UtshovChapter 73
73.1
धृतराष्ट्र उवाच
बाणे तस्मिन्निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते
तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
Dhritarashtra uvacha
Bane tasminnikritte tu dhrishtadyumne cha mokshite
Tena vrishnipravirena yuyudhanena sanjaya
73.2
अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः
नरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे द्रोणः किमकरोद्युधि
Amarshito maheshvasah sarvashastrabhritam varah
Naravyaghrah shineh pautre dronah kimakarodyudhi
73.3
संजय उवाच
संप्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः
तीक्ष्णधारेषुदशनः शितनाराचदंष्ट्रवान्
Sanjaya uvacha
Sampradrutah krodhavisho vyaditasyasharasanah
Tikshnadhareshudashanah shitanarachadanshtravan
73.4
संरम्भामर्षताम्राक्षो महाहिरिव निःश्वसन्
नरवीरप्रमुदितैः शोणैरश्वैर्महाजवैः
Sanrambhamarshatamraksho mahahiriva nihshvasan
Naravirapramuditaih shonairashvairmahajavaih
73.5
उत्पतद्भिरिवाकाशं क्रमद्भिरिव सर्वतः
रुक्मपुङ्खाञ्शरानस्यन्युयुधानमुपाद्रवत्
Utpatadbhirivakasham kramadbhiriva sarvatah
Rukmapunkhansharanasyanyuyudhanamupadravat
73.6
शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम्
कार्मुकाकर्षविक्षिप्तं नाराचबहुविद्युतम्
Sharapatamahavarsham rathaghoshabalahakam
Karmukakarshavikshiptam narachabahuvidyutam
73.7
शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम्
द्रोणमेघमनावार्यं हयमारुतचोदितम्
Shaktikhadgashanidharam krodhavegasamutthitam
Dronameghamanavaryam hayamarutachoditam
73.8
दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयः
उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन्युद्धदुर्मदः
Drishtvaivabhipatantam tam shurah parapuranjayah
Uvacha sutam shaineyah prahasanyuddhadurmadah
73.9
एतं वै ब्राह्मणं क्रूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम्
आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयावहम्
Etam vai brahmanam kruram svakarmanyanavasthitam
Ashrayam dhartarashtrasya ragyo duhkhabhayavaham
73.10
शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत्
आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्
Shighram prajavitairashvaih pratyudyahi prahrishtavat
Acharyam rajaputranam satatam shuramaninam
73.11
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाः
द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन्वातरंहसः
Tato rajatasankasha madhavasya hayottamah
Dronasyabhimukhah shighramagachchhanvataranhasah
73.12
इषुजालावृतं घोरमन्धकारमनन्तरम्
अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत्तदा
Ishujalavritam ghoramandhakaramanantaram
Anadhrishyamivanyesham shuranamabhavattada
73.13
ततः शीघ्रास्त्रविदुषोर्द्रोणसात्वतयोस्तदा
नान्तरं शरवृष्टीनां दृश्यते नरसिंहयोः
Tatah shighrastravidushordronasatvatayostada
Nantaram sharavrishtinam drishyate narasinhayoh
73.14
इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातजः
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः
Ishunam sannipatena shabdo dharabhighatajah
Shushruve shakramuktanamashaninamiva svanah
73.15
नाराचैरतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत
Narachairatividdhanam sharanam rupamababhau
Ashivishavidashtanam sarpanamiva bharata
73.16
तयोर्ज्यातलनिर्घोषो व्यश्रूयत सुदारुणः
अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव
Tayorjyatalanirghosho vyashruyata sudarunah
Ajasram shailashringanam vajrenahanyatamiva
73.17
उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथी
रुक्मपुङ्खैः शरैश्छन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा
Ubhayostau rathau rajanste chashvastau cha sarathi
Rukmapunkhaih sharaishchhannashchitrarupa babhustada
73.18
निर्मलानामजिह्मानां नाराचानां विशां पते
निर्मुक्ताशीविषाभानां संपातोऽभूत्सुदारुणः
Nirmalanamajihmanam narachanam visham pate
Nirmuktashivishabhanam sampatobhutsudarunah
73.19
उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौ
उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ
Ubhayoh patite chhatre tathaiva patitau dhvajau
Ubhau rudhirasiktangavubhau cha vijayaishinau
73.20
स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौ
अन्योन्यमभिविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः
Sravadbhih shonitam gatraih prasrutaviva varanau
Anyonyamabhividhyetam jivitantakaraih sharaih
73.21
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः
उपारमन्महाराज व्याजहार न कश्चन
Garjitotkrushtasannadah shankhadundubhinisvanah
Uparamanmaharaja vyajahara na kashchana
73.22
तूष्णींभूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्
ददृशे द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः
Tushnimbhutanyanikani yodha yuddhaduparaman
Dadrishe dvairatham tabhyam jatakautuhalo janah
73.23
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः
अवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य रथर्षभौ
Rathino hastiyantaro hayarohah padatayah
Avaikshantachalairnetraih parivarya ratharshabhau
73.24
हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्
तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः
Hastyanikanyatishthanta tathanikani vajinam
Tathaiva rathavahinyah prativyuhya vyavasthitah
73.25
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः
ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः
Muktavidrumachitraishcha manikanchanabhushitaih
Dhvajairabharanaishchitraih kavachaishcha hiranmayaih
73.26
वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः
विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः
Vaijayantipatakabhih paristomangakambalaih
Vimalairnishitaih shastrairhayanam cha prakirnakaih
73.27
जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसु
गजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत
Jatarupamayibhishcha rajatibhishcha murdhasu
Gajanam kumbhamalabhirdantaveshtaishcha bharata
73.28
सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतह्रदाः
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः
Sabalakah sakhadyotah sairavatashatahradah
Adrishyantoshnaparyaye meghanamiva vagurah
73.29
अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः
तद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः
Apashyannasmadiyashcha te cha yaudhishthirah sthitah
Tadyuddham yuyudhanasya dronasya cha mahatmanah
73.30
विमानाग्रगता देवा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः
सिद्धचारणसंघाश्च विद्याधरमहोरगाः
Vimanagragata deva brahmashakrapurogamah
Siddhacharanasanghashcha vidyadharamahoragah
73.31
गतप्रत्यागताक्षेपैश्चित्रैः शस्त्रविघातिभिः
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः
Gatapratyagatakshepaishchitraih shastravighatibhih
Vividhairvismayam jagmustayoh purushasinhayoh
73.32
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ
अन्योन्यं समविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी
Hastalaghavamastreshu darshayantau mahabalau
Anyonyam samavidhyetam sharaistau dronasatyaki
73.33
ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे
पत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते
Tato dronasya dasharhah sharanshchichchheda sanyuge
Patribhih sudridhairashu dhanushchaiva mahadyute
73.34
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः
सज्यं चकार तच्चाशु चिच्छेदास्य स सात्यकिः
Nimeshantaramatrena bharadvajoparam dhanuh
Sajyam chakara tachchashu chichchhedasya sa satyakih
73.35
ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत
सज्यं सज्यं पुनश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः
Tatastvaranpunardrono dhanurhasto vyatishthata
Sajyam sajyam punashchasya chichchheda nishitaih sharaih
73.36
ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसेदमचिन्तयत्
Tatosya sanyuge drono drishtva karmatimanusham
Yuyudhanasya rajendra manasedamachintayat
73.37
एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजये
भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे
Etadastrabalam rame kartavirye dhananjaye
Bhishme cha purushavyaghre yadidam satvatam vare
73.38
तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम्
लाघवं वासवस्येव संप्रेक्ष्य द्विजसत्तमः
Tam chasya manasa dronah pujayamasa vikramam
Laghavam vasavasyeva samprekshya dvijasattamah
73.39
तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः
न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रकारिणः
Tutoshastravidam shreshthastatha devah savasavah
Na tamalakshayamasurlaghutam shighrakarinah
73.40
देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशां पते
सिद्धचारणसंघाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत्
Devashcha yuyudhanasya gandharvashcha visham pate
Siddhacharanasanghashcha vidurdronasya karma tat
73.41
ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत
Tatonyaddhanuradaya dronah kshatriyamardanah
Astrairastravidam shreshtho yodhayamasa bharata
73.42
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहन्य स सात्यकिः
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tasyastranyastramayabhih pratihanya sa satyakih
Jaghana nishitairbanaistadadbhutamivabhavat
73.43
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैरसमं रणे
युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन्
Tasyatimanusham karma drishtvanyairasamam rane
Yuktam yogena yogagyastavakah samapujayan
73.44
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः
तमाचार्योऽप्यसंभ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः
Yadastramasyati dronastadevasyati satyakih
Tamacharyopyasambhrantoyodhayachchhatrutapanah
73.45
ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्
Tatah kruddho maharaja dhanurvedasya paragah
Vadhaya yuyudhanasya divyamastramudairayat
73.46
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः
अस्त्रं दिव्यं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्
Tadagneyam mahaghoram ripughnamupalakshya sah
Astram divyam maheshvaso varunam samudairayat
73.47
हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ
न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगान्यपि
Hahakaro mahanasiddrishtva divyastradharinau
Na vicherustadakashe bhutanyakashaganyapi
73.48
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते
न तावदभिषज्येते व्यावर्तदथ भास्करः
Astre te varunagneye tabhyam banasamahite
Na tavadabhishajyete vyavartadatha bhaskarah
73.49
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः
नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्
Tato yudhishthiro raja bhimasenashcha pandavah
Nakulah sahadevashcha paryarakshanta satyakim
73.50
धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयः
मत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा
Dhrishtadyumnamukhaih sardham viratashcha sakekayah
Matsyah shalveyasenashcha dronamajagmuranjasa
73.51
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम्
Duhshasanam puraskritya rajaputrah sahasrashah
Dronamabhyupapadyanta sapatnaih parivaritam
73.52
ततो युद्धमभूद्राजंस्तव तेषां च धन्विनाम्
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते
Tato yuddhamabhudrajanstava tesham cha dhanvinam
Rajasa sanvrite loke sharajalasamavrite
73.53
सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचन
सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत
Sarvamavignamabhavanna pragyayata kinchana
Sainyena rajasa dhvaste nirmaryadamavartata