UtshovChapter 17
17.1
संजय उवाच
हस्तिभिस्तु महामात्रास्तव पुत्रेण चोदिताः
धृष्टद्युम्नं जिघांसन्तः क्रुद्धाः पार्षतमभ्ययुः
Sanjaya uvacha
Hastibhistu mahamatrastava putrena choditah
Dhrishtadyumnam jighansantah kruddhah parshatamabhyayuh
17.2
प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रवीरा गजयोधिनः
अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च मागधास्ताम्रलिप्तकाः
Prachyashcha dakshinatyashcha pravira gajayodhinah
Anga vangashcha pundrashcha magadhastamraliptakah
17.3
मेकलाः कोशला मद्रा दशार्णा निषधास्तथा
गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत
Mekalah koshala madra dasharna nishadhastatha
Gajayuddheshu kushalah kalingaih saha bharata
17.4
शरतोमरनाराचैर्वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः
सिषिचुस्ते ततः सर्वे पाञ्चालाचलमाहवे
Sharatomaranarachairvrishtimanta ivambudah
Sishichuste tatah sarve panchalachalamahave
17.5
तान्संमिमर्दिषुर्नागान्पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्भृशम्
पोथितान्पार्षतो बाणैर्नाराचैश्चाभ्यवीवृषत्
Tansammimardishurnaganparshnyangushthankushairbhrisham
Pothitanparshato banairnarachaishchabhyavivrishat
17.6
एकैकं दशभिः षड्भिरष्टाभिरपि भारत
द्विरदानभिविव्याध क्षिप्तैर्गिरिनिभाञ्शरैः
प्रच्छाद्यमानो द्विरदैर्मेघैरिव दिवाकरः
Ekaikam dashabhih shadbhirashtabhirapi bharata
Dviradanabhivivyadha kshiptairgirinibhansharaih
Prachchhadyamano dviradairmeghairiva divakarah
17.7
पर्यासुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तो निशितायुधाः
तान्नागानभिवर्षन्तो ज्यातन्त्रीशरनादितैः
Paryasuh pandupanchala nadanto nishitayudhah
Tannaganabhivarshanto jyatantrisharanaditaih
17.8
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः
सात्यकिश्च शिखण्डी च चेकितानश्च वीर्यवान्
Nakulah sahadevashcha draupadeyah prabhadrakah
Satyakishcha shikhandi cha chekitanashcha viryavan
17.9
ते म्लेच्छैः प्रेषिता नागा नरानश्वान्रथानपि
हस्तैराक्षिप्य ममृदुः पद्भिश्चाप्यतिमन्यवः
Te mlechchhaih preshita naga naranashvanrathanapi
Hastairakshipya mamriduh padbhishchapyatimanyavah
17.10
बिभिदुश्च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च चिक्षिपुः
विषाणलग्नैश्चाप्यन्ये परिपेतुर्विभीषणाः
Bibhidushcha vishanagraih samakshipya cha chikshipuh
Vishanalagnaishchapyanye paripeturvibhishanah
17.11
प्रमुखे वर्तमानं तु द्विपं वङ्गस्य सात्यकिः
नाराचेनोग्रवेगेन भित्त्वा मर्मण्यपातयत्
Pramukhe vartamanam tu dvipam vangasya satyakih
Narachenogravegena bhittva marmanyapatayat
17.12
तस्यावर्जितनागस्य द्विरदादुत्पतिष्यतः
नाराचेनाभिनद्वक्षः सोऽपतद्भुवि सात्यकेः
Tasyavarjitanagasya dviradadutpatishyatah
Narachenabhinadvakshah sopatadbhuvi satyakeh
17.13
पुण्ड्रस्यापततो नागं चलन्तमिव पर्वतम्
सहदेवः प्रयत्नात्तैर्नाराचैर्व्यहनत्त्रिभिः
Pundrasyapatato nagam chalantamiva parvatam
Sahadevah prayatnattairnarachairvyahanattribhih
17.14
विपताकं वियन्तारं विवर्मध्वजजीवितम्
तं कृत्वा द्विरदं भूयः सहदेवोऽङ्गमभ्यगात्
Vipatakam viyantaram vivarmadhvajajivitam
Tam kritva dviradam bhuyah sahadevongamabhyagat
17.15
सहदेवं तु नकुलो वारयित्वाङ्गमार्दयत्
नाराचैर्यमदण्डाभैस्त्रिभिर्नागं शतेन च
Sahadevam tu nakulo varayitvangamardayat
Narachairyamadandabhaistribhirnagam shatena cha
17.16
दिवाकरकरप्रख्यानङ्गश्चिक्षेप तोमरान्
नकुलाय शतान्यष्टौ त्रिधैकैकं तु सोऽच्छिनत्
Divakarakaraprakhyanangashchikshepa tomaran
Nakulaya shatanyashtau tridhaikaikam tu sochchhinat
17.17
तथार्धचन्द्रेण शिरस्तस्य चिच्छेद पाण्डवः
स पपात हतो म्लेच्छस्तेनैव सह दन्तिना
Tathardhachandrena shirastasya chichchheda pandavah
Sa papata hato mlechchhastenaiva saha dantina
17.18
आचार्यपुत्रे निहते हस्तिशिक्षाविशारदे
अङ्गाः क्रुद्धा महामात्रा नागैर्नकुलमभ्ययुः
Acharyaputre nihate hastishikshavisharade
Angah kruddha mahamatra nagairnakulamabhyayuh
17.19
चलत्पताकैः प्रमुखैर्हेमकक्ष्यातनुच्छदैः
मिमर्दिषन्तस्त्वरिताः प्रदीप्तैरिव पर्वतैः
Chalatpatakaih pramukhairhemakakshyatanuchchhadaih
Mimardishantastvaritah pradiptairiva parvataih
17.20
मेकलोत्कलकालिङ्गा निषादास्ताम्रलिप्तकाः
शरतोमरवर्षाणि विमुञ्चन्तो जिघांसवः
Mekalotkalakalinga nishadastamraliptakah
Sharatomaravarshani vimunchanto jighansavah
17.21
तैश्छाद्यमानं नकुलं दिवाकरमिवाम्बुदैः
परि पेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः
Taishchhadyamanam nakulam divakaramivambudaih
Pari petuh susanrabdhah pandupanchalasomakah
17.22
ततस्तदभवद्युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह
सृजतां शरवर्षाणि तोमरांश्च सहस्रशः
Tatastadabhavadyuddham rathinam hastibhih saha
Srijatam sharavarshani tomaranshcha sahasrashah
17.23
नागानां प्रस्फुटुः कुम्भा मर्माणि विविधानि च
दन्ताश्चैवातिविद्धानां नाराचैर्भूषणानि च
Naganam prasphutuh kumbha marmani vividhani cha
Dantashchaivatividdhanam narachairbhushanani cha
17.24
तेषामष्टौ महानागांश्चतुःषष्ट्या सुतेजनैः
सहदेवो जघानाशु ते पेतुः सह सादिभिः
Teshamashtau mahanaganshchatuhshashtya sutejanaih
Sahadevo jaghanashu te petuh saha sadibhih
17.25
अञ्जोगतिभिरायम्य प्रयत्नाद्धनुरुत्तमम्
नाराचैरहनन्नागान्नकुलः कुरुनन्दन
Anjogatibhirayamya prayatnaddhanuruttamam
Narachairahanannagannakulah kurunandana
17.26
ततः शैनेयपाञ्चाल्यौ द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः
शिखण्डी च महानागान्सिषिचुः शरवृष्टिभिः
Tatah shaineyapanchalyau draupadeyah prabhadrakah
Shikhandi cha mahanagansishichuh sharavrishtibhih
17.27
ते पाण्डुयोधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः
बाणवर्षैर्हताः पेतुर्वज्रवर्षैरिवाचलाः
Te panduyodhambudharaih shatrudviradaparvatah
Banavarshairhatah peturvajravarshairivachalah
17.28
एवं हत्वा तव गजांस्ते पाण्डुनरकुञ्जराः
द्रुतं सेनामवैक्षन्त भिन्नकूलामिवापगाम्
Evam hatva tava gajanste pandunarakunjarah
Drutam senamavaikshanta bhinnakulamivapagam
17.29
ते तां सेनामवालोक्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
विक्षोभयित्वा च पुनः कर्णमेवाभिदुद्रुवुः
Te tam senamavalokya panduputrasya sainikah
Vikshobhayitva cha punah karnamevabhidudruvuh
17.30
सहदेवं ततः क्रुद्धं दहन्तं तव वाहिनीम्
दुःशासनो महाराज भ्राता भ्रातरमभ्ययात्
Sahadevam tatah kruddham dahantam tava vahinim
Duhshasano maharaja bhrata bhrataramabhyayat
17.31
तौ समेतौ महायुद्धे दृष्ट्वा तत्र नराधिपाः
सिंहनादरवांश्चक्रुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह
Tau sametau mahayuddhe drishtva tatra naradhipah
Sinhanadaravanshchakrurvasansyadudhuvushcha ha
17.32
ततो भारत क्रुद्धेन तव पुत्रेण धन्विना
पाण्डुपुत्रस्त्रिभिर्बाणैर्वक्षस्यभिहतो बली
Tato bharata kruddhena tava putrena dhanvina
Panduputrastribhirbanairvakshasyabhihato bali
17.33
सहदेवस्ततो राजन्नाराचेन तवात्मजम्
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिः
Sahadevastato rajannarachena tavatmajam
Viddhva vivyadha saptatya sarathim cha tribhistribhih
17.34
दुःशासनस्तदा राजंश्छित्त्वा चापं महाहवे
सहदेवं त्रिसप्तत्या बाह्वोरुरसि चार्दयत्
Duhshasanastada rajanshchhittva chapam mahahave
Sahadevam trisaptatya bahvorurasi chardayat
17.35
सहदेवस्ततः क्रुद्धः खड्गं गृह्य महाहवे
व्याविध्यत युधां श्रेष्ठः श्रीमांस्तव सुतं प्रति
Sahadevastatah kruddhah khadgam grihya mahahave
Vyavidhyata yudham shreshthah shrimanstava sutam prati
17.36
समार्गणगणं चापं छित्त्वा तस्य महानसिः
निपपात ततो भूमौ च्युतः सर्प इवाम्बरात्
Samarganaganam chapam chhittva tasya mahanasih
Nipapata tato bhumau chyutah sarpa ivambarat
17.37
अथान्यद्धनुरादाय सहदेवः प्रतापवान्
दुःशासनाय चिक्षेप बाणमन्तकरं ततः
Athanyaddhanuradaya sahadevah pratapavan
Duhshasanaya chikshepa banamantakaram tatah
17.38
तमापतन्तं विशिखं यमदण्डोपमत्विषम्
खड्गेन शितधारेण द्विधा चिच्छेद कौरवः
Tamapatantam vishikham yamadandopamatvisham
Khadgena shitadharena dvidha chichchheda kauravah
17.39
तमापतन्तं सहसा निस्त्रिंशं निशितैः शरैः
पातयामास समरे सहदेवो हसन्निव
Tamapatantam sahasa nistrinsham nishitaih sharaih
Patayamasa samare sahadevo hasanniva
17.40
ततो बाणांश्चतुःषष्टिं तव पुत्रो महारणे
सहदेवरथे तूर्णं पातयामास भारत
Tato bananshchatuhshashtim tava putro maharane
Sahadevarathe turnam patayamasa bharata
17.41
ताञ्शरान्समरे राजन्वेगेनापततो बहून्
एकैकं पञ्चभिर्बाणैः सहदेवो न्यकृन्तत
Tansharansamare rajanvegenapatato bahun
Ekaikam panchabhirbanaih sahadevo nyakrintata
17.42
स निवार्य महाबाणांस्तव पुत्रेण प्रेषितान्
अथास्मै सुबहून्बाणान्माद्रीपुत्रः समाचिनोत्
Sa nivarya mahabananstava putrena preshitan
Athasmai subahunbananmadriputrah samachinot
17.43
ततः क्रुद्धो महाराज सहदेवः प्रतापवान्
समाधत्त शरं घोरं मृत्युकालान्तकोपमम्
विकृष्य बलवच्चापं तव पुत्राय सोऽसृजत्
Tatah kruddho maharaja sahadevah pratapavan
Samadhatta sharam ghoram mrityukalantakopamam
Vikrishya balavachchapam tava putraya sosrijat
17.44
स तं निर्भिद्य वेगेन भित्त्वा च कवचं महत्
प्राविशद्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगः
ततः स मुमुहे राजंस्तव पुत्रो महारथः
Sa tam nirbhidya vegena bhittva cha kavacham mahat
Pravishaddharanim rajanvalmikamiva pannagah
Tatah sa mumuhe rajanstava putro maharathah
17.45
मूढं चैनं समालक्ष्य सारथिस्त्वरितो रथम्
अपोवाह भृशं त्रस्तो वध्यमानं शितैः शरैः
Mudham chainam samalakshya sarathistvarito ratham
Apovaha bhrisham trasto vadhyamanam shitaih sharaih
17.46
पराजित्य रणे तं तु पाण्डवः पाण्डुपूर्वज
दुर्योधनबलं हृष्टः प्रामथद्वै समन्ततः
Parajitya rane tam tu pandavah pandupurvaja
Duryodhanabalam hrishtah pramathadvai samantatah
17.47
पिपीलिकापुटं राजन्यथामृद्नान्नरो रुषा
तथा सा कौरवी सेना मृदिता तेन भारत
Pipilikaputam rajanyathamridnannaro rusha
Tatha sa kauravi sena mridita tena bharata
17.48
नकुलं रभसं युद्धे दारयन्तं वरूथिनीम्
कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास वै तदा
Nakulam rabhasam yuddhe darayantam varuthinim
Karno vaikartano rajanvarayamasa vai tada
17.49
नकुलश्च तदा कर्णं प्रहसन्निदमब्रवीत्
चिरस्य बत दृष्टोऽहं दैवतैः सौम्यचक्षुषा
Nakulashcha tada karnam prahasannidamabravit
Chirasya bata drishtoham daivataih saumyachakshusha
17.50
यस्य मे त्वं रणे पाप चक्षुर्विषयमागतः
त्वं हि मूलमनर्थानां वैरस्य कलहस्य च
Yasya me tvam rane papa chakshurvishayamagatah
Tvam hi mulamanarthanam vairasya kalahasya cha
17.51
त्वद्दोषात्कुरवः क्षीणाः समासाद्य परस्परम्
त्वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्योऽस्मि विज्वरः
Tvaddoshatkuravah kshinah samasadya parasparam
Tvamadya samare hatva kritakrityosmi vijvarah
17.52
एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः
सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश्च विशेषतः
Evamuktah pratyuvacha nakulam sutanandanah
Sadrisham rajaputrasya dhanvinashcha visheshatah
17.53
प्रहरस्व रणे बाल पश्यामस्तव पौरुषम्
कर्म कृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुमर्हसि
Praharasva rane bala pashyamastava paurusham
Karma kritva rane shura tatah katthitumarhasi
17.54
अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः
स युध्यस्व मया शक्त्या विनेष्ये दर्पमद्य ते
Anuktva samare tata shura yudhyanti shaktitah
Sa yudhyasva maya shaktya vineshye darpamadya te
17.55
इत्युक्त्वा प्राहरत्तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः
विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः
Ityuktva praharatturnam panduputraya sutajah
Vivyadha chainam samare trisaptatya shilimukhaih
17.56
नकुलस्तु ततो विद्धः सूतपुत्रेण भारत
अशीत्याशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रमविध्यत
Nakulastu tato viddhah sutaputrena bharata
Ashityashivishaprakhyaih sutaputramavidhyata
17.57
तस्य कर्णो धनुश्छित्त्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
त्रिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवमार्दयत्
Tasya karno dhanushchhittva svarnapunkhaih shilashitaih
Trinshata parameshvasah sharaih pandavamardayat
17.58
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे
आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः
Te tasya kavacham bhittva papuh shonitamahave
Ashivisha yatha naga bhittva gam salilam papuh
17.59
अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्
कर्णं विव्याध विंशत्या सारथिं च त्रिभिः शरैः
Athanyaddhanuradaya hemaprishtham durasadam
Karnam vivyadha vinshatya sarathim cha tribhih sharaih
17.60
ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुरच्छिनत्
Tatah kruddho maharaja nakulah paraviraha
Kshuraprena sutikshnena karnasya dhanurachchhinat
17.61
अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस्त्रिभिः
आजघ्ने प्रहसन्वीरः सर्वलोकमहारथम्
Athainam chhinnadhanvanam sayakanam shataistribhih
Ajaghne prahasanvirah sarvalokamaharatham
17.62
कर्णमभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष
विस्मयं परमं जग्मू रथिनः सह दैवतैः
Karnamabhyarditam drishtva panduputrena marisha
Vismayam paramam jagmu rathinah saha daivataih
17.63
अथान्यद्धनुरादाय कर्णो वैकर्तनस्तदा
नकुलं पञ्चभिर्बाणैर्जत्रुदेशे समार्दयत्
Athanyaddhanuradaya karno vaikartanastada
Nakulam panchabhirbanairjatrudeshe samardayat
17.64
उरःस्थैरथ तैर्बाणैर्माद्रीपुत्रो व्यरोचत
स्वरश्मिभिरिवादित्यो भुवने विसृजन्प्रभाम्
Urahsthairatha tairbanairmadriputro vyarochata
Svarashmibhirivadityo bhuvane visrijanprabham
17.65
नकुलस्तु ततः कर्णं विद्ध्वा सप्तभिरायसैः
अथास्य धनुषः कोटिं पुनश्चिच्छेद मारिष
Nakulastu tatah karnam viddhva saptabhirayasaih
Athasya dhanushah kotim punashchichchheda marisha
17.66
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम्
नकुलस्य ततो बाणैः सर्वतोऽवारयद्दिशः
Sonyatkarmukamadaya samare vegavattaram
Nakulasya tato banaih sarvatovarayaddishah
17.67
संछाद्यमानः सहसा कर्णचापच्युतैः शरैः
चिच्छेद स शरांस्तूर्णं शरैरेव महारथः
Sanchhadyamanah sahasa karnachapachyutaih sharaih
Chichchheda sa sharansturnam sharaireva maharathah
17.68
ततो बाणमयं जालं विततं व्योम्न्यदृश्यत
खद्योतानां गणैरेव संपतद्भिर्यथा नभः
Tato banamayam jalam vitatam vyomnyadrishyata
Khadyotanam ganaireva sampatadbhiryatha nabhah
17.69
तैर्विमुक्तैः शरशतैश्छादितं गगनं तदा
शलभानां यथा व्रातैस्तद्वदासीत्समाकुलम्
Tairvimuktaih sharashataishchhaditam gaganam tada
Shalabhanam yatha vrataistadvadasitsamakulam
17.70
ते शरा हेमविकृताः संपतन्तो मुहुर्मुहुः
श्रेणीकृता अभासन्त हंसाः श्रेणीगता इव
Te shara hemavikritah sampatanto muhurmuhuh
Shrenikrita abhasanta hansah shrenigata iva
17.71
बाणजालावृते व्योम्नि छादिते च दिवाकरे
समसर्पत्ततो भूतं किंचिदेव विशां पते
Banajalavrite vyomni chhadite cha divakare
Samasarpattato bhutam kinchideva visham pate
17.72
निरुद्धे तत्र मार्गे तु शरसंघैः समन्ततः
व्यरोचतां महाभागौ बालसूर्याविवोदितौ
Niruddhe tatra marge tu sharasanghaih samantatah
Vyarochatam mahabhagau balasuryavivoditau
17.73
कर्णचापच्युतैर्बाणैर्वध्यमानास्तु सोमकाः
अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ताः शरार्दिताः
Karnachapachyutairbanairvadhyamanastu somakah
Avaliyanta rajendra vedanartah shararditah
17.74
नकुलस्य तथा बाणैर्वध्यमाना चमूस्तव
व्यशीर्यत दिशो राजन्वातनुन्ना इवाम्बुदाः
Nakulasya tatha banairvadhyamana chamustava
Vyashiryata disho rajanvatanunna ivambudah
17.75
ते सेने वध्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर्महाशरैः
शरपातमपक्रम्य ततः प्रेक्षकवत्स्थिते
Te sene vadhyamane tu tabhyam divyairmahasharaih
Sharapatamapakramya tatah prekshakavatsthite
17.76
प्रोत्सारिते जने तस्मिन्कर्णपाण्डवयोः शरैः
विव्याधाते महात्मानावन्योन्यं शरवृष्टिभिः
Protsarite jane tasminkarnapandavayoh sharaih
Vivyadhate mahatmanavanyonyam sharavrishtibhih
17.77
निदर्शयन्तौ त्वस्त्राणि दिव्यानि रणमूर्धनि
छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ
Nidarshayantau tvastrani divyani ranamurdhani
Chhadayantau cha sahasa parasparavadhaishinau
17.78
नकुलेन शरा मुक्ताः कङ्कबर्हिणवाससः
ते तु कर्णमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्त यथा परे
Nakulena shara muktah kankabarhinavasasah
Te tu karnamavachchhadya vyatishthanta yatha pare
17.79
शरवेश्मप्रविष्टौ तौ ददृशाते न कैश्चन
चन्द्रसूर्यौ यथा राजंश्छाद्यमानौ जलागमे
Sharaveshmapravishtau tau dadrishate na kaishchana
Chandrasuryau yatha rajanshchhadyamanau jalagame
17.80
ततः क्रुद्धो रणे कर्णः कृत्वा घोरतरं वपुः
पाण्डवं छादयामास समन्ताच्छरवृष्टिभिः
Tatah kruddho rane karnah kritva ghorataram vapuh
Pandavam chhadayamasa samantachchharavrishtibhih
17.81
स च्छाद्यमानः समरे सूतपुत्रेण पाण्डवः
न चकार व्यथां राजन्भास्करो जलदैर्यथा
Sa chchhadyamanah samare sutaputrena pandavah
Na chakara vyatham rajanbhaskaro jaladairyatha
17.82
ततः प्रहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष
प्रेषयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः
Tatah prahasyadhirathih sharajalani marisha
Preshayamasa samare shatashotha sahasrashah
17.83
एकच्छायमभूत्सर्वं तस्य बाणैर्महात्मनः
अभ्रच्छायेव संजज्ञे संपतद्भिः शरोत्तमैः
Ekachchhayamabhutsarvam tasya banairmahatmanah
Abhrachchhayeva sanjagye sampatadbhih sharottamaih
17.84
ततः कर्णो महाराज धनुश्छित्त्वा महात्मनः
सारथिं पातयामास रथनीडाद्धसन्निव
Tatah karno maharaja dhanushchhittva mahatmanah
Sarathim patayamasa rathanidaddhasanniva
17.85
तथाश्वांश्चतुरश्चास्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः
यमस्य सदनं तूर्णं प्रेषयामास भारत
Tathashvanshchaturashchasya chaturbhirnishitaih sharaih
Yamasya sadanam turnam preshayamasa bharata
17.86
अथास्य तं रथं तूर्णं तिलशो व्यधमच्छरैः
पताकां चक्ररक्षौ च ध्वजं खड्गं च मारिष
शतचन्द्रं ततश्चर्म सर्वोपकरणानि च
Athasya tam ratham turnam tilasho vyadhamachchharaih
Patakam chakrarakshau cha dhvajam khadgam cha marisha
Shatachandram tatashcharma sarvopakaranani cha
17.87
हताश्वो विरथश्चैव विवर्मा च विशां पते
अवतीर्य रथात्तूर्णं परिघं गृह्य विष्ठितः
Hatashvo virathashchaiva vivarma cha visham pate
Avatirya rathatturnam parigham grihya vishthitah
17.88
तमुद्यतं महाघोरं परिघं तस्य सूतजः
व्यहनत्सायकै राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
Tamudyatam mahaghoram parigham tasya sutajah
Vyahanatsayakai rajanshatashotha sahasrashah
17.89
व्यायुधं चैनमालक्ष्य शरैः संनतपर्वभिः
आर्दयद्बहुशः कर्णो न चैनं समपीडयत्
Vyayudham chainamalakshya sharaih sannataparvabhih
Ardayadbahushah karno na chainam samapidayat
17.90
स वध्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा
प्राद्रवत्सहसा राजन्नकुलो व्याकुलेन्द्रियः
Sa vadhyamanah samare kritastrena baliyasa
Pradravatsahasa rajannakulo vyakulendriyah
17.91
तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन्वै पुनः पुनः
सज्यमस्य धनुः कण्ठे सोऽवासृजत भारत
Tamabhidrutya radheyah prahasanvai punah punah
Sajyamasya dhanuh kanthe sovasrijata bharata
17.92
ततः स शुशुभे राजन्कण्ठासक्तमहाधनुः
परिवेषमनुप्राप्तो यथा स्याद्व्योम्नि चन्द्रमाः
यथैव च सितो मेघः शक्रचापेन शोभितः
Tatah sa shushubhe rajankanthasaktamahadhanuh
Pariveshamanuprapto yatha syadvyomni chandramah
Yathaiva cha sito meghah shakrachapena shobhitah
17.93
तमब्रवीत्तदा कर्णो व्यर्थं व्याहृतवानसि
वदेदानीं पुनर्हृष्टो वध्यं मां त्वं पुनः पुनः
Tamabravittada karno vyartham vyahritavanasi
Vadedanim punarhrishto vadhyam mam tvam punah punah
17.94
मा योत्सीर्गुरुभिः सार्धं बलवद्भिश्च पाण्डव
सदृशैस्तात युध्यस्व व्रीडां मा कुरु पाण्डव
गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णफल्गुनौ
Ma yotsirgurubhih sardham balavadbhishcha pandava
Sadrishaistata yudhyasva vridam ma kuru pandava
Griham va gachchha madreya yatra va krishnaphalgunau
17.95
एवमुक्त्वा महाराज व्यसर्जयत तं ततः
वधप्राप्तं तु तं राजन्नावधीत्सूतनन्दनः
स्मृत्वा कुन्त्या वचो राजंस्तत एनं व्यसर्जयत्
Evamuktva maharaja vyasarjayata tam tatah
Vadhapraptam tu tam rajannavadhitsutanandanah
Smritva kuntya vacho rajanstata enam vyasarjayat
17.96
विसृष्टः पाण्डवो राजन्सूतपुत्रेण धन्विना
व्रीडन्निव जगामाथ युधिष्ठिररथं प्रति
Visrishtah pandavo rajansutaputrena dhanvina
Vridanniva jagamatha yudhishthiraratham prati
17.97
आरुरोह रथं चापि सूतपुत्रप्रतापितः
निःश्वसन्दुःखसंतप्तः कुम्भे क्षिप्त इवोरगः
Aruroha ratham chapi sutaputrapratapitah
Nihshvasanduhkhasantaptah kumbhe kshipta ivoragah
17.98
तं विसृज्य रणे कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ
रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्णहयेन च
Tam visrijya rane karnah panchalanstvarito yayau
Rathenatipatakena chandravarnahayena cha
17.99
तत्राक्रन्दो महानासीत्पाण्डवानां विशां पते
दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान्
Tatrakrando mahanasitpandavanam visham pate
Drishtva senapatim yantam panchalanam rathavrajan
17.100
तत्राकरोन्महाराज कदनं सूतनन्दनः
मध्यं गते दिनकरे चक्रवत्प्रचरन्प्रभुः
Tatrakaronmaharaja kadanam sutanandanah
Madhyam gate dinakare chakravatpracharanprabhuh
17.101
भग्नचक्रै रथैः केचिच्छिन्नध्वजपताकिभिः
ससूतैर्हतसूतैश्च भग्नाक्षैश्चैव मारिष
ह्रियमाणानपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान्
Bhagnachakrai rathaih kechichchhinnadhvajapatakibhih
Sasutairhatasutaishcha bhagnakshaishchaiva marisha
Hriyamananapashyama panchalanam rathavrajan
17.102
तत्र तत्र च संभ्रान्ता विचेरुर्मत्तकुञ्जराः
दवाग्निना परीताङ्गा यथैव स्युर्महावने
Tatra tatra cha sambhranta vicherurmattakunjarah
Davagnina paritanga yathaiva syurmahavane
17.103
भिन्नकुम्भा विरुधिराश्छिन्नहस्ताश्च वारणाः
भिन्नगात्रवराश्चैव च्छिन्नवालाश्च मारिष
छिन्नाभ्राणीव संपेतुर्वध्यमाना महात्मना
Bhinnakumbha virudhirashchhinnahastashcha varanah
Bhinnagatravarashchaiva chchhinnavalashcha marisha
Chhinnabhraniva sampeturvadhyamana mahatmana
17.104
अपरे त्रासिता नागा नाराचशततोमरैः
तमेवाभिमुखा यान्ति शलभा इव पावकम्
Apare trasita naga narachashatatomaraih
Tamevabhimukha yanti shalabha iva pavakam
17.105
अपरे निष्टनन्तः स्म व्यदृश्यन्त महाद्विपाः
क्षरन्तः शोणितं गात्रैर्नगा इव जलप्लवम्
Apare nishtanantah sma vyadrishyanta mahadvipah
Ksharantah shonitam gatrairnaga iva jalaplavam
17.106
उरश्छदैर्विमुक्ताश्च वालबन्धैश्च वाजिनः
राजतैश्च तथा कांस्यैः सौवर्णैश्चैव भूषणैः
Urashchhadairvimuktashcha valabandhaishcha vajinah
Rajataishcha tatha kansyaih sauvarnaishchaiva bhushanaih
17.107
हीना आस्तरणैश्चैव खलीनैश्च विवर्जिताः
चामरैश्च कुथाभिश्च तूणीरैः पतितैरपि
Hina astaranaishchaiva khalinaishcha vivarjitah
Chamaraishcha kuthabhishcha tuniraih patitairapi
17.108
निहतैः सादिभिश्चैव शूरैराहवशोभिभिः
अपश्याम रणे तत्र भ्राम्यमाणान्हयोत्तमान्
Nihataih sadibhishchaiva shurairahavashobhibhih
Apashyama rane tatra bhramyamananhayottaman
17.109
प्रासैः खड्गैश्च संस्यूतानृष्टिभिश्च नराधिप
हययोधानपश्याम कञ्चुकोष्णीषधारिणः
Prasaih khadgaishcha sansyutanrishtibhishcha naradhipa
Hayayodhanapashyama kanchukoshnishadharinah
17.110
रथान्हेमपरिष्कारान्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः
भ्रममाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम्
Rathanhemaparishkaransuyuktanjavanairhayaih
Bhramamananapashyama hateshu rathishu drutam
17.111
भग्नाक्षकूबरान्कांश्चिच्छिन्नचक्रांश्च मारिष
विपताकाध्वजांश्चान्याञ्छिन्नेषायुगबन्धुरान्
Bhagnakshakubarankanshchichchhinnachakranshcha marisha
Vipatakadhvajanshchanyanchhinneshayugabandhuran
17.112
विहीनान्रथिनस्तत्र धावमानान्समन्ततः
सूर्यपुत्रशरैस्त्रस्तानपश्याम विशां पते
Vihinanrathinastatra dhavamanansamantatah
Suryaputrasharaistrastanapashyama visham pate
17.113
विशस्त्रांश्च तथैवान्यान्सशस्त्रांश्च बहून्हतान्
तावकाञ्जालसंछन्नानुरोघण्टाविभूषितान्
Vishastranshcha tathaivanyansashastranshcha bahunhatan
Tavakanjalasanchhannanuroghantavibhushitan
17.114
नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतान्
पदातीनन्वपश्याम धावमानान्समन्ततः
Nanavarnavichitrabhih patakabhiralankritan
Padatinanvapashyama dhavamanansamantatah
17.115
शिरांसि बाहूनूरूंश्च छिन्नानन्यांस्तथा युधि
कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम विनाकृतान्
Shiransi bahunurunshcha chhinnananyanstatha yudhi
Karnachapachyutairbanairapashyama vinakritan
17.116
महान्व्यतिकरो रौद्रो योधानामन्वदृश्यत
कर्णसायकनुन्नानां हतानां निशितैः शरैः
Mahanvyatikaro raudro yodhanamanvadrishyata
Karnasayakanunnanam hatanam nishitaih sharaih
17.117
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः
तमेवाभिमुखा यान्ति पतंगा इव पावकम्
Te vadhyamanah samare sutaputrena srinjayah
Tamevabhimukha yanti patanga iva pavakam
17.118
तं दहन्तमनीकानि तत्र तत्र महारथम्
क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्निमिवोल्बणम्
Tam dahantamanikani tatra tatra maharatham
Kshatriya varjayamasuryugantagnimivolbanam
17.119
हतशेषास्तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः
तान्प्रभग्नान्द्रुतान्कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्शरैः
अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान्
Hatasheshastu ye virah panchalanam maharathah
Tanprabhagnandrutankarnah prishthato vikiransharaih
Abhyadhavata tejasvi vishirnakavachadhvajan
17.120
तापयामास तान्बाणैः सूतपुत्रो महारथः
मध्यंदिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुदः
Tapayamasa tanbanaih sutaputro maharathah
Madhyandinamanuprapto bhutaniva tamonudah