UtshovChapter 16
16.1
धृतराष्ट्र उवाच
पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो युधि संजय
एकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च
Dhritarashtra uvacha
Pandye hate kimakarodarjuno yudhi sanjaya
Ekavirena karnena draviteshu pareshu cha
16.2
समाप्तविद्यो बलवान्युक्तो वीरश्च पाण्डवः
सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शंकरेण महात्मना
Samaptavidyo balavanyukto virashcha pandavah
Sarvabhuteshvanugyatah shankarena mahatmana
16.3
तस्मान्महद्भयं तीव्रममित्रघ्नाद्धनंजयात्
स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Tasmanmahadbhayam tivramamitraghnaddhananjayat
Sa yattatrakarotparthastanmamachakshva sanjaya
16.4
संजय उवाच
हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम्
पश्यातिमान्यं राजानमपयातांश्च पाण्डवान्
Sanjaya uvacha
Hate pandyerjunam krishnastvarannaha vacho hitam
Pashyatimanyam rajanamapayatanshcha pandavan
16.5
अश्वत्थाम्नश्च संकल्पाद्धताः कर्णेन सृञ्जयाः
तथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत्
इत्याचष्ट सुदुर्धर्षो वासुदेवः किरीटिने
Ashvatthamnashcha sankalpaddhatah karnena srinjayah
Tathashvanaranaganam kritam cha kadanam mahat
Ityachashta sudurdharsho vasudevah kiritine
16.6
एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातुर्घोरं महद्भयम्
वाहयाश्वान्हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः
Etachchhrutva cha drishtva cha bhraturghoram mahadbhayam
Vahayashvanhrishikesha kshipramityaha pandavah
16.7
ततः प्रायाद्धृषीकेशो रथेनाप्रतियोधिना
दारुणश्च पुनस्तत्र प्रादुरासीत्समागमः
Tatah prayaddhrishikesho rathenapratiyodhina
Darunashcha punastatra pradurasitsamagamah
16.8
ततः प्रववृते भूयः संग्रामो राजसत्तम
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः
Tatah pravavrite bhuyah sangramo rajasattama
Karnasya pandavanam cha yamarashtravivardhanah
16.9
धनूंषि बाणान्परिघानसितोमरपट्टिशान्
मुसलानि भुशुण्डीश्च शक्तिऋष्टिपरश्वधान्
Dhanunshi bananparighanasitomarapattishan
Musalani bhushundishcha shaktirishtiparashvadhan
16.10
गदाः प्रासानसीन्कुन्तान्भिण्डिपालान्महाङ्कुशान्
प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिगीषया
Gadah prasanasinkuntanbhindipalanmahankushan
Pragrihya kshipramapetuh parasparajigishaya
16.11
बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत्
पृथिवीं नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान्
Banajyatalashabdena dyam dishah pradisho viyat
Prithivim nemighoshena nadayantobhyayuh paran
16.12
तेन शब्देन महता संहृष्टाश्चक्रुराहवम्
वीरा वीरैर्महाघोरं कलहान्तं तितीर्षवः
Tena shabdena mahata sanhrishtashchakrurahavam
Vira virairmahaghoram kalahantam titirshavah
16.13
ज्यातलत्रधनुःशब्दाः कुञ्जराणां च बृंहितम्
ताडितानां च पततां निनादः सुमहानभूत्
Jyatalatradhanuhshabdah kunjaranam cha brinhitam
Taditanam cha patatam ninadah sumahanabhut
16.14
बाणशब्दांश्च विविधाञ्शूराणामभिगर्जताम्
श्रुत्वा शब्दं भृशं त्रेसुर्जघ्नुर्मम्लुश्च भारत
Banashabdanshcha vividhanshuranamabhigarjatam
Shrutva shabdam bhrisham tresurjaghnurmamlushcha bharata
16.15
तेषां नानद्यतां चैव शस्त्रवृष्टिं च मुञ्चताम्
बहूनाधिरथिः कर्णः प्रममाथ रणेषुभिः
Tesham nanadyatam chaiva shastravrishtim cha munchatam
Bahunadhirathih karnah pramamatha raneshubhih
16.16
पञ्च पाञ्चालवीराणां रथान्दश च पञ्च च
साश्वसूतध्वजान्कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम्
Pancha panchalaviranam rathandasha cha pancha cha
Sashvasutadhvajankarnah sharairninye yamakshayam
16.17
योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे
शीघ्रास्त्रा दिवमावृत्य परिवव्रुः समन्ततः
Yodhamukhya mahaviryah pandunam karnamahave
Shighrastra divamavritya parivavruh samantatah
16.18
ततः कर्णो द्विषत्सेनां शरवर्षैर्विलोडयन्
विजगाहेऽण्डजापूर्णां पद्मिनीमिव यूथपः
Tatah karno dvishatsenam sharavarshairvilodayan
Vijagahendajapurnam padminimiva yuthapah
16.19
द्विषन्मध्यमवस्कन्द्य राधेयो धनुरुत्तमम्
विधुन्वानः शितैर्बाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत्
Dvishanmadhyamavaskandya radheyo dhanuruttamam
Vidhunvanah shitairbanaih shiransyunmathya patayat
16.20
चर्मवर्माणि संछिन्द्य निर्वापमिव देहिनाम्
विषेहुर्नास्य संपर्कं द्वितीयस्य पतत्रिणः
Charmavarmani sanchhindya nirvapamiva dehinam
Vishehurnasya samparkam dvitiyasya patatrinah
16.21
वर्मदेहासुमथनैर्धनुषः प्रच्युतैः शरैः
मौर्व्या तलत्रैर्न्यवधीत्कशया वाजिनो यथा
Varmadehasumathanairdhanushah prachyutaih sharaih
Maurvya talatrairnyavadhitkashaya vajino yatha
16.22
पाण्डुसृञ्जयपाञ्चालाञ्शरगोचरमानयत्
ममर्द कर्णस्तरसा सिंहो मृगगणानिव
Pandusrinjayapanchalansharagocharamanayat
Mamarda karnastarasa sinho mrigagananiva
16.23
ततः पाञ्चालपुत्राश्च द्रौपदेयाश्च मारिष
यमौ च युयुधानश्च सहिताः कर्णमभ्ययुः
Tatah panchalaputrashcha draupadeyashcha marisha
Yamau cha yuyudhanashcha sahitah karnamabhyayuh
16.24
व्यायच्छमानाः सुभृशं कुरुपाण्डवसृञ्जयाः
प्रियानसून्रणे त्यक्त्वा योधा जग्मुः परस्परम्
Vyayachchhamanah subhrisham kurupandavasrinjayah
Priyanasunrane tyaktva yodha jagmuh parasparam
16.25
सुसंनद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः
गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिघैश्च महारथाः
Susannaddhah kavachinah sashirastranabhushanah
Gadabhirmusalaishchanye parighaishcha maharathah
16.26
समभ्यधावन्त भृशं देवा दण्डैरिवोद्यतैः
नदन्तश्चाह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष
Samabhyadhavanta bhrisham deva dandairivodyataih
Nadantashchahvayantashcha pravalgantashcha marisha
16.27
ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चाहवताडिताः
वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षणा युधि
Tato nijaghnuranyonyam petushchahavataditah
Vamanto rudhiram gatrairvimastishkekshana yudhi
16.28
दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्त्रैर्दाडिमसंनिभैः
जीवन्त इव चाप्येते तस्थुः शस्त्रोपबृंहिताः
Dantapurnaih sarudhirairvaktrairdadimasannibhaih
Jivanta iva chapyete tasthuh shastropabrinhitah
16.29
परस्परं चाप्यपरे पट्टिशैरसिभिस्तथा
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च नखरप्रासतोमरैः
Parasparam chapyapare pattishairasibhistatha
Shaktibhirbhindipalaishcha nakharaprasatomaraih
16.30
ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा
संचकर्तुश्च जघ्नुश्च क्रुद्धा निर्बिभिदुश्च ह
Tatakshushchichchhidushchanye bibhidushchikshipustatha
Sanchakartushcha jaghnushcha kruddha nirbibhidushcha ha
16.31
पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः
क्षरन्तः स्वरसं रक्तं प्रकृताश्चन्दना इव
Peturanyonyanihata vyasavo rudhirokshitah
Ksharantah svarasam raktam prakritashchandana iva
16.32
रथै रथा विनिहता हस्तिनश्चापि हस्तिभिः
नरा नरवरैः पेतुरश्वाश्चाश्वैः सहस्रशः
Rathai ratha vinihata hastinashchapi hastibhih
Nara naravaraih peturashvashchashvaih sahasrashah
16.33
ध्वजाः शिरांसि च्छत्राणि द्विपहस्ता नृणां भुजाः
क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रैश्च छिन्नाः शस्त्राणि तत्यजुः
Dhvajah shiransi chchhatrani dvipahasta nrinam bhujah
Kshurairbhallardhachandraishcha chhinnah shastrani tatyajuh
16.34
नरांश्च नागांश्च रथान्हयान्ममृदुराहवे
अश्वारोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः
Naranshcha naganshcha rathanhayanmamridurahave
Ashvarohairhatah shurashchhinnahastashcha dantinah
16.35
सपताका ध्वजाः पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः
पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा
Sapataka dhvajah peturvishirna iva parvatah
Pattibhishcha samaplutya dviradah syandanastatha
16.36
प्रहता हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः
अश्वारोहाः समासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः
सादिभिः पत्तिसंघाश्च निहता युधि शेरते
Prahata hanyamanashcha patitashchaiva sarvashah
Ashvarohah samasadya tvaritah pattibhirhatah
Sadibhih pattisanghashcha nihata yudhi sherate
16.37
मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्रजः
हतानां वदनान्यासन्गात्राणि च महामते
Mriditaniva padmani pramlana iva cha srajah
Hatanam vadananyasangatrani cha mahamate
16.38
रूपाण्यत्यर्थकाम्यानि द्विरदाश्वनृणां नृप
समुन्नानीव वस्त्राणि प्रापुर्दुर्दर्शतां परम्
Rupanyatyarthakamyani dviradashvanrinam nripa
Samunnaniva vastrani prapurdurdarshatam param