UtshovChapter 70
70.1
संजय उवाच
प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययोस्तदा
दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे
Sanjaya uvacha
Pravishtayormaharaja parthavarshneyayostada
Duryodhane prayate cha prishthatah purusharshabhe
70.2
जवेनाभ्यद्रवन्द्रोणं महता निस्वनेन च
पाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत
Javenabhyadravandronam mahata nisvanena cha
Pandavah somakaih sardham tato yuddhamavartata
70.3
तद्युद्धमभवद्घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्
पाञ्चालानां कुरूणां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम्
Tadyuddhamabhavadghoram tumulam lomaharshanam
Panchalanam kurunam cha vyuhasya puratodbhutam
70.4
राजन्कदाचिन्नास्माभिर्दृष्टं तादृङ्न च श्रुतम्
यादृङ्मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद्विशां पते
Rajankadachinnasmabhirdrishtam tadrinna cha shrutam
Yadrinmadhyagate surye yuddhamasidvisham pate
70.5
धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणः
द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्
Dhrishtadyumnamukhah partha vyudhanikah praharinah
Dronasya sainyam te sarve sharavarshairavakiran
70.6
वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम्
पार्षतप्रमुखान्पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः
Vayam dronam puraskritya sarvashastrabhritam varam
Parshatapramukhanparthanabhyavarshama sayakaih
70.7
महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये
सेनाग्रे विप्रकाशेते रुचिरे रथभूषिते
Mahameghavivodirnau mishravatau himatyaye
Senagre viprakashete ruchire rathabhushite
70.8
समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम्
जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके
Sametya tu mahasene chakraturvegamuttamam
Jahnaviyamune nadyau pravrishivolbanodake
70.9
नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः
गदाविद्युन्महारौद्रः संग्रामजलदो महान्
Nanashastrapurovato dvipashvarathasanvritah
Gadavidyunmaharaudrah sangramajalado mahan
70.10
भारद्वाजानिलोद्धूतः शरधारासहस्रवान्
अभ्यवर्षन्महारौद्रः पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्
Bharadvajaniloddhutah sharadharasahasravan
Abhyavarshanmaharaudrah pandusenagnimuddhatam
70.11
समुद्रमिव घर्मान्ते विवान्घोरो महानिलः
व्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः
Samudramiva gharmante vivanghoro mahanilah
Vyakshobhayadanikani pandavanam dvijottamah
70.12
तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन्
बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव
Tepi sarvaprayatnena dronameva samadravan
Bibhitsanto mahasetum varyoghah prabala iva
70.13
वारयामास तान्द्रोणो जलौघानचलो यथा
पाण्डवान्समरे क्रुद्धान्पाञ्चालांश्च सकेकयान्
Varayamasa tandrono jalaughanachalo yatha
Pandavansamare kruddhanpanchalanshcha sakekayan
70.14
अथापरेऽपि राजानः परावृत्य समन्ततः
महाबला रणे शूराः पाञ्चालानन्ववारयन्
Athaparepi rajanah paravritya samantatah
Mahabala rane shurah panchalananvavarayan
70.15
ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह
संजघानासकृद्द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्
Tato rane naravyaghrah parshatah pandavaih saha
Sanjaghanasakriddronam bibhitsurarivahinim
70.16
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते
तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्षत
Yathaiva sharavarshani drono varshati parshate
Tathaiva sharavarshani dhrishtadyumnobhyavarshata
70.17
सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्ष्टिसंवृतः
ज्याविद्युच्चापसंह्रादो धृष्टद्युम्नबलाहकः
Sanistrinshapurovatah shaktiprasarshtisanvritah
Jyavidyuchchapasanhrado dhrishtadyumnabalahakah
70.18
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत्सर्वतोदिशम्
निघ्नन्रथवराश्वौघांश्छादयामास वाहिनीम्
Sharadharashmavarshani vyasrijatsarvatodisham
Nighnanrathavarashvaughanshchhadayamasa vahinim
70.19
यं यमार्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम्
ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः
Yam yamarchhachchharairdronah pandavanam rathavrajam
Tatastatah sharairdronamapakarshata parshatah
70.20
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत
धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत
Tatha tu yatamanasya dronasya yudhi bharata
Dhrishtadyumnam samasadya tridha sainyamabhidyata
70.21
भोजमेके न्यवर्तन्त जलसंधमथापरे
पाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरेऽव्रजन्
Bhojameke nyavartanta jalasandhamathapare
Pandavairhanyamanashcha dronamevaparevrajan
70.22
सैन्यान्यघटयद्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः
व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः
Sainyanyaghatayadyani dronastu rathinam varah
Vyadhamachchapi tanyasya dhrishtadyumno maharathah
70.23
धार्तराष्ट्रास्त्रिधाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः
अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव
Dhartarashtrastridhabhuta vadhyante pandusrinjayaih
Agopah pashavoranye bahubhih shvapadairiva
70.24
कालः संग्रसते योधान्धृष्टद्युम्नेन मोहितान्
संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति संमेनिरे जनाः
Kalah sangrasate yodhandhrishtadyumnena mohitan
Sangrame tumule tasminniti sammenire janah
70.25
कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः
द्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी
Kunripasya yatha rashtram durbhikshavyadhitaskaraih
Dravyate tadvadapanna pandavaistava vahini
70.26
अर्करश्मिप्रभिन्नेषु शस्त्रेषु कवचेषु च
चक्षूंषि प्रतिहन्यन्ते सैन्येन रजसा तथा
Arkarashmiprabhinneshu shastreshu kavacheshu cha
Chakshunshi pratihanyante sainyena rajasa tatha
70.27
त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः
अमर्षितस्ततो द्रोणः पाञ्चालान्व्यधमच्छरैः
Tridhabhuteshu sainyeshu vadhyamaneshu pandavaih
Amarshitastato dronah panchalanvyadhamachchharaih
70.28
मृद्नतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैः
बभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः
Mridnatastanyanikani nighnatashchapi sayakaih
Babhuva rupam dronasya kalagneriva dipyatah
70.29
रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशां पते
एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथः
Ratham nagam hayam chapi pattinashcha visham pate
Ekaikeneshuna sankhye nirbibheda maharathah
70.30
पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित्स भारत
दधार यो रणे बाणान्द्रोणचापच्युताञ्शितान्
Pandavanam tu sainyeshu nasti kashchitsa bharata
Dadhara yo rane banandronachapachyutanshitan
70.31
तत्पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम्
बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्र तत्रैव भारत
Tatpachyamanamarkena dronasayakatapitam
Babhrama parshatam sainyam tatra tatraiva bharata
70.32
तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव
अभवत्सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना
Tathaiva parshatenapi kalyamanam balam tava
Abhavatsarvato diptam shushkam vanamivagnina
70.33
वध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः
त्यक्त्वा प्राणान्परं शक्त्या प्रायुध्यन्त स्म सैनिकाः
Vadhyamaneshu sainyeshu dronaparshatasayakaih
Tyaktva prananparam shaktya prayudhyanta sma sainikah
70.34
तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ
नासीत्कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत्संयुगं भयात्
Tavakanam paresham cha yudhyatam bharatarshabha
Nasitkashchinmaharaja yotyakshitsanyugam bhayat
70.35
भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन्
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः
Bhimasenam tu kaunteyam sodaryah paryavarayan
Vivinshatishchitraseno vikarnashcha maharathah
70.36
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान्
त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः
Vindanuvindavavantyau kshemadhurtishcha viryavan
Trayanam tava putranam traya evanuyayinah
70.37
बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथः
सहसेनः सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्
Bahlikarajastejasvi kulaputro maharathah
Sahasenah sahamatyo draupadeyanavarayat
70.38
शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत्
Shaibyo govasano raja yodhairdashashatavaraih
Kashyasyabhibhuvah putram parakrantamavarayat
70.39
अजातशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम्
मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा राजानमावृणोत्
Ajatashatrum kaunteyam jvalantamiva pavakam
Madranamishvarah shalyo raja rajanamavrinot
70.40
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः
सात्यकिं प्रययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि
Duhshasanastvavasthapya svamanikamamarshanah
Satyakim prayayau kruddhah shuro rathavaram yudhi
70.41
स्वकेनाहमनीकेन संनद्धकवचावृतः
चतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम्
Svakenahamanikena sannaddhakavachavritah
Chatuhshatairmaheshvasaishchekitanamavarayam
70.42
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत्
गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्तिशरासिभिः
Shakunistu sahaniko madriputramavarayat
Gandharakaih saptashataishchapashaktisharasibhih
70.43
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्छताम्
प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतौ युधि
Vindanuvindavavantyau viratam matsyamarchhatam
Prananstyaktva maheshvasau mitrarthebhyudyatau yudhi
70.44
शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम्
बाह्लिकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत्
Shikhandinam yagyasenim rundhanamaparajitam
Bahlikah pratisanyattah parakrantamavarayat
70.45
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः
आवन्त्यः सह सौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत्
Dhrishtadyumnam cha panchalyam kruraih sardham prabhadrakaih
Avantyah saha sauviraih kruddharupamavarayat
70.46
घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरयोधिनम्
अलायुधोऽद्रवत्तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे
Ghatotkacham tatha shuram rakshasam krurayodhinam
Alayudhodravatturnam kruddhamayantamahave
70.47
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः
सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत्
Alambusam rakshasendram kuntibhojo maharathah
Sainyena mahata yuktah kruddharupamavarayat
70.48
सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत्सर्वसैन्यस्य भारत
रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः
Saindhavah prishthatastvasitsarvasainyasya bharata
Rakshitah parameshvasaih kripaprabhritibhi rathaih
70.49
तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ
द्रौणिर्दक्षिणतो राजन्सूतपुत्रश्च वामतः
Tasyastam chakrarakshau dvau saindhavasya brihattamau
Draunirdakshinato rajansutaputrashcha vamatah
70.50
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमाः
कृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयः
Prishthagopastu tasyasansaumadattipurogamah
Kripashcha vrishasenashcha shalah shalyashcha durjayah
70.51
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः
सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे तदा
Nitimanto maheshvasah sarve yuddhavisharadah
Saindhavasya vidhayaivam raksham yuyudhire tada