UtshovChapter 12
12.1
धृतराष्ट्र उवाच
यथा संशप्तकैः सार्धमर्जुनस्याभवद्रणः
अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस्तद्ब्रवीहि मे
Dhritarashtra uvacha
Yatha sanshaptakaih sardhamarjunasyabhavadranah
Anyesham cha madiyanam pandavaistadbravihi me
12.2
संजय उवाच
शृणु राजन्यथावृत्तं संग्रामं ब्रुवतो मम
वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्मप्रणाशनम्
Sanjaya uvacha
Shrinu rajanyathavrittam sangramam bruvato mama
Viranam shatrubhih sardham dehapapmapranashanam
12.3
पार्थः संशप्तकगणं प्रविश्यार्णवसंनिभम्
व्यक्षोभयदमित्रघ्नो महावात इवार्णवम्
Parthah sanshaptakaganam pravishyarnavasannibham
Vyakshobhayadamitraghno mahavata ivarnavam
12.4
शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितैर्भल्लैर्धनंजयः
पूर्णचन्द्राभवक्त्राणि स्वक्षिभ्रूदशनानि च
संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैर्नलिनैरिव
Shiransyunmathya viranam shitairbhallairdhananjayah
Purnachandrabhavaktrani svakshibhrudashanani cha
Santastara kshitim kshipram vinalairnalinairiva
12.5
सुवृत्तानायतान्पुष्टांश्चन्दनागुरुभूषितान्
सायुधान्सतनुत्राणान्पञ्चास्योरगसंनिभान्
बाहून्क्षुरैरमित्राणां विचकर्तार्जुनो रणे
Suvrittanayatanpushtanshchandanagurubhushitan
Sayudhansatanutrananpanchasyoragasannibhan
Bahunkshurairamitranam vichakartarjuno rane
12.6
धुर्यान्धुर्यतरान्सूतान्ध्वजांश्चापानि सायकान्
पाणीनरत्नीनसकृद्भल्लैश्चिच्छेद पाण्डवः
Dhuryandhuryataransutandhvajanshchapani sayakan
Paninaratninasakridbhallaishchichchheda pandavah
12.7
द्विपान्हयान्रथांश्चैव सारोहानर्जुनो रणे
शरैरनेकसाहस्रै राजन्निन्ये यमक्षयम्
Dvipanhayanrathanshchaiva sarohanarjuno rane
Sharairanekasahasrai rajanninye yamakshayam
12.8
तं प्रवीरं प्रतीयाता नर्दमाना इवर्षभाः
वाशितार्थमभिक्रुद्धा हुंकृत्वा चाभिदुद्रुवुः
निघ्नन्तमभिजघ्नुस्ते शरैः शृङ्गैरिवर्षभाः
Tam praviram pratiyata nardamana ivarshabhah
Vashitarthamabhikruddha hunkritva chabhidudruvuh
Nighnantamabhijaghnuste sharaih shringairivarshabhah
12.9
तस्य तेषां च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम्
त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा
Tasya tesham cha tadyuddhamabhavallomaharshanam
Trailokyavijaye yadrigdaityanam saha vajrina
12.10
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः
इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं विद्ध्वा प्राणान्ररास सः
Astrairastrani sanvarya dvishatam sarvatorjunah
Ishubhirbahubhisturnam viddhva prananrarasa sah
12.11
छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान्हतयोधाश्वसारथीन्
विध्वस्तायुधतूणीरान्समुन्मथितकेतनान्
Chhinnatrivenuchakrakshanhatayodhashvasarathin
Vidhvastayudhatuniransamunmathitaketanan
12.12
संछिन्नयोक्त्ररश्मीकान्वित्रिवेणून्विकूबरान्
विध्वस्तबन्धुरयुगान्विशस्तायुधमण्डलान्
रथान्विशकलीकुर्वन्महाभ्राणीव मारुतः
Sanchhinnayoktrarashmikanvitrivenunvikubaran
Vidhvastabandhurayuganvishastayudhamandalan
Rathanvishakalikurvanmahabhraniva marutah
12.13
विस्मापयन्प्रेक्षणीयं द्विषातां भयवर्धनम्
महारथसहस्रस्य समं कर्मार्जुनोऽकरोत्
Vismapayanprekshaniyam dvishatam bhayavardhanam
Maharathasahasrasya samam karmarjunokarot
12.14
सिद्धदेवर्षिसंघाश्च चारणाश्चैव तुष्टुवुः
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन्
केशवार्जुनयोर्मूर्ध्नि प्राह वाक्चाशरीरिणी
Siddhadevarshisanghashcha charanashchaiva tushtuvuh
Devadundubhayo neduh pushpavarshani chapatan
Keshavarjunayormurdhni praha vakchasharirini
12.15
चन्द्रार्कानिलवह्नीनां कान्तिदीप्तिबलद्युतीः
यौ सदा बिभ्रतुर्वीरौ ताविमौ केशवार्जुनौ
Chandrarkanilavahninam kantidiptibaladyutih
Yau sada bibhraturvirau tavimau keshavarjunau
12.16
ब्रह्मेशानाविवाजय्यौ वीरावेकरथे स्थितौ
सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणावुभौ
Brahmeshanavivajayyau viravekarathe sthitau
Sarvabhutavarau virau naranarayanavubhau
12.17
इत्येतन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च भारत
अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णावभ्यद्रवद्रणे
Ityetanmahadashcharyam drishtva shrutva cha bharata
Ashvatthama susanyattah krishnavabhyadravadrane
12.18
अथ पाण्डवमस्यन्तं यमकालान्तकाञ्शरान्
सेषुणा पाणिनाहूय हसन्द्रौणिरथाब्रवीत्
Atha pandavamasyantam yamakalantakansharan
Seshuna paninahuya hasandraunirathabravit
12.19
यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमर्हमिवातिथिम्
ततः सर्वात्मनाद्य त्वं युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे
Yadi mam manyase vira praptamarhamivatithim
Tatah sarvatmanadya tvam yuddhatithyam prayachchha me
12.20
एवमाचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया
बहु मेनेऽर्जुनोऽऽत्मानमिदं चाह जनार्दनम्
Evamacharyaputrena samahuto yuyutsaya
Bahu menerjunotmanamidam chaha janardanam
12.21
संशप्तकाश्च मे वध्या द्रौणिराह्वयते च माम्
यदत्रानन्तरं प्राप्तं प्रशाधि त्वं महाभुज
Sanshaptakashcha me vadhya draunirahvayate cha mam
Yadatranantaram praptam prashadhi tvam mahabhuja
12.22
एवमुक्तोऽवहत्पार्थं कृष्णो द्रोणात्मजान्तिकम्
जैत्रेण विधिनाहूतं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे
Evamuktovahatpartham krishno dronatmajantikam
Jaitrena vidhinahutam vayurindramivadhvare
12.23
तमामन्त्र्यैकमनसा केशवो द्रौणिमब्रवीत्
अश्वत्थामन्स्थिरो भूत्वा प्रहराशु सहस्व च
Tamamantryaikamanasa keshavo draunimabravit
Ashvatthamansthiro bhutva praharashu sahasva cha
12.24
निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालोऽयमुपजीविनाम्
सूक्ष्मो विवादो विप्राणां स्थूलौ क्षात्रौ जयाजयौ
Nirveshtum bhartripindam hi kaloyamupajivinam
Sukshmo vivado vipranam sthulau kshatrau jayajayau
12.25
यां न संक्षमसे मोहाद्दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम्
तामाप्तुमिच्छन्युध्यस्व स्थिरो भूत्वाद्य पाण्डवम्
Yam na sankshamase mohaddivyam parthasya satkriyam
Tamaptumichchhanyudhyasva sthiro bhutvadya pandavam
12.26
इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्त्वा द्विजोत्तमः
विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैरर्जुनं त्रिभिः
Ityukto vasudevena tathetyuktva dvijottamah
Vivyadha keshavam shashtya narachairarjunam tribhih
12.27
तस्यार्जुनः सुसंक्रुद्धस्त्रिभिर्भल्लैः शरासनम्
चिच्छेदाथान्यदादत्त द्रौणिर्घोरतरं धनुः
Tasyarjunah susankruddhastribhirbhallaih sharasanam
Chichchhedathanyadadatta draunirghorataram dhanuh
12.28
सज्यं कृत्वा निमेषात्तद्विव्याधार्जुनकेशवौ
त्रिभिः शरैर्वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम्
Sajyam kritva nimeshattadvivyadharjunakeshavau
Tribhih sharairvasudevam sahasrena cha pandavam
12.29
ततः शरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
ससृजे द्रौणिरायस्तः संस्तभ्य च रणेऽर्जुनम्
Tatah sharasahasrani prayutanyarbudani cha
Sasrije draunirayastah sanstabhya cha ranerjunam
12.30
इषुधेर्धनुषो ज्याया अङ्गुलीभ्यश्च मारिष
बाह्वोः कराभ्यामुरसो वदनघ्राणनेत्रतः
Ishudherdhanusho jyaya angulibhyashcha marisha
Bahvoh karabhyamuraso vadanaghrananetratah
12.31
कर्णाभ्यां शिरसोऽङ्गेभ्यो लोमवर्त्मभ्य एव च
रथध्वजेभ्यश्च शरा निष्पेतुर्ब्रह्मवादिनः
Karnabhyam shirasongebhyo lomavartmabhya eva cha
Rathadhvajebhyashcha shara nishpeturbrahmavadinah
12.32
शरजालेन महता विद्ध्वा केशवपाण्डवौ
ननाद मुदितो द्रौणिर्महामेघौघनिस्वनः
Sharajalena mahata viddhva keshavapandavau
Nanada mudito draunirmahameghaughanisvanah
12.33
तस्य नानदतः श्रुत्वा पाण्डवोऽच्युतमब्रवीत्
पश्य माधव दौरात्म्यं द्रोणपुत्रस्य मां प्रति
Tasya nanadatah shrutva pandavochyutamabravit
Pashya madhava dauratmyam dronaputrasya mam prati
12.34
वधप्राप्तौ मन्यते नौ प्रवेश्य शरवेश्मनि
एषोऽस्य हन्मि संकल्पं शिक्षया च बलेन च
Vadhapraptau manyate nau praveshya sharaveshmani
Eshosya hanmi sankalpam shikshaya cha balena cha
12.35
अश्वत्थाम्नः शरानस्तांश्छित्त्वैकैकं त्रिधा त्रिधा
व्यधमद्भरतश्रेष्ठो नीहारमिव मारुतः
Ashvatthamnah sharanastanshchhittvaikaikam tridha tridha
Vyadhamadbharatashreshtho niharamiva marutah
12.36
ततः संशप्तकान्भूयः साश्वसूतरथद्विपान्
ध्वजपत्तिगणानुग्रैर्बाणैर्विव्याध पाण्डवः
Tatah sanshaptakanbhuyah sashvasutarathadvipan
Dhvajapattigananugrairbanairvivyadha pandavah
12.37
ये ये ददृशिरे तत्र यद्यद्रूपं यथा यथा
ते ते तत्तच्छरैर्व्याप्तं मेनिरेऽऽत्मानमेव च
Ye ye dadrishire tatra yadyadrupam yatha yatha
Te te tattachchharairvyaptam meniretmanameva cha
12.38
ते गाण्डीवप्रणुदिता नानारूपाः पतत्रिणः
क्रोशे साग्रे स्थितान्घ्नन्ति द्विपांश्च पुरुषान्रणे
Te gandivapranudita nanarupah patatrinah
Kroshe sagre sthitanghnanti dvipanshcha purushanrane
12.39
भल्लैश्छिन्नाः कराः पेतुः करिणां मदकर्षिणाम्
छिन्ना यथा परशुभिः प्रवृद्धाः शरदि द्रुमाः
Bhallaishchhinnah karah petuh karinam madakarshinam
Chhinna yatha parashubhih pravriddhah sharadi drumah
12.40
पश्चात्तु शैलवत्पेतुस्ते गजाः सह सादिभिः
वज्रिवज्रप्रमथिता यथैवाद्रिचयास्तथा
Pashchattu shailavatpetuste gajah saha sadibhih
Vajrivajrapramathita yathaivadrichayastatha
12.41
गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान्
विनीतजवनान्युक्तानास्थितान्युद्धदुर्मदान्
Gandharvanagarakaranvidhivatkalpitanrathan
Vinitajavananyuktanasthitanyuddhadurmadan
12.42
शरैर्विशकलीकुर्वन्नमित्रानभ्यवीवृषत्
अलंकृतानश्वसादीन्पत्तींश्चाहन्धनंजयः
Sharairvishakalikurvannamitranabhyavivrishat
Alankritanashvasadinpattinshchahandhananjayah
12.43
धनंजययुगान्तार्कः संशप्तकमहार्णवम्
व्यशोषयत दुःशोषं तीव्रैः शरगभस्तिभिः
Dhananjayayugantarkah sanshaptakamaharnavam
Vyashoshayata duhshosham tivraih sharagabhastibhih
12.44
पुनर्द्रौणिमहाशैलं नाराचैः सूर्यसंनिभैः
निर्बिभेद महावेगैस्त्वरन्वज्रीव पर्वतम्
Punardraunimahashailam narachaih suryasannibhaih
Nirbibheda mahavegaistvaranvajriva parvatam
12.45
तमाचार्यसुतः क्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः
युयुत्सुर्नाशकद्योद्धुं पार्थस्तानन्तराच्छिनत्
Tamacharyasutah kruddhah sashvayantaramashugaih
Yuyutsurnashakadyoddhum parthastanantarachchhinat
12.46
ततः परमसंक्रुद्धः काण्डकोशानवासृजत्
अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा
Tatah paramasankruddhah kandakoshanavasrijat
Ashvatthamabhirupaya grihanatithaye yatha
12.47
अथ संशप्तकांस्त्यक्त्वा पाण्डवो द्रौणिमभ्ययात्
अपाङ्क्तेयमिव त्यक्त्वा दाता पाङ्क्तेयमर्थिनम्
Atha sanshaptakanstyaktva pandavo draunimabhyayat
Apankteyamiva tyaktva data pankteyamarthinam
12.48
ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः
नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव
Tatah samabhavadyuddham shukrangirasavarchasoh
Nakshatramabhito vyomni shukrangirasayoriva
12.49
संतापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः
लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव
Santapayantavanyonyam diptaih sharagabhastibhih
Lokatrasakaravastam vimargasthau grahaviva
12.50
ततोऽविध्यद्भ्रुवोर्मध्ये नाराचेनार्जुनो भृशम्
स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः
Tatovidhyadbhruvormadhye narachenarjuno bhrisham
Sa tena vibabhau draunirurdhvarashmiryatha ravih
12.51
अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नार्दितौ भृशम्
सरश्मिजालनिकरौ युगान्तार्काविवासतुः
Atha krishnau sharashatairashvatthamnarditau bhrisham
Sarashmijalanikarau yugantarkavivasatuh
12.52
ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्र;मवासृजद्वासुदेवाभिगुप्तः
द्रौणायनिं चाभ्यहनत्पृषत्कै;र्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः
Tatorjunah sarvatodharamastra;mavasrijadvasudevabhiguptah
Draunayanim chabhyahanatprishatkai;rvajragnivaivasvatadandakalpaih
12.53
स केशवं चार्जुनं चातितेजा; विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा
बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगै;र्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत
Sa keshavam charjunam chatiteja; vivyadha marmasvatiraudrakarma
Banaih sumuktairatitivravegai;ryairahato mrityurapi vyatheta
12.54
द्रौणेरिषूनर्जुनः संनिवार्य; व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः
तं साश्वसूतध्वजमेकवीर;मावृत्य संशप्तकसैन्यमार्छत्
Draunerishunarjunah sannivarya; vyayachchhatastaddvigunaih supunkhaih
Tam sashvasutadhvajamekavira;mavritya sanshaptakasainyamarchhat
12.55
धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः; पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम्
छत्राणि केतूंस्तुरगानथैषां; वस्त्राणि माल्यान्यथ भूषणानि
Dhanunshi bananishudhirdhanurjyah; paninbhujanpanigatam cha shastram
Chhatrani ketunsturaganathaisham; vastrani malyanyatha bhushanani
12.56
चर्माणि वर्माणि मनोरथांश्च; प्रियाणि सर्वाणि शिरांसि चैव
चिच्छेद पार्थो द्विषतां प्रमुक्तै;र्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम्
Charmani varmani manorathanshcha; priyani sarvani shiransi chaiva
Chichchheda partho dvishatam pramuktai;rbanaih sthitanamaparanmukhanam
12.57
सुकल्पिताः स्यन्दनवाजिनागाः; समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः
पार्थेरितैर्बाणगणैर्निरस्ता;स्तैरेव सार्धं नृवरैर्निपेतुः
Sukalpitah syandanavajinagah; samasthitah kritayatnairnriviraih
Partheritairbanaganairnirasta;staireva sardham nrivarairnipetuh
12.58
पद्मार्कपूर्णेन्दुसमाननानि; किरीटमालामुकुटोत्कटानि
भल्लार्धचन्द्रक्षुरहिंसितानि; प्रपेतुरुर्व्यां नृशिरांस्यजस्रम्
Padmarkapurnendusamananani; kiritamalamukutotkatani
Bhallardhachandrakshurahinsitani; prapetururvyam nrishiransyajasram
12.59
अथ द्विपैर्देवपतिद्विपाभै;र्देवारिदर्पोल्बणमन्युदर्पैः
कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा; जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन्
Atha dvipairdevapatidvipabhai;rdevaridarpolbanamanyudarpaih
Kalingavanganganishadavira; jighansavah pandavamabhyadhavan
12.60
तेषां द्विपानां विचकर्त पार्थो; वर्माणि मर्माणि करान्नियन्तॄन्
ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतु;र्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि
Tesham dvipanam vichakarta partho; varmani marmani karanniyantrin
Dhvajah patakashcha tatah prapetu;rvajrahataniva gireh shiransi
12.61
तेषु प्ररुग्णेषु गुरोस्तनूजं; बाणैः किरीटी नवसूर्यवर्णैः
प्रच्छादयामास महाभ्रजालै;र्वायुः समुद्युक्तमिवांशुमन्तम्
Teshu prarugneshu gurostanujam; banaih kiriti navasuryavarnaih
Prachchhadayamasa mahabhrajalai;rvayuh samudyuktamivanshumantam
12.62
ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य; द्रौणिः शरैरर्जुनवासुदेवौ
प्रच्छादयित्व दिवि चन्द्रसूर्यौ; ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते
Tatorjuneshunishubhirnirasya; draunih sharairarjunavasudevau
Prachchhadayitva divi chandrasuryau; nanada sombhoda ivatapante
12.63
तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीया;नभ्यर्दितस्तैरविकृत्तशस्त्रैः
बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा; विव्याध सर्वानिषुभिः सुपुङ्खैः
Tamarjunastanshcha punastvadiya;nabhyarditastairavikrittashastraih
Banandhakaram sahasaiva kritva; vivyadha sarvanishubhih supunkhaih
12.64
नाप्याददत्संदधन्नैव मुञ्च;न्बाणान्रणेऽदृश्यत सव्यसाची
हतांश्च नागांस्तुरगान्पदाती;न्संस्यूतदेहान्ददृशू रथांश्च
Napyadadatsandadhannaiva muncha;nbananranedrishyata savyasachi
Hatanshcha nagansturaganpadati;nsansyutadehandadrishu rathanshcha
12.65
संधाय नाराचवरान्दशाशु; द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज
तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्य;न्पञ्चाच्युतं निर्बिभिदुः सुमुक्ताः
Sandhaya narachavarandashashu; draunistvarannekamivotsasarja
Tesham cha pancharjunamabhyavidhya;npanchachyutam nirbibhiduh sumuktah
12.66
तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्या;वसृक्क्षरन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ
समाप्तविद्येन यथाभिभूतौ; हतौ स्विदेतौ किमु मेनिरेऽन्ये
Tairahatau sarvamanushyamukhya;vasrikksharantau dhanadendrakalpau
Samaptavidyena yathabhibhutau; hatau svidetau kimu menirenye
12.67
अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः; प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम्
कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽसौ; कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान्
Atharjunam praha dasharhanathah; pramadyase kim jahi yodhametam
Kuryaddhi dosham samupekshitosau; kashto bhavedvyadhirivakriyavan
12.68
तथेति चोक्त्वाच्युतमप्रमादी; द्रौणिं प्रयत्नादिषुभिस्ततक्ष
छित्त्वाश्वरश्मींस्तुरगानविध्य;त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम्
Tatheti choktvachyutamapramadi; draunim prayatnadishubhistataksha
Chhittvashvarashminsturaganavidhya;tte tam ranaduhurativa duram
12.69
आवृत्य नेयेष पुनस्तु युद्धं; पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य
जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे; धनंजये चाङ्गिरसां वरिष्ठः
Avritya neyesha punastu yuddham; parthena sardham matimanvimrishya
Jananjayam niyatam vrishnivire; dhananjaye changirasam varishthah
12.70
प्रतीपकाये तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः
मन्त्रौषधिक्रियादानैर्व्याधौ देहादिवाहृते
Pratipakaye tu ranadashvatthamni hrite hayaih
Mantraushadhikriyadanairvyadhau dehadivahrite
12.71
संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ
वातोद्धूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना
Sanshaptakanabhimukhau prayatau keshavarjunau
Vatoddhutapatakena syandanenaughanadina