UtshovChapter 74
74.1
संजय उवाच
परिवर्तमाने त्वादित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिः
रजसा कीर्यमाणाश्च मन्दीभूताश्च सैनिकाः
Sanjaya uvacha
Parivartamane tvaditye tatra suryasya rashmibhih
Rajasa kiryamanashcha mandibhutashcha sainikah
74.2
तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि
भज्यतां जयतां चैव जगाम तदहः शनैः
Tishthatam yudhyamananam punaravartatamapi
Bhajyatam jayatam chaiva jagama tadahah shanaih
74.3
तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु
अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः
Tatha teshu vishakteshu sainyeshu jayagriddhishu
Arjuno vasudevashcha saindhavayaiva jagmatuh
74.4
रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितैः शरैः
चकार तत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः
Rathamargapramanam tu kaunteyo nishitaih sharaih
Chakara tatra panthanam yayau yena janardanah
74.5
यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनः
तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशां पते
Yatra yatra ratho yati pandavasya mahatmanah
Tatra tatraiva diryante senastava visham pate
74.6
रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान्
उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्
Rathashiksham tu dasharho darshayamasa viryavan
Uttamadhamamadhyani mandalani vidarshayan
74.7
ते तु नामाङ्किताः पीताः कालज्वलनसंनिभाः
स्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः
Te tu namankitah pitah kalajvalanasannibhah
Snayunaddhah suparvanah prithavo dirghagaminah
74.8
वैणवायस्मयशराः स्वायता विविधाननाः
रुधिरं पतगैः सार्धं प्राणिनां पपुराहवे
Vainavayasmayasharah svayata vividhananah
Rudhiram patagaih sardham praninam papurahave
74.9
रथस्थितः क्रोशमात्रे यानस्यत्यर्जुनः शरान्
रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान्
Rathasthitah kroshamatre yanasyatyarjunah sharan
Rathe kroshamatikrante tasya te ghnanti shatravan
74.10
तार्क्ष्यमारुतरंहोभिर्वाजिभिः साधुवाहिभिः
तथागच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ्जगत्
Tarkshyamarutaranhobhirvajibhih sadhuvahibhih
Tathagachchhaddhrishikeshah kritsnam vismapayanjagat
74.11
न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशां पते
नेन्द्रस्य न च रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च
Na tatha gachchhati rathastapanasya visham pate
Nendrasya na cha rudrasya napi vaishravanasya cha
74.12
नान्यस्य समरे राजन्गतपूर्वस्तथा रथः
यथा ययावर्जुनस्य मनोभिप्रायशीघ्रगः
Nanyasya samare rajangatapurvastatha rathah
Yatha yayavarjunasya manobhiprayashighragah
74.13
प्रविश्य तु रणे राजन्केशवः परवीरहा
सेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत
Pravishya tu rane rajankeshavah paraviraha
Senamadhye hayansturnam chodayamasa bharata
74.14
ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाः
कृच्छ्रेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासाश्रमान्विताः
Tatastasya rathaughasya madhyam prapya hayottamah
Krichchhrena rathamuhustam kshutpipasashramanvitah
74.15
क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकशः
मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहुः
Kshatashcha bahubhih shastrairyuddhashaundairanekashah
Mandalani vichitrani vicheruste muhurmuhuh
74.16
हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सह
उपरिष्टादतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः
Hatanam vajinaganam rathanam cha naraih saha
Uparishtadatikrantah shailabhanam sahasrashah
74.17
एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृप
सहसेनौ समार्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम्
Etasminnantare viravavantyau bhratarau nripa
Sahasenau samarchhetam pandavam klantavahanam
74.18
तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम्
शराणां च शतेनाश्वानविध्येतां मुदान्वितौ
Tavarjunam chatuhshashtya saptatya cha janardanam
Sharanam cha shatenashvanavidhyetam mudanvitau
74.19
तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभिः
आजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः
Tavarjuno maharaja navabhirnataparvabhih
Ajaghana rane kruddho marmagyo marmabhedibhih
74.20
ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम्
आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च नेदतुः
Tatastau tu sharaughena bibhatsum sahakeshavam
Achchhadayetam sanrabdhau sinhanadam cha nedatuh
74.21
तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः
चिच्छेद समरे तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ
Tayostu dhanushi chitre bhallabhyam shvetavahanah
Chichchheda samare turnam dhvajau cha kanakojjvalau
74.22
अथान्ये धनुषी राजन्प्रगृह्य समरे तदा
पाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः
Athanye dhanushi rajanpragrihya samare tada
Pandavam bhrishasankruddhavardayamasatuh sharaih
74.23
तयोस्तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः
चिच्छेद धनुषी तूर्णं भूय एव धनंजयः
Tayostu bhrishasankruddhah sharabhyam pandunandanah
Chichchheda dhanushi turnam bhuya eva dhananjayah
74.24
तथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
जघानाश्वान्सपदातांस्तथोभौ पार्ष्णिसारथी
Tathanyairvishikhaisturnam hemapunkhaih shilashitaih
Jaghanashvansapadatanstathobhau parshnisarathi
74.25
ज्येष्ठस्य च शिरः कायात्क्षुरप्रेण न्यकृन्तत
स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुमः
Jyeshthasya cha shirah kayatkshuraprena nyakrintata
Sa papata hatah prithvyam vatarugna iva drumah
74.26
विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा अनुविन्दः प्रतापवान्
हताश्वं रथमुत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः
Vindam tu nihatam drishtva anuvindah pratapavan
Hatashvam rathamutsrijya gadam grihya mahabalah
74.27
अभ्यद्रवत संग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन्
गदया गदिनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथः
Abhyadravata sangrame bhraturvadhamanusmaran
Gadaya gadinam shreshtho nrityanniva maharathah
74.28
अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम्
स्पृष्ट्वा नाकम्पयत्क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्
Anuvindastu gadaya lalate madhusudanam
Sprishtva nakampayatkruddho mainakamiva parvatam
74.29
तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर्ग्रीवां पादौ भुजौ शिरः
निचकर्त स संछिन्नः पपाताद्रिचयो यथा
Tasyarjunah sharaih shadbhirgrivam padau bhujau shirah
Nichakarta sa sanchhinnah papatadrichayo yatha
74.30
ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन्पदानुगाः
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान्
Tatastau nihatau drishtva tayo rajanpadanugah
Abhyadravanta sankruddhah kirantah shatashah sharan
74.31
तानर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभ
व्यरोचत यथा वह्निर्दावं दग्ध्वा हिमात्यये
Tanarjunah sharaisturnam nihatya bharatarshabha
Vyarochata yatha vahnirdavam dagdhva himatyaye
74.32
तयोः सेनामतिक्रम्य कृच्छ्रान्निर्याद्धनंजयः
विबभौ जलदान्भित्त्वा दिवाकर इवोदितः
Tayoh senamatikramya krichchhranniryaddhananjayah
Vibabhau jaladanbhittva divakara ivoditah
74.33
तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन्पुनः
अभ्यवर्षंस्तदा पार्थं समन्ताद्भरतर्षभ
Tam drishtva kuravastrastah prahrishtashchabhavanpunah
Abhyavarshanstada partham samantadbharatarshabha
74.34
श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम्
सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन्
Shrantam chainam samalakshya gyatva dure cha saindhavam
Sinhanadena mahata sarvatah paryavarayan
74.35
तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धानुत्स्मयन्पुरुषर्षभः
शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्
Tanstu drishtva susanrabdhanutsmayanpurusharshabhah
Shanakairiva dasharhamarjuno vakyamabravit
74.36
शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवः
किमिहानन्तरं कार्यं ज्यायिष्ठं तव रोचते
Shararditashcha glanashcha haya dure cha saindhavah
Kimihanantaram karyam jyayishtham tava rochate
74.37
ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदा
भवन्नेत्रा रणे शत्रून्विजेष्यन्तीह पाण्डवाः
Bruhi krishna yathatattvam tvam hi pragyatamah sada
Bhavannetra rane shatrunvijeshyantiha pandavah
74.38
मम त्वनन्तरं कृत्यं यद्वै तत्संनिबोध मे
हयान्विमुच्य हि सुखं विशल्यान्कुरु माधव
Mama tvanantaram krityam yadvai tatsannibodha me
Hayanvimuchya hi sukham vishalyankuru madhava
74.39
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम्
ममाप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम्
Evamuktastu parthena keshavah pratyuvacha tam
Mamapyetanmatam partha yadidam te prabhashitam
74.40
अर्जुन उवाच
अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव
त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्
Arjuna uvacha
Ahamavarayishyami sarvasainyani keshava
Tvamapyatra yathanyayam kuru karyamanantaram
74.41
संजय उवाच
सोऽवतीर्य रथोपस्थादसंभ्रान्तो धनंजयः
गाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिरिवाचलः
Sanjaya uvacha
Sovatirya rathopasthadasambhranto dhananjayah
Gandivam dhanuradaya tasthau giririvachalah
74.42
तमभ्यधावन्क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाङ्क्षिणः
इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम्
Tamabhyadhavankroshantah kshatriya jayakankshinah
Idam chhidramiti gyatva dharanistham dhananjayam
74.43
तमेकं रथवंशेन महता पर्यवारयन्
विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान्
Tamekam rathavanshena mahata paryavarayan
Vikarshantashcha chapani visrijantashcha sayakan
74.44
अस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन्
छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम्
Astrani cha vichitrani kruddhastatra vyadarshayan
Chhadayantah sharaih partham megha iva divakaram
74.45
अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्
रथसिंहं रथोदाराः सिंहं मत्ता इव द्विपाः
Abhyadravanta vegena kshatriyah kshatriyarshabham
Rathasinham rathodarah sinham matta iva dvipah
74.46
तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्बलमदृश्यत
यत्क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत्
Tatra parthasya bhujayormahadbalamadrishyata
Yatkruddho bahulah senah sarvatah samavarayat
74.47
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभुः
इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं सर्वानेव समावृणोत्
Astrairastrani sanvarya dvishatam sarvato vibhuh
Ishubhirbahubhisturnam sarvaneva samavrinot
74.48
तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशां पते
संघर्षेण महार्चिष्मान्पावकः समजायत
Tatrantarikshe bananam pragadhanam visham pate
Sangharshena maharchishmanpavakah samajayata
74.49
तत्र तत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः
हयैर्नागैश्च संभिन्नैर्नदद्भिश्चारिकर्शनैः
Tatra tatra maheshvasaih shvasadbhih shonitokshitaih
Hayairnagaishcha sambhinnairnadadbhishcharikarshanaih
74.50
संरब्धैश्चारिभिर्वीरैः प्रार्थयद्भिर्जयं मृधे
एकस्थैर्बहुभिः क्रुद्धैरूष्मेव समजायत
Sanrabdhaishcharibhirviraih prarthayadbhirjayam mridhe
Ekasthairbahubhih kruddhairushmeva samajayata
74.51
शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम्
पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम्
Sharorminam dhvajavartam naganakram duratyayam
Padatimatsyakalilam shankhadundubhinisvanam
74.52
असंख्येयमपारं च रजोऽऽभीलमतीव च
उष्णीषकमठच्छन्नं पताकाफेनमालिनम्
Asankhyeyamaparam cha rajobhilamativa cha
Ushnishakamathachchhannam patakaphenamalinam
74.53
रथसागरमक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम्
वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत्
Rathasagaramakshobhyam matangangashilachitam
Velabhutastada parthah patribhih samavarayat
74.54
ततो जनार्दनः संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम्
असंभ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्
Tato janardanah sankhye priyam purushasattamam
Asambhranto mahabahurarjunam vakyamabravit
74.55
उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन
परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम्
Udapanamihashvanam nalamasti ranerjuna
Paripsante jalam cheme peyam na tvavagahanam
74.56
इदमस्तीत्यसंभ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम्
अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम्
Idamastityasambhranto bruvannastrena medinim
Abhihatyarjunashchakre vajipanam sarah shubham
74.57
शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम्
शरवेश्माकरोत्पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्
Sharavansham sharasthunam sharachchhadanamadbhutam
Sharaveshmakarotparthastvashtevadbhutakarmakrit
74.58
ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत्
शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन्महारणे
Tatah prahasya govindah sadhu sadhvityathabravit
Sharaveshmani parthena krite tasminmaharane