UtshovChapter 15
15.1
धृतराष्ट्र उवाच
प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः
न त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम्
Dhritarashtra uvacha
Proktastvaya purvameva praviro lokavishrutah
Na tvasya karma sangrame tvaya sanjaya kirtitam
15.2
तस्य विस्तरतो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम्
शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च
Tasya vistarato bruhi pravirasyadya vikramam
Shiksham prabhavam viryam cha pramanam darpameva cha
15.3
संजय उवाच
द्रोणभीष्मकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान्
समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्मन्यसे युधि
Sanjaya uvacha
Dronabhishmakripadraunikarnarjunajanardanan
Samaptavidyandhanushi shreshthanyanmanyase yudhi
15.4
तुल्यता कर्णभीष्माभ्यामात्मनो येन दृश्यते
वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नात्मनीच्छति
Tulyata karnabhishmabhyamatmano yena drishyate
Vasudevarjunabhyam cha nyunatam natmanichchhati
15.5
स पाण्ड्यो नृपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः
कर्णस्यानीकमवधीत्परिभूत इवान्तकः
Sa pandyo nripatishreshthah sarvashastrabhritam varah
Karnasyanikamavadhitparibhuta ivantakah
15.6
तदुदीर्णरथाश्वं च पत्तिप्रवरकुञ्जरम्
कुलालचक्रवद्भ्रान्तं पाण्ड्येनाधिष्ठितं बलम्
Tadudirnarathashvam cha pattipravarakunjaram
Kulalachakravadbhrantam pandyenadhishthitam balam
15.7
व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रविद्धायुधान्रिपून्
सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्
Vyashvasutadhvajarathanvipraviddhayudhanripun
Samyagastaih sharaih pandyo vayurmeghanivakshipat
15.8
द्विरदान्प्रहतप्रोथान्विपताकध्वजायुधान्
सपादरक्षानवधीद्वज्रेणारीनिवारिहा
Dviradanprahataprothanvipatakadhvajayudhan
Sapadarakshanavadhidvajrenarinivariha
15.9
सशक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि
पुलिन्दखशबाह्लीकान्निषादान्ध्रकतङ्गणान्
Sashaktiprasatuniranashvarohanhayanapi
Pulindakhashabahlikannishadandhrakatanganan
15.10
दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च क्रूरान्संग्रामकर्कशान्
विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून्
Dakshinatyanshcha bhojanshcha kruransangramakarkashan
Vishastrakavachanbanaih kritva pandyokarodvyasun
15.11
चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्ड्यमाहवे
दृष्ट्वा द्रौणिरसंभ्रान्तमसंभ्रान्ततरोऽभ्ययात्
Chaturangam balam banairnighnantam pandyamahave
Drishtva draunirasambhrantamasambhrantatarobhyayat
15.12
आभाष्य चैनं मधुरमभि नृत्यन्नभीतवत्
प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयन्
Abhashya chainam madhuramabhi nrityannabhitavat
Praha praharatam shreshthah smitapurvam samahvayan
15.13
राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन
वज्रसंहननप्रख्य प्रधानबलपौरुष
Rajankamalapatraksha pradhanayudhavahana
Vajrasanhananaprakhya pradhanabalapaurusha
15.14
मुष्टिश्लिष्टायुधाभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः
दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम्
Mushtishlishtayudhabhyam cha vyayatabhyam mahaddhanuh
Dorbhyam vispharayanbhasi mahajaladavadbhrisham
15.15
शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः
मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे
Sharavarshairmahavegairamitranabhivarshatah
Madanyam nanupashyami prativiram tavahave
15.16
रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून्
मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः
Rathadviradapattyashvanekah pramathase bahun
Mrigasanghanivaranye vibhirbhimabalo harih
15.17
महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन्
वर्षान्ते सस्यहा पीथो भाभिरापूरयन्निव
Mahata rathaghoshena divam bhumim cha nadayan
Varshante sasyaha pitho bhabhirapurayanniva
15.18
संस्पृशानः शरांस्तीक्ष्णांस्तूणादाशीविषोपमान्
मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेणान्धको यथा
Sansprishanah sharanstikshnanstunadashivishopaman
Mayaivaikena yudhyasva tryambakenandhako yatha
15.19
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रहरेति च ताडितः
कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः
Evamuktastathetyuktva prahareti cha taditah
Karnina dronatanayam vivyadha malayadhvajah
15.20
मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः
स्मयन्नभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यसत्तमः
Marmabhedibhiratyugrairbanairagnishikhopamaih
Smayannabhyahanaddraunih pandyamacharyasattamah
15.21
ततो नवापरांस्तीक्ष्णान्नाराचान्कङ्कवाससः
गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामा व्यवासृजत्
Tato navaparanstikshnannarachankankavasasah
Gatya dashamya sanyuktanashvatthama vyavasrijat
15.22
तेषां पञ्चाच्छिनत्पाण्ड्यः पञ्चभिर्निशितैः शरैः
चत्वारोऽभ्याहनन्वाहानाशु ते व्यसवोऽभवन्
Tesham panchachchhinatpandyah panchabhirnishitaih sharaih
Chatvarobhyahananvahanashu te vyasavobhavan
15.23
अथ द्रोणसुतस्येषूंस्तांश्छित्त्वा निशितैः शरैः
धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यवर्चसः
Atha dronasutasyeshunstanshchhittva nishitaih sharaih
Dhanurjyam vitatam pandyashchichchhedadityavarchasah
15.24
विज्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा
ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास पाण्ड्यतः
इषुसंबाधमाकाशमकरोद्दिश एव च
Vijyam dhanurathadhijyam kritva drauniramitraha
Tatah sharasahasrani preshayamasa pandyatah
Ishusambadhamakashamakaroddisha eva cha
15.25
ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः
जानानोऽप्यक्षयान्पाण्ड्योऽशातयत्पुरुषर्षभः
Tatastanasyatah sarvandraunerbananmahatmanah
Jananopyakshayanpandyoshatayatpurusharshabhah
15.26
प्रहितांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः
चक्ररक्षौ ततस्तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः
Prahitanstanprayatnena chhittva draunerishunarih
Chakrarakshau tatastasya pranudannishitaih sharaih
15.27
अथारेर्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः
प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा
Atharerlaghavam drishtva mandalikritakarmukah
Prasyaddronasuto bananvrishtim pushanujo yatha
15.28
अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम्
अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष
Ashtavashtagavanyuhuh shakatani yadayudham
Ahnastadashtabhagena draunishchikshepa marisha
15.29
तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम्
ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन्
Tamantakamiva kruddhamantakalantakopamam
Ye ye dadrishire tatra visangyah prayashobhavan
15.30
पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महीम्
आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्याभ्यवीवृषत्
Parjanya iva gharmante vrishtya sadridrumam mahim
Acharyaputrastam senam banavrishtyabhyavivrishat
15.31
द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम्
वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं रुद्ध्वा पाण्ड्यानिलोऽनदत्
Drauniparjanyamuktam tam banavrishtim suduhsaham
Vayavyastrena sa kshipram ruddhva pandyanilonadat
15.32
तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितम्
मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत्
Tasya nanadatah ketum chandanagurubhushitam
Malayapratimam draunishchhittvashvanshchaturohanat
15.33
सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिस्वनम्
धनुश्छित्त्वार्धचन्द्रेण व्यधमत्तिलशो रथम्
Sutamekeshuna hatva mahajaladanisvanam
Dhanushchhittvardhachandrena vyadhamattilasho ratham
15.34
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च
प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्न जघान रणेप्सया
Astrairastrani sanvarya chhittva sarvayudhani cha
Praptamapyahitam draunirna jaghana ranepsaya
15.35
हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित;स्त्वराभिसृष्टः प्रतिशर्मगो बली
तमध्यतिष्ठन्मलयेश्वरो महा;न्यथाद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा
Hateshvaro dantivarah sukalpita;stvarabhisrishtah pratisharmago bali
Tamadhyatishthanmalayeshvaro maha;nyathadrishringam harirunnadanstatha
15.36
स तोमरं भास्कररश्मिसंनिभं; बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः
ससर्ज शीघ्रं प्रतिपीडयन्गजं; गुरोः सुतायाद्रिपतीश्वरो नदन्
Sa tomaram bhaskararashmisannibham; balastrasargottamayatnamanyubhih
Sasarja shighram pratipidayangajam; guroh sutayadripatishvaro nadan
15.37
मणिप्रतानोत्तमवज्रहाटकै;रलंकृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः
हतोऽस्यसावित्यसकृन्मुदा नद;न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम्
Manipratanottamavajrahatakai;ralankritam chanshukamalyamauktikaih
Hatosyasavityasakrinmuda nada;nparabhinaddraunivarangabhushanam
15.38
तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं; भृशाभिघातात्पतितं विचूर्णितम्
महेन्द्रवज्राभिहतं महावनं; यथाद्रिशृङ्गं धरणीतले तथा
Tadarkachandragrahapavakatvisham; bhrishabhighatatpatitam vichurnitam
Mahendravajrabhihatam mahavanam; yathadrishringam dharanitale tatha
15.39
ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना; पदाहतो नागपतिर्यथा तथा
समादधे चान्तकदण्डसंनिभा;निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश
Tatah prajajvala parena manyuna; padahato nagapatiryatha tatha
Samadadhe chantakadandasannibha;nishunamitrantakaranshchaturdasha
15.40
द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि;र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः
जघान षड्भिः षडृतूत्तमत्विषः; स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान्
Dvipasya padagrakaransa panchabhi;rnripasya bahu cha shirotha cha tribhih
Jaghana shadbhih shadrituttamatvishah; sa pandyarajanucharanmaharathan
15.41
सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ; सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितौ
भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ; विवेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ
Sudirghavrittau varachandanokshitau; suvarnamuktamanivajrabhushitau
Bhujau dharayam patitau nripasya tau; viveshtatustarkshyahatavivoragau
15.42
शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं; सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम्
क्षितौ विबभ्राज पतत्सकुण्डलं; विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा
Shirashcha tatpurnashashiprabhananam; saroshatamrayatanetramunnasam
Kshitau vibabhraja patatsakundalam; vishakhayormadhyagatah shashi yatha
15.43
समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः; समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः
सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा; जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः
Samaptavidyam tu guroh sutam nripah; samaptakarmanamupetya te sutah
Suhridvritotyarthamapujayanmuda; jite balau vishnumivamareshvarah