UtshovChapter 83
83.1
संजय उवाच
द्रौपदेयान्महेष्वासान्सौमदत्तिर्महायशाः
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः
Sanjaya uvacha
Draupadeyanmaheshvasansaumadattirmahayashah
Ekaikam panchabhirviddhva punarvivyadha saptabhih
83.2
ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो
प्रमूढा नैव विविदुर्मृधे कृत्यं स्म किंचन
Te pidita bhrisham tena raudrena sahasa vibho
Pramudha naiva vividurmridhe krityam sma kinchana
83.3
नाकुलिस्तु शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम्
द्वाभ्यां विद्ध्वानदद्धृष्टः शराभ्यां शत्रुतापनः
Nakulistu shatanikah saumadattim nararshabham
Dvabhyam viddhvanadaddhrishtah sharabhyam shatrutapanah
83.4
तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिममर्षणम्
Tathetare rane yattastribhistribhirajihmagaih
Vivyadhuh samare turnam saumadattimamarshanam
83.5
स तान्प्रति महाराज चिक्षिपे पञ्च सायकान्
एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः
Sa tanprati maharaja chikshipe pancha sayakan
Ekaikam hridi chajaghne ekaikena mahayashah
83.6
ततस्ते भ्रातरः पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना
परिवार्य रथैर्वीरं विव्यधुः सायकैर्भृशम्
Tataste bhratarah pancha sharairviddha mahatmana
Parivarya rathairviram vivyadhuh sayakairbhrisham
83.7
आर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति
Arjunistu hayanstasya chaturbhirnishitaih sharaih
Preshayamasa sankruddho yamasya sadanam prati
83.8
भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेर्महात्मनः
ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः
Bhaimasenirdhanushchhittva saumadattermahatmanah
Nanada balavannadam vivyadha cha shitaih sharaih
83.9
यौधिष्ठिरो ध्वजं तस्य छित्त्वा भूमावपातयत्
नाकुलिश्चाश्वयन्तारं रथनीडादपाहरत्
Yaudhishthiro dhvajam tasya chhittva bhumavapatayat
Nakulishchashvayantaram rathanidadapaharat
83.10
साहदेविस्तु तं ज्ञात्वा भ्रातृभिर्विमुखीकृतम्
क्षुरप्रेण शिरो राजन्निचकर्त महामनाः
Sahadevistu tam gyatva bhratribhirvimukhikritam
Kshuraprena shiro rajannichakarta mahamanah
83.11
तच्छिरो न्यपतद्भूमौ तपनीयविभूषितम्
भ्राजयन्तं रणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम्
Tachchhiro nyapatadbhumau tapaniyavibhushitam
Bhrajayantam ranoddesham balasuryasamaprabham
83.12
सौमदत्तेः शिरो दृष्ट्वा निपतत्तन्महात्मनः
वित्रस्तास्तावका राजन्प्रदुद्रुवुरनेकधा
Saumadatteh shiro drishtva nipatattanmahatmanah
Vitrastastavaka rajanpradudruvuranekadha
83.13
अलम्बुसस्तु समरे भीमसेनं महाबलम्
योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा
Alambusastu samare bhimasenam mahabalam
Yodhayamasa sankruddho lakshmanam ravaniryatha
83.14
संप्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा तावुभौ नरराक्षसौ
विस्मयः सर्वभूतानां प्रहर्षश्चाभवत्तदा
Samprayuddhau rane drishtva tavubhau nararakshasau
Vismayah sarvabhutanam praharshashchabhavattada
83.15
आर्ष्यशृङ्गिं ततो भीमो नवभिर्निशितैः शरैः
विव्याध प्रहसन्राजन्राक्षसेन्द्रममर्षणम्
Arshyashringim tato bhimo navabhirnishitaih sharaih
Vivyadha prahasanrajanrakshasendramamarshanam
83.16
तद्रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम्
अभ्यद्रवत्ततो भीमं ये च तस्य पदानुगाः
Tadrakshah samare viddham kritva nadam bhayavaham
Abhyadravattato bhimam ye cha tasya padanugah
83.17
स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः
भीमानुगाञ्जघानाशु रथांस्त्रिंशदरिंदमः
पुनश्चतुःशतान्हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा
Sa bhimam panchabhirviddhva sharaih sannataparvabhih
Bhimanuganjaghanashu rathanstrinshadarindamah
Punashchatuhshatanhatva bhimam vivyadha patrina
83.18
सोऽतिविद्धस्तदा भीमो राक्षसेन महाबलः
निषसाद रथोपस्थे मूर्छयाभिपरिप्लुतः
Sotividdhastada bhimo rakshasena mahabalah
Nishasada rathopasthe murchhayabhipariplutah
83.19
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मारुतिः क्रोधमूर्छितः
विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम्
अलम्बुसं शरैस्तीक्ष्णैरर्दयामास सर्वतः
Pratilabhya tatah sangyam marutih krodhamurchhitah
Vikrishya karmukam ghoram bharasadhanamuttamam
Alambusam sharaistikshnairardayamasa sarvatah
83.20
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्नीलाञ्जनचयोपमः
शुशुभे सर्वतो राजन्प्रदीप्त इव किंशुकः
Sa viddho bahubhirbanairnilanjanachayopamah
Shushubhe sarvato rajanpradipta iva kinshukah
83.21
स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः
स्मरन्भ्रातृवधं चैव पाण्डवेन महात्मना
Sa vadhyamanah samare bhimachapachyutaih sharaih
Smaranbhratrivadham chaiva pandavena mahatmana
83.22
घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत
तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मेऽद्य पराक्रमम्
Ghoram rupamatho kritva bhimasenamabhashata
Tishthedanim rane partha pashya medya parakramam
83.23
बको नाम सुदुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली
परोक्षं मम तद्वृत्तं यद्भ्राता मे हतस्त्वया
Bako nama sudurbuddhe rakshasapravaro bali
Paroksham mama tadvrittam yadbhrata me hatastvaya
83.24
एवमुक्त्वा ततो भीममन्तर्धानगतस्तदा
महाता शरवर्षेण भृशं तं समवाकिरत्
Evamuktva tato bhimamantardhanagatastada
Mahata sharavarshena bhrisham tam samavakirat
83.25
भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा
आकाशं पूरयामास शरैः संनतपर्वभिः
Bhimastu samare rajannadrishye rakshase tada
Akasham purayamasa sharaih sannataparvabhih
83.26
स वध्यमानो भीमेन निमेषाद्रथमास्थितः
जगाम धरणीं क्षुद्रः खं चैव सहसागमत्
Sa vadhyamano bhimena nimeshadrathamasthitah
Jagama dharanim kshudrah kham chaiva sahasagamat
83.27
उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च
उच्चावचास्तथा वाचो व्याजहार समन्ततः
Uchchavachani rupani chakara subahuni cha
Uchchavachastatha vacho vyajahara samantatah
83.28
तेन पाण्डवसैन्यानां मृदिता युधि वारणाः
हयाश्च बहवो राजन्पत्तयश्च तथा पुनः
रथेभ्यो रथिनः पेतुस्तस्य नुन्नाः स्म सायकैः
Tena pandavasainyanam mridita yudhi varanah
Hayashcha bahavo rajanpattayashcha tatha punah
Rathebhyo rathinah petustasya nunnah sma sayakaih
83.29
शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम्
छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसंकुलाम्
Shonitodam rathavartam hastigrahasamakulam
Chhatrahansam kardaminim bahupannagasankulam
83.30
नदीं प्रवर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम्
वहन्तीं बहुधा राजंश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्
Nadim pravartayamasa rakshoganasamakulam
Vahantim bahudha rajanshchedipanchalasrinjayan
83.31
तं तथा समरे राजन्विचरन्तमभीतवत्
पाण्डवा भृशसंविग्नाः प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्
Tam tatha samare rajanvicharantamabhitavat
Pandava bhrishasanvignah prapashyanstasya vikramam
83.32
तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत
वादित्रनिनदश्चोग्रः सुमहाँल्लोमहर्षणः
Tavakanam tu sainyanam praharshah samajayata
Vaditraninadashchograh sumahanllomaharshanah
83.33
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्
Tam shrutva ninadam ghoram tava sainyasya pandavah
Namrishyata yatha nagastalashabdam samiritam
83.34
ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्निव पावकः
संदधे त्वाष्ट्रमस्त्रं स स्वयं त्वष्टेव मारिष
Tatah krodhabhitamraksho nirdahanniva pavakah
Sandadhe tvashtramastram sa svayam tvashteva marisha
83.35
ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्समन्ततः
तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रावः सुमहानभूत्
Tatah sharasahasrani pradurasansamantatah
Taih sharaistava sainyasya vidravah sumahanabhut
83.36
तदस्त्रं प्रेषितं तेन भीमसेनेन संयुगे
राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत्
Tadastram preshitam tena bhimasenena sanyuge
Rakshasasya mahamayam hatva rakshasamardayat
83.37
स वध्यमानो बहुधा भीमसेनेन राक्षसः
संत्यज्य संयुगे भीमं द्रोणानीकमुपाद्रवत्
Sa vadhyamano bahudha bhimasenena rakshasah
Santyajya sanyuge bhimam dronanikamupadravat
83.38
तस्मिंस्तु निर्जिते राजन्राक्षसेन्द्रे महात्मना
अनादयन्सिंहनादैः पाण्डवाः सर्वतोदिशम्
Tasminstu nirjite rajanrakshasendre mahatmana
Anadayansinhanadaih pandavah sarvatodisham
83.39
अपूजयन्मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम्
प्रह्रादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणाः
Apujayanmarutim cha sanhrishtaste mahabalam
Prahradam samare jitva yatha shakram marudganah