UtshovChapter 81
81.1
धृतराष्ट्र उवाच
अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः
पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किमकुर्वत संजय
Dhritarashtra uvacha
Arjune saindhavam prapte bharadvajena sanvritah
Panchalah kurubhih sardham kimakurvata sanjaya
81.2
संजय उवाच
अपराह्णे महाराज संग्रामे लोमहर्षणे
पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणे द्यूतमवर्तत
Sanjaya uvacha
Aparahne maharaja sangrame lomaharshane
Panchalanam kurunam cha drone dyutamavartata
81.3
पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः
अभ्यवर्षन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष
Panchala hi jighansanto dronam sanhrishtachetasah
Abhyavarshanta garjantah sharavarshani marisha
81.4
ततः सुतुमुलस्तेषां संग्रामोऽवर्तताद्भुतः
पाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः
Tatah sutumulastesham sangramovartatadbhutah
Panchalanam kurunam cha ghoro devasuropamah
81.5
सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्
Sarve dronaratham prapya panchalah pandavaih saha
Tadanikam bibhitsanto mahastrani vyadarshayan
81.6
द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताः
कम्पयन्तोऽभ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम्
Dronasya rathaparyantam rathino rathamasthitah
Kampayantobhyavartanta vegamasthaya madhyamam
81.7
तमभ्यगाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः
प्रवपन्निशितान्बाणान्महेन्द्राशनिसंनिभान्
Tamabhyagadbrihatkshatrah kekayanam maharathah
Pravapannishitanbananmahendrashanisannibhan
81.8
तं तु प्रत्युदियाच्छीघ्रं क्षेमधूर्तिर्महायशाः
विमुञ्चन्निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः
Tam tu pratyudiyachchhighram kshemadhurtirmahayashah
Vimunchannishitanbananshatashotha sahasrashah
81.9
धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः
त्वरितोऽभ्यद्रवद्द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम्
Dhrishtaketushcha chedinamrishabhotibaloditah
Tvaritobhyadravaddronam mahendra iva shambaram
81.10
तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम्
वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात्
Tamapatantam sahasa vyaditasyamivantakam
Viradhanva maheshvasastvaramanah samabhyayat
81.11
युधिष्ठिरं महाराज जिगीषुं समवस्थितम्
सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान्
Yudhishthiram maharaja jigishum samavasthitam
Sahanikam tato drono nyavarayata viryavan
81.12
नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी
अभ्यगच्छत्समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो
Nakulam kushalam yuddhe parakrantam parakrami
Abhyagachchhatsamayantam vikarnaste sutah prabho
81.13
सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः
शरैरनेकसाहस्रैः समवाकिरदाशुगैः
Sahadevam tathayantam durmukhah shatrukarshanah
Sharairanekasahasraih samavakiradashugaih
81.14
सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत्
शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन्वै मुहुर्मुहुः
Satyakim tu naravyaghram vyaghradattastvavarayat
Sharaih sunishitaistikshnaih kampayanvai muhurmuhuh
81.15
द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान्
संरब्धान्रथिनां श्रेष्ठान्सौमदत्तिरवारयत्
Draupadeyannaravyaghranmunchatah sayakottaman
Sanrabdhanrathinam shreshthansaumadattiravarayat
81.16
भीमसेनं तथा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकम्
प्रत्यवारयदायान्तमार्ष्यशृङ्गिर्महारथः
Bhimasenam tatha kruddham bhimarupo bhayanakam
Pratyavarayadayantamarshyashringirmaharathah
81.17
तयोः समभवद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधे
यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयोर्नृप
Tayoh samabhavadyuddham nararakshasayormridhe
Yadrigeva pura vrittam ramaravanayornripa
81.18
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम्
आजघ्ने भरतश्रेष्ठ सर्वमर्मसु भारत
Tato yudhishthiro dronam navatya nataparvanam
Ajaghne bharatashreshtha sarvamarmasu bharata
81.19
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे
रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना
Tam dronah panchavinshatya nijaghana stanantare
Roshito bharatashreshtha kaunteyena yashasvina
81.20
भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत्
साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम्
Bhuya eva tu vinshatya sayakanam samachinot
Sashvasutadhvajam dronah pashyatam sarvadhanvinam
81.21
ताञ्शरान्द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवः
अवारयत धर्मात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्
Tansharandronamuktanstu sharavarshena pandavah
Avarayata dharmatma darshayanpanilaghavam
81.22
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे
चिच्छेद सहसा धन्वी धनुस्तस्य महात्मनः
Tato drono bhrisham kruddho dharmarajasya sanyuge
Chichchheda sahasa dhanvi dhanustasya mahatmanah
81.23
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः
शरैरनेकसाहस्रैः पुरयामास सर्वतः
Athainam chhinnadhanvanam tvaramano maharathah
Sharairanekasahasraih purayamasa sarvatah
81.24
अदृश्यं दृश्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः
सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिष्ठिरम्
Adrishyam drishya rajanam bharadvajasya sayakaih
Sarvabhutanyamanyanta hatameva yudhishthiram
81.25
केचिच्चैनममन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम्
हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन यशस्विना
Kechichchainamamanyanta tatha vai vimukhikritam
Hrito rajeti rajendra brahmanena yashasvina
81.26
स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः
त्यक्त्वा तत्कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे
आददेऽन्यद्धनुर्दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम्
Sa krichchhram paramam prapto dharmarajo yudhishthirah
Tyaktva tatkarmukam chhinnam bharadvajena sanyuge
Adadenyaddhanurdivyam bharaghnam vegavattaram
81.27
ततस्तान्सायकान्सर्वान्द्रोणमुक्तान्सहस्रशः
चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tatastansayakansarvandronamuktansahasrashah
Chichchheda samare virastadadbhutamivabhavat
81.28
छित्त्वा च ताञ्शरान्राजा क्रोधसंरक्तलोचनः
शक्तिं जग्राह समरे गिरीणामपि दारणीम्
स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम्
Chhittva cha tansharanraja krodhasanraktalochanah
Shaktim jagraha samare girinamapi daranim
Svarnadandam mahaghoramashtaghantam bhayavaham
81.29
समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद्बली
नादेन सर्वभूतानि त्रासयन्निव भारत
Samutkshipya cha tam hrishto nanada balavadbali
Nadena sarvabhutani trasayanniva bharata
81.30
शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे
स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन्
Shaktim samudyatam drishtva dharmarajena sanyuge
Svasti dronaya sahasa sarvabhutanyathabruvan
81.31
सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
प्रज्वालयन्ती गगनं दिशश्च विदिशस्तथा
द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा
Sa rajabhujanirmukta nirmuktoragasannibha
Prajvalayanti gaganam dishashcha vidishastatha
Dronantikamanuprapta diptasya pannagi yatha
81.32
तामापतन्तीं सहसा प्रेक्ष्य द्रोणो विशां पते
प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः
Tamapatantim sahasa prekshya drono visham pate
Pradushchakre tato brahmamastramastravidam varah
81.33
तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम्
जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः
Tadastram bhasmasatkritva tam shaktim ghoradarshanam
Jagama syandanam turnam pandavasya yashasvinah
81.34
ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्समुद्यतम्
अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव भारत
Tato yudhishthiro raja dronastram tatsamudyatam
Ashamayanmahapragyo brahmastrenaiva bharata
81.35
विव्याध च रणे द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः
क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद्धनुः
Vivyadha cha rane dronam panchabhirnataparvabhih
Kshuraprena cha tikshnena chichchhedasya mahaddhanuh
81.36
तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः
गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष
Tadapasya dhanushchhinnam dronah kshatriyamardanah
Gadam chikshepa sahasa dharmaputraya marisha
81.37
तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः
गदामेवाग्रहीत्क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतपः
Tamapatantim sahasa gadam drishtva yudhishthirah
Gadamevagrahitkruddhashchikshepa cha parantapah
81.38
ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम्
संघर्षात्पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले
Te gade sahasa mukte samasadya parasparam
Sangharshatpavakam muktva sameyatam mahitale
81.39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष
चतुर्भिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्हयाञ्जघ्ने शरोत्तमैः
Tato drono bhrisham kruddho dharmarajasya marisha
Chaturbhirnishitaistikshnairhayanjaghne sharottamaih
81.40
धनुश्चैकेन बाणेन चिच्छेदेन्द्रध्वजोपमम्
केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्त्रिभिः
Dhanushchaikena banena chichchhedendradhvajopamam
Ketumekena chichchheda pandavam chardayattribhih
81.41
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य युधिष्ठिरः
तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ
Hatashvattu rathatturnamavaplutya yudhishthirah
Tasthavurdhvabhujo raja vyayudho bharatarshabha
81.42
विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः
द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्सर्वसैन्यानि चाभिभो
Viratham tam samalokya vyayudham cha visheshatah
Drono vyamohayachchhatrunsarvasainyani chabhibho
81.43
मुञ्चन्निषुगणांस्तीक्ष्णाँल्लघुहस्तो दृढव्रतः
अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बणः
Munchannishugananstikshnanllaghuhasto dridhavratah
Abhidudrava rajanam sinho mrigamivolbanah
81.44
तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना
हा हेति सहसा शब्दः पाण्डूनां समजायत
Tamabhidrutamalokya dronenamitraghatina
Ha heti sahasa shabdah pandunam samajayata
81.45
हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिष
इत्यासीत्सुमहाञ्शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः
Hrito raja hrito raja bharadvajena marisha
Ityasitsumahanshabdah pandusainyasya sarvatah
81.46
ततस्त्वरितमारुह्य सहदेवरथं नृपः
अपायाज्जवनैरश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
Tatastvaritamaruhya sahadevaratham nripah
Apayajjavanairashvaih kuntiputro yudhishthirah