UtshovChapter 11
11.1
संजय उवाच
भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा
त्वरया परया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम्
Sanjaya uvacha
Bhimasenam tato drauni rajanvivyadha patrina
Tvaraya paraya yukto darshayannastralaghavam
11.2
अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः
सर्वमर्माणि संप्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्
Athainam punarajaghne navatya nishitaih sharaih
Sarvamarmani samprekshya marmagyo laghuhastavat
11.3
भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः
रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः
Bhimasenah samakirno draunina nishitaih sharaih
Raraja samare rajanrashmivaniva bhaskarah
11.4
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः
द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत
Tatah sharasahasrena suprayuktena pandavah
Dronaputramavachchhadya sinhanadamamunchata
11.5
शरैः शरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम्
ललाटेऽभ्यहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव
Sharaih sharanstato draunih sanvarya yudhi pandavam
Lalatebhyahanadrajannarachena smayanniva
11.6
ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गो धारयते नृप
Lalatastham tato banam dharayamasa pandavah
Yatha shringam vane driptah khadgo dharayate nripa
11.7
ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी
त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव
Tato draunim rane bhimo yatamanam parakrami
Tribhirvivyadha narachairlalate vismayanniva
11.8
ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणः स व्यरोचत
प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः
Lalatasthaistato banairbrahmanah sa vyarochata
Pravrishiva yatha siktastrishringah parvatottamah
11.9
ततः शरशतैर्द्रौणिमर्दयामास पाण्डवः
न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्
Tatah sharashatairdraunimardayamasa pandavah
Na chainam kampayamasa matarishveva parvatam
11.10
तथैव पाण्डवं युद्धे द्रौणिः शरशतैः शितैः
नाकम्पयत संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम्
Tathaiva pandavam yuddhe draunih sharashataih shitaih
Nakampayata sanhrishto varyogha iva parvatam
11.11
तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ
रथचर्यागतौ शूरौ शुशुभाते रणोत्कटौ
Tavanyonyam sharairghoraishchhadayanau maharathau
Rathacharyagatau shurau shushubhate ranotkatau
11.12
आदित्याविव संदीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ
स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः
Adityaviva sandiptau lokakshayakaravubhau
Svarashmibhirivanyonyam tapayantau sharottamaih
11.13
कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणे
कृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते तावभीतवत्
Kritapratikrite yatnam kurvanau cha maharane
Kritapratikrite yatnam chakrate tavabhitavat
11.14
व्याघ्राविव च संग्रामे चेरतुस्तौ महारथौ
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ
Vyaghraviva cha sangrame cheratustau maharathau
Sharadanshtrau duradharshau chapavyattau bhayanakau
11.15
अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः
मेघजालैरिव च्छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ
Abhutam tavadrishyau cha sharajalaih samantatah
Meghajalairiva chchhannau gagane chandrabhaskarau
11.16
प्रकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्तामरिंदमौ
विमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि
Prakashau cha muhurtena tatraivastamarindamau
Vimuktau meghajalena shashisuryau yatha divi
11.17
अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्
किरञ्शरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम्
Apasavyam tatashchakre draunistatra vrikodaram
Kiransharashatairugrairdharabhiriva parvatam
11.18
न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम्
प्रतिचक्रे च तं राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः
Na tu tanmamrishe bhimah shatrorvijayalakshanam
Pratichakre cha tam rajanpandavopyapasavyatah
11.19
मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च
बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र महामृधे
Mandalanam vibhageshu gatapratyagateshu cha
Babhuva tumulam yuddham tayostatra mahamridhe
11.20
चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलं स्थानमेव च
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः
Charitva vividhanmarganmandalam sthanameva cha
Sharaih purnayatotsrishtairanyonyamabhijaghnatuh
11.21
अन्योन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस्तौ महारथौ
ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे
Anyonyasya vadhe yatnam chakratustau maharathau
Ishaturviratham chaiva kartumanyonyamahave
11.22
ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः
तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽस्य पाण्डवः
Tato draunirmahastrani pradushchakre maharathah
Tanyastraireva samare pratijaghnesya pandavah
11.23
ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत
ग्रहयुद्धं यथा घोरं प्रजासंहरणे अभूत्
Tato ghoram maharaja astrayuddhamavartata
Grahayuddham yatha ghoram prajasanharane abhut
11.24
ते बाणाः समसज्जन्त क्षिप्तास्ताभ्यां तु भारत
द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तच्च सैन्यं समन्ततः
Te banah samasajjanta kshiptastabhyam tu bharata
Dyotayanto dishah sarvastachcha sainyam samantatah
11.25
बाणसंघावृतं घोरमाकाशं समपद्यत
उक्लापातकृतं यद्वत्प्रजानां संक्षये नृप
Banasanghavritam ghoramakasham samapadyata
Uklapatakritam yadvatprajanam sankshaye nripa
11.26
बाणाभिघातात्संजज्ञे तत्र भारत पावकः
सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिः सोऽदहद्वाहिनीद्वयम्
Banabhighatatsanjagye tatra bharata pavakah
Savisphulingo diptarchih sodahadvahinidvayam
11.27
तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तोऽब्रुवन्वचः
अति युद्धानि सर्वाणि युद्धमेतत्ततोऽधिकम्
Tatra siddha maharaja sampatantobruvanvachah
Ati yuddhani sarvani yuddhametattatodhikam
11.28
सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
नैतादृशं पुनर्युद्धं न भूतं न भविष्यति
Sarvayuddhani chaitasya kalam narhanti shodashim
Naitadrisham punaryuddham na bhutam na bhavishyati
11.29
अहो ज्ञानेन संयुक्तावुभौ चोग्रपराक्रमौ
अहो भीमे बलं भीममेतयोश्च कृतास्त्रता
Aho gyanena sanyuktavubhau chograparakramau
Aho bhime balam bhimametayoshcha kritastrata
11.30
अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः
स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ
Aho viryasya saratvamaho saushthavametayoh
Sthitavetau hi samare kalantakayamopamau
11.31
रुद्रौ द्वाविव संभूतौ यथा द्वाविव भास्करौ
यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपाविमौ रणे
Rudrau dvaviva sambhutau yatha dvaviva bhaskarau
Yamau va purushavyaghrau ghorarupavimau rane
11.32
श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः
सिंहनादश्च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम्
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयोर्मृधे
Shruyante sma tada vachah siddhanam vai muhurmuhuh
Sinhanadashcha sanjagye sametanam divaukasam
Adbhutam chapyachintyam cha drishtva karma tayormridhe
11.33
तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ
परस्परमुदैक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
Tau shurau samare rajanparasparakritagasau
Parasparamudaikshetam krodhadudvritya chakshushi
11.34
क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ
क्रोधात्संदष्टदशनौ संदष्टदशनच्छदौ
Krodharaktekshanau tau tu krodhatprasphuritadharau
Krodhatsandashtadashanau sandashtadashanachchhadau
11.35
अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ
शराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ
Anyonyam chhadayantau sma sharavrishtya maharathau
Sharambudharau samare shastravidyutprakashinau
11.36
तावन्योन्यं ध्वजौ विद्ध्वा सारथी च महारथौ
अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम्
Tavanyonyam dhvajau viddhva sarathi cha maharathau
Anyonyasya hayanviddhva bibhidate parasparam
11.37
ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे
उभौ चिक्षिपतुस्तूर्णमन्योन्यस्य वधैषिणौ
Tatah kruddhau maharaja banau grihya mahahave
Ubhau chikshipatusturnamanyonyasya vadhaishinau
11.38
तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे
आजघ्नाते समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ
Tau sayakau maharaja dyotamanau chamumukhe
Ajaghnate samasadya vajravegau durasadau
11.39
तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ
निपेततुर्महावीरौ स्वरथोपस्थयोस्तदा
Tau parasparavegachcha sharabhyam cha bhrishahatau
Nipetaturmahavirau svarathopasthayostada
11.40
ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम्
अपोवाह रणाद्राजन्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः
Tatastu sarathirgyatva dronaputramachetanam
Apovaha ranadrajansarvakshatrasya pashyatah
11.41
तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः
अपोवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम्
Tathaiva pandavam rajanvihvalantam muhurmuhuh
Apovaha rathenajau sarathih shatrutapanam