UtshovChapter 82
82.1
संजय उवाच
बृहत्क्षत्रमथायान्तं केकयं दृढविक्रमम्
क्षेमधूर्तिर्महाराज विव्याधोरसि मार्गणैः
Sanjaya uvacha
Brihatkshatramathayantam kekayam dridhavikramam
Kshemadhurtirmaharaja vivyadhorasi marganaih
82.2
बृहत्क्षत्रस्तु तं राजा नवत्या नतपर्वणाम्
आजघ्ने त्वरितो युद्धे द्रोणानीकबिभित्सया
Brihatkshatrastu tam raja navatya nataparvanam
Ajaghne tvarito yuddhe dronanikabibhitsaya
82.3
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्धः केकयस्य महात्मनः
धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च
Kshemadhurtistu sankruddhah kekayasya mahatmanah
Dhanushchichchheda bhallena pitena nishitena cha
82.4
अथैनं छिन्नधन्वानं शरेण नतपर्वणा
विव्याध हृदये तूर्णं प्रवरं सर्वधन्विनाम्
Athainam chhinnadhanvanam sharena nataparvana
Vivyadha hridaye turnam pravaram sarvadhanvinam
82.5
अथान्यद्धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव
व्यश्वसूतध्वजं चक्रे क्षेमधूर्तिं महारथम्
Athanyaddhanuradaya brihatkshatro hasanniva
Vyashvasutadhvajam chakre kshemadhurtim maharatham
82.6
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च
जहार नृपतेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
Tatoparena bhallena pitena nishitena cha
Jahara nripateh kayachchhiro jvalitakundalam
82.7
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम्
सकिरीटं महीं प्राप्य बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्
Tachchhinnam sahasa tasya shirah kunchitamurdhajam
Sakiritam mahim prapya babhau jyotirivambarat
82.8
तं निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः
सहसाभ्यपतत्सैन्यं तावकं पार्थकारणात्
Tam nihatya rane hrishto brihatkshatro maharathah
Sahasabhyapatatsainyam tavakam parthakaranat
82.9
धृष्टकेतुमथायान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी
वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत
Dhrishtaketumathayantam dronahetoh parakrami
Viradhanva maheshvaso varayamasa bharata
82.10
तौ परस्परमासाद्य शरदंष्ट्रौ तरस्विनौ
शरैरनेकसाहस्रैरन्योन्यमभिजघ्नतुः
Tau parasparamasadya sharadanshtrau tarasvinau
Sharairanekasahasrairanyonyamabhijaghnatuh
82.11
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम्
महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ
Tavubhau narashardulau yuyudhate parasparam
Mahavane tivramadau varanaviva yuthapau
82.12
गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ
युयुधाते महावीर्यौ परस्परजिघांसया
Girigahvaramasadya shardulaviva roshitau
Yuyudhate mahaviryau parasparajighansaya
82.13
तद्युद्धमासीत्तुमुलं प्रेक्षणीयं विशां पते
सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्भुतदर्शनम्
Tadyuddhamasittumulam prekshaniyam visham pate
Siddhacharanasanghanam vismayadbhutadarshanam
82.14
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतोः शरासनम्
द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत
Viradhanva tatah kruddho dhrishtaketoh sharasanam
Dvidha chichchheda bhallena prahasanniva bharata
82.15
तदुत्सृज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथः
शक्तिं जग्राह विपुलां रुक्मदण्डामयस्मयीम्
Tadutsrijya dhanushchhinnam chedirajo maharathah
Shaktim jagraha vipulam rukmadandamayasmayim
82.16
तां तु शक्तिं महावीर्यां दोर्भ्यामायम्य भारत
चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति
Tam tu shaktim mahaviryam dorbhyamayamya bharata
Chikshepa sahasa yatto viradhanvaratham prati
82.17
स तया वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भृशम्
निर्भिन्नहृदयस्तूर्णं निपपात रथान्महीम्
Sa taya viraghatinya shaktya tvabhihato bhrisham
Nirbhinnahridayasturnam nipapata rathanmahim
82.18
तस्मिन्विनिहते शूरे त्रिगर्तानां महारथे
बलं तेऽभज्यत विभो पाण्डवेयैः समन्ततः
Tasminvinihate shure trigartanam maharathe
Balam tebhajyata vibho pandaveyaih samantatah
82.19
सहदेवे ततः षष्टिं सायकान्दुर्मुखोऽक्षिपत्
ननाद च महानादं तर्जयन्पाण्डवं रणे
Sahadeve tatah shashtim sayakandurmukhokshipat
Nanada cha mahanadam tarjayanpandavam rane
82.20
मद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं दशभिः शरैः
भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव
Madreyastu tatah kruddho durmukham dashabhih sharaih
Bhrata bhrataramayantam vivyadha prahasanniva
82.21
तं रणे रभसं दृष्ट्वा सहदेवं महाबलम्
दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत
Tam rane rabhasam drishtva sahadevam mahabalam
Durmukho navabhirbanaistadayamasa bharata
82.22
दुर्मुखस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबलः
जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः
Durmukhasya tu bhallena chhittva ketum mahabalah
Jaghana chaturo vahanshchaturbhirnishitaih sharaih
82.23
अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च
चिच्छेद सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
Athaparena bhallena pitena nishitena cha
Chichchheda saratheh kayachchhiro jvalitakundalam
82.24
क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद्धनुः
सहदेवो रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः
Kshuraprena cha tikshnena kauravyasya mahaddhanuh
Sahadevo rane chhittva tam cha vivyadha panchabhih
82.25
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा
आरुरोह रथं राजन्निरमित्रस्य भारत
Hatashvam tu ratham tyaktva durmukho vimanastada
Aruroha ratham rajanniramitrasya bharata
82.26
सहदेवस्ततः क्रुद्धो निरमित्रं महाहवे
जघान पृतनामध्ये भल्लेन परवीरहा
Sahadevastatah kruddho niramitram mahahave
Jaghana pritanamadhye bhallena paraviraha
82.27
स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वरः
त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्
Sa papata rathopasthanniramitro janeshvarah
Trigartarajasya suto vyathayanstava vahinim
82.28
तं तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत
यथा दाशरथी रामः खरं हत्वा महाबलम्
Tam tu hatva mahabahuh sahadevo vyarochata
Yatha dasharathi ramah kharam hatva mahabalam
82.29
हाहाकारो महानासीत्त्रिगर्तानां जनेश्वर
राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महाबलम्
Hahakaro mahanasittrigartanam janeshvara
Rajaputram hatam drishtva niramitram mahabalam
82.30
नकुलस्ते सुतं राजन्विकर्णं पृथुलोचनम्
मुहूर्ताज्जितवान्संख्ये तदद्भुतमिवाभवत्
Nakulaste sutam rajanvikarnam prithulochanam
Muhurtajjitavansankhye tadadbhutamivabhavat
82.31
सात्यकिं व्याघ्रदत्तस्तु शरैः संनतपर्वभिः
चक्रेऽदृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे
Satyakim vyaghradattastu sharaih sannataparvabhih
Chakredrishyam sashvasutam sadhvajam pritanantare
82.32
तान्निवार्य शराञ्शूरः शैनेयः कृतहस्तवत्
साश्वसूतध्वजं बाणैर्व्याघ्रदत्तमपातयत्
Tannivarya sharanshurah shaineyah kritahastavat
Sashvasutadhvajam banairvyaghradattamapatayat
82.33
कुमारे निहते तस्मिन्मगधस्य सुते प्रभो
मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्
Kumare nihate tasminmagadhasya sute prabho
Magadhah sarvato yatta yuyudhanamupadravan
82.34
विसृजन्तः शरांश्चैव तोमरांश्च सहस्रशः
भिण्डिपालांस्तथा प्रासान्मुद्गरान्मुसलानपि
Visrijantah sharanshchaiva tomaranshcha sahasrashah
Bhindipalanstatha prasanmudgaranmusalanapi
82.35
अयोधयन्रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदम्
तांस्तु सर्वान्स बलवान्सात्यक्तिर्युद्धदुर्मदः
नातिकृच्छ्राद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ
Ayodhayanrane shurah satvatam yuddhadurmadam
Tanstu sarvansa balavansatyaktiryuddhadurmadah
Natikrichchhraddhasanneva vijigye purusharshabha
82.36
मागधान्द्रवतो दृष्ट्वा हतशेषान्समन्ततः
बलं तेऽभज्यत विभो युयुधानशरार्दितम्
Magadhandravato drishtva hatasheshansamantatah
Balam tebhajyata vibho yuyudhanashararditam
82.37
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तमः
विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं व्यभ्राजत महायशाः
Nashayitva rane sainyam tvadiyam madhavottamah
Vidhunvano dhanuhshreshtham vyabhrajata mahayashah
82.38
भज्यमानं बलं राजन्सात्वतेन महात्मना
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना
Bhajyamanam balam rajansatvatena mahatmana
Nabhyavartata yuddhaya trasitam dirghabahuna
82.39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धः सहसोद्वृत्य चक्षुषी
सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे
Tato drono bhrisham kruddhah sahasodvritya chakshushi
Satyakim satyakarmanam svayamevabhidudruve