanyuge
18.20
निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैः
आजघान सुसंक्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः
Nivarya samare chapi sharanstannishitaih sharaih
Ajaghana susankruddhah sutasomam tribhih sharaih
18.21
तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः
स्यालस्तव महावीर्यस्ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः
Tasyashvanketanam sutam tilasho vyadhamachchharaih
Syalastava mahaviryastataste chukrushurjanah
18.22
हताश्वो विरथश्चैव छिन्नधन्वा च मारिष
धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठत
व्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्
Hatashvo virathashchaiva chhinnadhanva cha marisha
Dhanvi dhanurvaram grihya rathadbhumavatishthata
Vyasrijatsayakanshchaiva svarnapunkhanshilashitan
18.23
छादयामासुरथ ते तव स्यालस्य तं रथम्
पतंगानामिव व्राताः शरव्राता महारथम्
Chhadayamasuratha te tava syalasya tam ratham
Patanganamiva vratah sharavrata maharatham
18.24
रथोपस्थान्समीक्ष्यापि विव्यथे नैव सौबलः
प्रमृद्नंश्च शरांस्तांस्ताञ्शरव्रातैर्महायशाः
Rathopasthansamikshyapi vivyathe naiva saubalah
Pramridnanshcha sharanstanstansharavratairmahayashah
18.25
तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्धाश्चापि दिवि स्थिताः
सुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाश्रद्धेयमद्भुतम्
रथस्थं नृपतिं तं तु पदातिः सन्नयोधयत्
Tatratushyanta yodhashcha siddhashchapi divi sthitah
Sutasomasya tatkarma drishtvashraddheyamadbhutam
Rathastham nripatim tam tu padatih sannayodhayat
18.26
तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः
व्यहनत्कार्मुकं राजा तूणीरं चैव सर्वशः
Tasya tikshnairmahavegairbhallaih sannataparvabhih
Vyahanatkarmukam raja tuniram chaiva sarvashah
18.27
स च्छिन्नधन्वा समरे खड्गमुद्यम्य नानदन्
वैडूर्योत्पलवर्णाभं हस्तिदन्तमयत्सरुम्
Sa chchhinnadhanva samare khadgamudyamya nanadan
Vaiduryotpalavarnabham hastidantamayatsarum
18.28
भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम्
कालोपमं ततो मेने सुतसोमस्य धीमतः
Bhramyamanam tatastam tu vimalambaravarchasam
Kalopamam tato mene sutasomasya dhimatah
18.29
सोऽचरत्सहसा खड्गी मण्डलानि सहस्रशः
चतुर्विंशन्महाराज शिक्षाबलसमन्वितः
Socharatsahasa khadgi mandalani sahasrashah
Chaturvinshanmaharaja shikshabalasamanvitah
18.30
सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान्
तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना
Saubalastu tatastasya sharanshchikshepa viryavan
Tanapatata evashu chichchheda paramasina
18.31
ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा
प्राहिणोत्सुतसोमस्य शरानाशीविषोपमान्
Tatah kruddho maharaja saubalah paraviraha
Prahinotsutasomasya sharanashivishopaman
18.32
चिच्छेद तांश्च खड्गेन शिक्षया च बलेन च
दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यवीर्यसमद्युतिः
Chichchheda tanshcha khadgena shikshaya cha balena cha
Darshayanllaghavam yuddhe tarkshyaviryasamadyutih
18.33
तस्य संचरतो राजन्मण्डलावर्तने तदा
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खड्गं चिच्छेद सुप्रभम्
Tasya sancharato rajanmandalavartane tada
Kshuraprena sutikshnena khadgam chichchheda suprabham
18.34
स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः
अवशस्य स्थितं हस्ते तं खड्गं सत्सरुं तदा
Sa chchhinnah sahasa bhumau nipapata mahanasih
Avashasya sthitam haste tam khadgam satsarum tada
18.35
छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट्
प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः
Chhinnamagyaya nistrinshamavaplutya padani shat
Pravidhyata tatah shesham sutasomo maharathah
18.36
स च्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः
पपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितः
सुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम्
Sa chchhittva sagunam chapam rane tasya mahatmanah
Papata dharanim turnam svarnavajravibhushitah
Sutasomastatogachchhachchhrutakirtermaharatham
18.37
सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुःसहम्
अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून्
Saubalopi dhanurgrihya ghoramanyatsuduhsaham
Abhyayatpandavanikam nighnanshatrugananbahun
18.38
तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशां पते
सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत्
Tatra nado mahanasitpandavanam visham pate
Saubalam samare drishtva vicharantamabhitavat
18.39
तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च
द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना
Tanyanikani driptani shastravanti mahanti cha
Dravyamananyadrishyanta saubalena mahatmana
18.40
यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द ह
तथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत्
Yatha daityachamum rajandevarajo mamarda ha
Tathaiva pandavim senam saubaleyo vyanashayat
18.41
धृष्टद्युम्नं कृपो राजन्वारयामास संयुगे
यथा दृप्तं वने नागं शरभो वारयेद्युधि
Dhrishtadyumnam kripo rajanvarayamasa sanyuge
Yatha driptam vane nagam sharabho varayedyudhi
18.42
निरुद्धः पार्षतस्तेन गौतमेन बलीयसा
पदात्पदं विचलितुं नाशक्नोत्तत्र भारत
Niruddhah parshatastena gautamena baliyasa
Padatpadam vichalitum nashaknottatra bharata
18.43
गौतमस्य वपुर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति
वित्रेसुः सर्वभूतानि क्षयं प्राप्तं च मेनिरे
Gautamasya vapurdrishtva dhrishtadyumnaratham prati
Vitresuh sarvabhutani kshayam praptam cha menire
18.44
तत्रावोचन्विमनसो रथिनः सादिनस्तथा
द्रोणस्य निधने नूनं संक्रुद्धो द्विपदां वरः
Tatravochanvimanaso rathinah sadinastatha
Dronasya nidhane nunam sankruddho dvipadam varah
18.45
शारद्वतो महातेजा दिव्यास्त्रविदुदारधीः
अपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात्
Sharadvato mahateja divyastravidudaradhih
Api svasti bhavedadya dhrishtadyumnasya gautamat
18.46
अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतो भयात्
अप्ययं ब्राह्मणः सर्वान्न नो हन्यात्समागतान्
Apiyam vahini kritsna muchyeta mahato bhayat
Apyayam brahmanah sarvanna no hanyatsamagatan
18.47
यादृशं दृश्यते रूपमन्तकप्रतिमं भृशम्
गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य संयुगे
Yadrisham drishyate rupamantakapratimam bhrisham
Gamishyatyadya padavim bharadvajasya sanyuge
18.48
आचार्यः क्षिप्रहस्तश्च विजयी च सदा युधि
अस्त्रवान्वीर्यसंपन्नः क्रोधेन च समन्वितः
Acharyah kshiprahastashcha vijayi cha sada yudhi
Astravanviryasampannah krodhena cha samanvitah
18.49
पार्षतश्च भृशं युद्धे विमुखोऽद्यापि लक्ष्यते
इत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परैः सह
Parshatashcha bhrisham yuddhe vimukhodyapi lakshyate
Ityevam vividha vachastavakanam paraih saha
18.50
विनिःश्वस्य ततः क्रुद्धः कृपः शारद्वतो नृप
पार्षतं छादयामास निश्चेष्टं सर्वमर्मसु
Vinihshvasya tatah kruddhah kripah sharadvato nripa
Parshatam chhadayamasa nishcheshtam sarvamarmasu
18.51
स वध्यमानः समरे गौतमेन महात्मना
कर्तव्यं न प्रजानाति मोहितः परमाहवे
Sa vadhyamanah samare gautamena mahatmana
Kartavyam na prajanati mohitah paramahave
18.52
तमब्रवीत्ततो यन्ता कच्चित्क्षेमं नु पार्षत
ईदृशं व्यसनं युद्धे न ते दृष्टं कदाचन
Tamabravittato yanta kachchitkshemam nu parshata
Idrisham vyasanam yuddhe na te drishtam kadachana
18.53
दैवयोगात्तु ते बाणा नातरन्मर्मभेदिनः
प्रेषिता द्विजमुख्येन मर्माण्युद्दिश्य सर्वशः
Daivayogattu te bana nataranmarmabhedinah
Preshita dvijamukhyena marmanyuddishya sarvashah
18.54
व्यावर्तये तत्र रथं नदीवेगमिवार्णवात्
अवध्यं ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमो हतः
Vyavartaye tatra ratham nadivegamivarnavat
Avadhyam brahmanam manye yena te vikramo hatah
18.55
धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्शनकैरब्रवीद्वचः
मुह्यते मे मनस्तात गात्रे स्वेदश्च जायते
Dhrishtadyumnastato rajanshanakairabravidvachah
Muhyate me manastata gatre svedashcha jayate
18.56
वेपथुं च शरीरे मे रोमहर्षं च पश्य वै
वर्जयन्ब्राह्मणं युद्धे शनैर्याहि यतोऽच्युतः
Vepathum cha sharire me romaharsham cha pashya vai
Varjayanbrahmanam yuddhe shanairyahi yatochyutah
18.57
अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथे
क्षेममद्य भवेद्यन्तरिति मे नैष्ठिकी मतिः
Arjunam bhimasenam va samare prapya sarathe
Kshemamadya bhavedyantariti me naishthiki matih
18.58
ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन्हयान्
यतो भीमो महेष्वासो युयुधे तव सैनिकैः
Tatah prayanmaharaja sarathistvarayanhayan
Yato bhimo maheshvaso yuyudhe tava sainikaih
18.59
प्रद्रुतं तु रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिष
किरञ्शरशतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा
Pradrutam tu ratham drishtva dhrishtadyumnasya marisha
Kiransharashatanyeva gautamonuyayau tada
18.60
शङ्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिंदमः
पार्षतं प्राद्रवद्यन्तं महेन्द्र इव शम्बरम्
Shankham cha purayamasa muhurmuhurarindamah
Parshatam pradravadyantam mahendra iva shambaram
18.61
शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम्
हार्दिक्यो वारयामास स्मयन्निव मुहुर्मुहुः
Shikhandinam tu samare bhishmamrityum durasadam
Hardikyo varayamasa smayanniva muhurmuhuh
18.62
शिखण्डी च समासाद्य हृदिकानां महारथम्
पञ्चभिर्निशितैर्भल्लैर्जत्रुदेशे समार्दयत्
Shikhandi cha samasadya hridikanam maharatham
Panchabhirnishitairbhallairjatrudeshe samardayat
18.63
कृतवर्मा तु संक्रुद्धो भित्त्वा षष्टिभिराशुगैः
धनुरेकेन चिच्छेद हसन्राजन्महारथः
Kritavarma tu sankruddho bhittva shashtibhirashugaih
Dhanurekena chichchheda hasanrajanmaharathah
18.64
अथान्यद्धनुरादाय द्रुपदस्यात्मजो बली
तिष्ठ तिष्ठेति संक्रुद्धो हार्दिक्यं प्रत्यभाषत
Athanyaddhanuradaya drupadasyatmajo bali
Tishtha tishtheti sankruddho hardikyam pratyabhashata
18.65
ततोऽस्य नवतिं बाणान्रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान्
प्रेषयामास राजेन्द्र तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः
Tatosya navatim bananrukmapunkhansutejanan
Preshayamasa rajendra tesyabhrashyanta varmanah
18.66
वितथांस्तान्समालक्ष्य पतितांश्च महीतले
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे बली
Vitathanstansamalakshya patitanshcha mahitale
Kshuraprena sutikshnena karmukam chichchhide bali
18.67
अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गमिवर्षभम्
अशीत्या मार्गणैः क्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत्
Athainam chhinnadhanvanam bhagnashringamivarshabham
Ashitya marganaih kruddho bahvorurasi chardayat
18.68
कृतवर्मा तु संक्रुद्धो मार्गणैः कृतविक्षतः
धनुरन्यत्समादाय समार्गणगणं प्रभो
शिखण्डिनं बाणवरैः स्कन्धदेशेऽभ्यताडयत्
Kritavarma tu sankruddho marganaih kritavikshatah
Dhanuranyatsamadaya samarganaganam prabho
Shikhandinam banavaraih skandhadeshebhyatadayat
18.69
स्कन्धदेशे स्थितैर्बाणैः शिखण्डी च रराज ह
शाखाप्रतानैर्विमलैः सुमहान्स यथा द्रुमः
Skandhadeshe sthitairbanaih shikhandi cha raraja ha
Shakhapratanairvimalaih sumahansa yatha drumah
18.70
तावन्योन्यं भृशं विद्ध्वा रुधिरेण समुक्षितौ
अन्योन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर्वृषभाविव
Tavanyonyam bhrisham viddhva rudhirena samukshitau
Anyonyashringabhihatau rejaturvrishabhaviva
18.71
अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौ
रथाभ्यां चेरतुस्तत्र मण्डलानि सहस्रशः
Anyonyasya vadhe yatnam kurvanau tau maharathau
Rathabhyam cheratustatra mandalani sahasrashah
18.72
कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैः
रणे विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
Kritavarma maharaja parshatam nishitaih sharaih
Rane vivyadha saptatya svarnapunkhaih shilashitaih
18.73
ततोऽस्य समरे बाणं भोजः प्रहरतां वरः
जीवितान्तकरं घोरं व्यसृजत्त्वरयान्वितः
Tatosya samare banam bhojah praharatam varah
Jivitantakaram ghoram vyasrijattvarayanvitah
18.74
स तेनाभिहतो राजन्मूर्छामाशु समाविशत्
ध्वजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः
Sa tenabhihato rajanmurchhamashu samavishat
Dhvajayashtim cha sahasa shishriye kashmalavritah
18.75
अपोवाह रणात्तं तु सारथी रथिनां वरम्
हार्दिक्यशरसंतप्तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः
Apovaha ranattam tu sarathi rathinam varam
Hardikyasharasantaptam nihshvasantam punah punah
18.76
पराजिते ततः शूरे द्रुपदस्य सुते प्रभो
प्राद्रवत्पाण्डवी सेना वध्यमाना समन्ततः
Parajite tatah shure drupadasya sute prabho
Pradravatpandavi sena vadhyamana samantatah