UtshovChapter 69
69.1
संजय उवाच
ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया
द्रोणानीकं विनिर्भिद्य भोजानीकं च दुस्तरम्
Sanjaya uvacha
Tatah pravishte kaunteye sindhurajajighansaya
Dronanikam vinirbhidya bhojanikam cha dustaram
69.2
काम्बोजस्य च दायादे हते राजन्सुदक्षिणे
श्रुतायुधे च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना
Kambojasya cha dayade hate rajansudakshine
Shrutayudhe cha vikrante nihate savyasachina
69.3
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु विध्वस्तेषु समन्ततः
प्रभग्नं स्वबलं दृष्ट्वा पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात्
Vipradruteshvanikeshu vidhvasteshu samantatah
Prabhagnam svabalam drishtva putraste dronamabhyayat
69.4
त्वरन्नेकरथेनैव समेत्य द्रोणमब्रवीत्
गतः स पुरुषव्याघ्रः प्रमथ्येमां महाचमूम्
Tvarannekarathenaiva sametya dronamabravit
Gatah sa purushavyaghrah pramathyemam mahachamum
69.5
अत्र बुद्ध्या समीक्षस्व किं नु कार्यमनन्तरम्
अर्जुनस्य विघाताय दारुणेऽस्मिञ्जनक्षये
Atra buddhya samikshasva kim nu karyamanantaram
Arjunasya vighataya darunesminjanakshaye
69.6
यथा स पुरुषव्याघ्रो न हन्येत जयद्रथः
तथा विधत्स्व भद्रं ते त्वं हि नः परमा गतिः
Yatha sa purushavyaghro na hanyeta jayadrathah
Tatha vidhatsva bhadram te tvam hi nah parama gatih
69.7
असौ धनंजयाग्निर्हि कोपमारुतचोदितः
सेनाकक्षं दहति मे वह्निः कक्षमिवोत्थितः
Asau dhananjayagnirhi kopamarutachoditah
Senakaksham dahati me vahnih kakshamivotthitah
69.8
अतिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परंतप
जयद्रथस्य गोप्तारः संशयं परमं गताः
Atikrante hi kaunteye bhittva sainyam parantapa
Jayadrathasya goptarah sanshayam paramam gatah
69.9
स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्राणामासीद्ब्रह्मविदां वर
नातिक्रमिष्यति द्रोणं जातु जीवन्धनंजयः
Sthira buddhirnarendranamasidbrahmavidam vara
Natikramishyati dronam jatu jivandhananjayah
69.10
सोऽसौ पार्थो व्यतिक्रान्तो मिषतस्ते महाद्युते
सर्वं ह्यद्यातुरं मन्ये नैतदस्ति बलं मम
Sosau partho vyatikranto mishataste mahadyute
Sarvam hyadyaturam manye naitadasti balam mama
69.11
जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम्
तथा मुह्यामि च ब्रह्मन्कार्यवत्तां विचिन्तयन्
Janami tvam mahabhaga pandavanam hite ratam
Tatha muhyami cha brahmankaryavattam vichintayan
69.12
यथाशक्ति च ते ब्रह्मन्वर्तये वृत्तिमुत्तमाम्
प्रीणामि च यथाशक्ति तच्च त्वं नावबुध्यसे
Yathashakti cha te brahmanvartaye vrittimuttamam
Prinami cha yathashakti tachcha tvam navabudhyase
69.13
अस्मान्न त्वं सदा भक्तानिच्छस्यमितविक्रम
पाण्डवान्सततं प्रीणास्यस्माकं विप्रिये रतान्
Asmanna tvam sada bhaktanichchhasyamitavikrama
Pandavansatatam prinasyasmakam vipriye ratan
69.14
अस्मानेवोपजीवंस्त्वमस्माकं विप्रिये रतः
न ह्यहं त्वां विजानामि मधुदिग्धमिव क्षुरम्
Asmanevopajivanstvamasmakam vipriye ratah
Na hyaham tvam vijanami madhudigdhamiva kshuram
69.15
नादास्यच्चेद्वरं मह्यं भवान्पाण्डवनिग्रहे
नावारयिष्यं गच्छन्तमहं सिन्धुपतिं गृहान्
Nadasyachchedvaram mahyam bhavanpandavanigrahe
Navarayishyam gachchhantamaham sindhupatim grihan
69.16
मया त्वाशंसमानेन त्वत्तस्त्राणमबुद्धिना
आश्वासितः सिन्धुपतिर्मोहाद्दत्तश्च मृत्यवे
Maya tvashansamanena tvattastranamabuddhina
Ashvasitah sindhupatirmohaddattashcha mrityave
69.17
यमदंष्ट्रान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानवः
नार्जुनस्य वशं प्राप्तो मुच्येताजौ जयद्रथः
Yamadanshtrantaram prapto muchyetapi hi manavah
Narjunasya vasham prapto muchyetajau jayadrathah
69.18
स तथा कुरु शोणाश्व यथा रक्ष्येत सैन्धवः
मम चार्तप्रलापानां मा क्रुधः पाहि सैन्धवम्
Sa tatha kuru shonashva yatha rakshyeta saindhavah
Mama chartapralapanam ma krudhah pahi saindhavam
69.19
द्रोण उवाच
नाभ्यसूयामि ते वाचमश्वत्थाम्नासि मे समः
सत्यं तु ते प्रवक्ष्यामि तज्जुषस्व विशां पते
Drona uvacha
Nabhyasuyami te vachamashvatthamnasi me samah
Satyam tu te pravakshyami tajjushasva visham pate
69.20
सारथिः प्रवरः कृष्णः शीघ्राश्चास्य हयोत्तमाः
अल्पं च विवरं कृत्वा तूर्णं याति धनंजयः
Sarathih pravarah krishnah shighrashchasya hayottamah
Alpam cha vivaram kritva turnam yati dhananjayah
69.21
किं नु पश्यसि बाणौघान्क्रोशमात्रे किरीटिनः
पश्चाद्रथस्य पतितान्क्षिप्ताञ्शीघ्रं हि गच्छतः
Kim nu pashyasi banaughankroshamatre kiritinah
Pashchadrathasya patitankshiptanshighram hi gachchhatah
69.22
न चाहं शीघ्रयानेऽद्य समर्थो वयसान्वितः
सेनामुखे च पार्थानामेतद्बलमुपस्थितम्
Na chaham shighrayanedya samartho vayasanvitah
Senamukhe cha parthanametadbalamupasthitam
69.23
युधिष्ठिरश्च मे ग्राह्यो मिषतां सर्वधन्विनाम्
एवं मया प्रतिज्ञातं क्षत्रमध्ये महाभुज
Yudhishthirashcha me grahyo mishatam sarvadhanvinam
Evam maya pratigyatam kshatramadhye mahabhuja
69.24
धनंजयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे मम
तस्माद्व्यूहमुखं हित्वा नाहं यास्यामि फल्गुनम्
Dhananjayena chotsrishto vartate pramukhe mama
Tasmadvyuhamukham hitva naham yasyami phalgunam
69.25
तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुमेकं सहायवान्
गत्वा योधय मा भैस्त्वं त्वं ह्यस्य जगतः पतिः
Tulyabhijanakarmanam shatrumekam sahayavan
Gatva yodhaya ma bhaistvam tvam hyasya jagatah patih
69.26
राजा शूरः कृती दक्षो वैरमुत्पाद्य पाण्डवैः
वीर स्वयं प्रयाह्याशु यत्र यातो धनंजयः
Raja shurah kriti daksho vairamutpadya pandavaih
Vira svayam prayahyashu yatra yato dhananjayah
69.27
दुर्योधन उवाच
कथं त्वामप्यतिक्रान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः
धनंजयो मया शक्य आचार्य प्रतिबाधितुम्
Duryodhana uvacha
Katham tvamapyatikrantah sarvashastrabhritam varah
Dhananjayo maya shakya acharya pratibadhitum
69.28
अपि शक्यो रणे जेतुं वज्रहस्तः पुरंदरः
नार्जुनः समरे शक्यो जेतुं परपुरंजयः
Api shakyo rane jetum vajrahastah purandarah
Narjunah samare shakyo jetum parapuranjayah
69.29
येन भोजश्च हार्दिक्यो भवांश्च त्रिदशोपमः
अस्त्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश्च निबर्हितः
Yena bhojashcha hardikyo bhavanshcha tridashopamah
Astrapratapena jitau shrutayushcha nibarhitah
69.30
सुदक्षिणश्च निहतः स च राजा श्रुतायुधः
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च म्लेच्छाश्च शतशो हताः
Sudakshinashcha nihatah sa cha raja shrutayudhah
Shrutayushchachyutayushcha mlechchhashcha shatasho hatah
69.31
तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तमहितान्बहून्
प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्षं तन्मे शंसास्त्रकोविद
Tam katham pandavam yuddhe dahantamahitanbahun
Pratiyotsyami durdharsham tanme shansastrakovida
69.32
क्षमं चेन्मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य शाधि माम्
परवानस्मि भवति प्रेष्यकृद्रक्ष मे यशः
Kshamam chenmanyase yuddham mama tenadya shadhi mam
Paravanasmi bhavati preshyakridraksha me yashah
69.33
द्रोण उवाच
सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्षो धनंजयः
अहं तु तत्करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि
Drona uvacha
Satyam vadasi kauravya duradharsho dhananjayah
Aham tu tatkarishyami yathainam prasahishyasi
69.34
अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लोके सर्वधनुर्धराः
विषक्तं त्वयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यतः
Adbhutam chadya pashyantu loke sarvadhanurdharah
Vishaktam tvayi kaunteyam vasudevasya pashyatah
69.35
एष ते कवचं राजंस्तथा बध्नामि काञ्चनम्
यथा न बाणा नास्त्राणि विषहिष्यन्ति ते रणे
Esha te kavacham rajanstatha badhnami kanchanam
Yatha na bana nastrani vishahishyanti te rane
69.36
यदि त्वां सासुरसुराः सयक्षोरगराक्षसाः
योधयन्ति त्रयो लोकाः सनरा नास्ति ते भयम्
Yadi tvam sasurasurah sayakshoragarakshasah
Yodhayanti trayo lokah sanara nasti te bhayam
69.37
न कृष्णो न च कौन्तेयो न चान्यः शस्त्रभृद्रणे
शरानर्पयितुं कश्चित्कवचे तव शक्ष्यति
Na krishno na cha kaunteyo na chanyah shastrabhridrane
Sharanarpayitum kashchitkavache tava shakshyati
69.38
स त्वं कवचमास्थाय क्रुद्धमद्य रणेऽर्जुनम्
त्वरमाणः स्वयं याहि न चासौ त्वां सहिष्यते
Sa tvam kavachamasthaya kruddhamadya ranerjunam
Tvaramanah svayam yahi na chasau tvam sahishyate
69.39
संजय उवाच
एवमुक्त्वा त्वरन्द्रोणः स्पृष्ट्वाम्भो वर्म भास्वरम्
आबबन्धाद्भुततमं जपन्मन्त्रं यथाविधि
Sanjaya uvacha
Evamuktva tvarandronah sprishtvambho varma bhasvaram
Ababandhadbhutatamam japanmantram yathavidhi
69.40
रणे तस्मिन्सुमहति विजयाय सुतस्य ते
विसिस्मापयिषुर्लोकं विद्यया ब्रह्मवित्तमः
Rane tasminsumahati vijayaya sutasya te
Visismapayishurlokam vidyaya brahmavittamah
69.41
द्रोण उवाच
करोतु स्वस्ति ते ब्रह्मा स्वस्ति चापि द्विजातयः
सरीसृपाश्च ये श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति भारत
Drona uvacha
Karotu svasti te brahma svasti chapi dvijatayah
Sarisripashcha ye shreshthastebhyaste svasti bharata
69.42
ययातिर्नहुषश्चैव धुन्धुमारो भगीरथः
तुभ्यं राजर्षयः सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु सर्वशः
Yayatirnahushashchaiva dhundhumaro bhagirathah
Tubhyam rajarshayah sarve svasti kurvantu sarvashah
69.43
स्वस्ति तेऽस्त्वेकपादेभ्यो बहुपादेभ्य एव च
स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश्च नित्यं तव महारणे
Svasti testvekapadebhyo bahupadebhya eva cha
Svastyastvapadakebhyashcha nityam tava maharane
69.44
स्वाहा स्वधा शची चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा
लक्ष्मीररुन्धती चैव कुरुतां स्वस्ति तेऽनघ
Svaha svadha shachi chaiva svasti kurvantu te sada
Lakshmirarundhati chaiva kurutam svasti tenagha
69.45
असितो देवलश्चैव विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः
वसिष्ठः कश्यपश्चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते नृप
Asito devalashchaiva vishvamitrastathangirah
Vasishthah kashyapashchaiva svasti kurvantu te nripa
69.46
धाता विधाता लोकेशो दिशश्च सदिगीश्वराः
स्वस्ति तेऽद्य प्रयच्छन्तु कार्त्तिकेयश्च षण्मुखः
Dhata vidhata lokesho dishashcha sadigishvarah
Svasti tedya prayachchhantu karttikeyashcha shanmukhah
69.47
विवस्वान्भगवान्स्वस्ति करोतु तव सर्वशः
दिग्गजाश्चैव चत्वारः क्षितिः खं गगनं ग्रहाः
Vivasvanbhagavansvasti karotu tava sarvashah
Diggajashchaiva chatvarah kshitih kham gaganam grahah
69.48
अधस्ताद्धरणीं योऽसौ सदा धारयते नृप
स शेषः पन्नगश्रेष्ठः स्वस्ति तुभ्यं प्रयच्छतु
Adhastaddharanim yosau sada dharayate nripa
Sa sheshah pannagashreshthah svasti tubhyam prayachchhatu
69.49
गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिताः सुरसत्तमाः
पुरा वृत्रेण दैत्येन भिन्नदेहाः सहस्रशः
Gandhare yudhi vikramya nirjitah surasattamah
Pura vritrena daityena bhinnadehah sahasrashah
69.50
हृततेजोबलाः सर्वे तदा सेन्द्रा दिवौकसः
ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्वृत्राद्भीता महासुरात्
Hritatejobalah sarve tada sendra divaukasah
Brahmanam sharanam jagmurvritradbhita mahasurat
69.51
देवा ऊचुः
प्रमर्दितानां वृत्रेण देवानां देवसत्तम
गतिर्भव सुरश्रेष्ठ त्राहि नो महतो भयात्
Deva uchuh
Pramarditanam vritrena devanam devasattama
Gatirbhava surashreshtha trahi no mahato bhayat
69.52
द्रोण उवाच
अथ पार्श्वे स्थितं विष्णुं शक्रादींश्च सुरोत्तमान्
प्राह तथ्यमिदं वाक्यं विषण्णान्सुरसत्तमान्
Drona uvacha
Atha parshve sthitam vishnum shakradinshcha surottaman
Praha tathyamidam vakyam vishannansurasattaman
69.53
रक्ष्या मे सततं देवाः सहेन्द्राः सद्विजातयः
त्वष्टुः सुदुर्धरं तेजो येन वृत्रो विनिर्मितः
Rakshya me satatam devah sahendrah sadvijatayah
Tvashtuh sudurdharam tejo yena vritro vinirmitah
69.54
त्वष्ट्रा पुरा तपस्तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा
वृत्रो विनिर्मितो देवाः प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात्
Tvashtra pura tapastaptva varshayutashatam tada
Vritro vinirmito devah prapyanugyam maheshvarat
69.55
स तस्यैव प्रसादाद्वै हन्यादेव रिपुर्बली
नागत्वा शंकरस्थानं भगवान्दृश्यते हरः
Sa tasyaiva prasadadvai hanyadeva ripurbali
Nagatva shankarasthanam bhagavandrishyate harah
69.56
दृष्ट्वा हनिष्यथ रिपुं क्षिप्रं गच्छत मन्दरम्
यत्रास्ते तपसां योनिर्दक्षयज्ञविनाशनः
पिनाकी सर्वभूतेशो भगनेत्रनिपातनः
Drishtva hanishyatha ripum kshipram gachchhata mandaram
Yatraste tapasam yonirdakshayagyavinashanah
Pinaki sarvabhutesho bhaganetranipatanah
69.57
ते गत्वा सहिता देवा ब्रह्मणा सह मन्दरम्
अपश्यंस्तेजसां राशिं सूर्यकोटिसमप्रभम्
Te gatva sahita deva brahmana saha mandaram
Apashyanstejasam rashim suryakotisamaprabham
69.58
सोऽब्रवीत्स्वागतं देवा ब्रूत किं करवाण्यहम्
अमोघं दर्शनं मह्यं कामप्राप्तिरतोऽस्तु वः
Sobravitsvagatam deva bruta kim karavanyaham
Amogham darshanam mahyam kamapraptiratostu vah
69.59
एवमुक्तास्तु ते सर्वे प्रत्यूचुस्तं दिवौकसः
तेजो हृतं नो वृत्रेण गतिर्भव दिवौकसाम्
Evamuktastu te sarve pratyuchustam divaukasah
Tejo hritam no vritrena gatirbhava divaukasam
69.60
मूर्तीरीक्षष्व नो देव प्रहारैर्जर्जरीकृताः
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म गतिर्भव महेश्वर
Murtirikshashva no deva praharairjarjarikritah
Sharanam tvam prapannah sma gatirbhava maheshvara
69.61
महेश्वर उवाच
विदितं मे यथा देवाः कृत्येयं सुमहाबला
त्वष्टुस्तेजोभवा घोरा दुर्निवार्याकृतात्मभिः
Maheshvara uvacha
Viditam me yatha devah krityeyam sumahabala
Tvashtustejobhava ghora durnivaryakritatmabhih
69.62
अवश्यं तु मया कार्यं साह्यं सर्वदिवौकसाम्
ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह्य भास्वरम्
बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर
Avashyam tu maya karyam sahyam sarvadivaukasam
Mamedam gatrajam shakra kavacham grihya bhasvaram
Badhananena mantrena manasena sureshvara
69.63
द्रोण उवाच
इत्युक्त्वा वरदः प्रादाद्वर्म तन्मन्त्रमेव च
स तेन वर्मणा गुप्तः प्रायाद्वृत्रचमूं प्रति
Drona uvacha
Ityuktva varadah pradadvarma tanmantrameva cha
Sa tena varmana guptah prayadvritrachamum prati
69.64
नानाविधैश्च शस्त्रौघैः पात्यमानैर्महारणे
न संधिः शक्यते भेत्तुं वर्मबन्धस्य तस्य तु
Nanavidhaishcha shastraughaih patyamanairmaharane
Na sandhih shakyate bhettum varmabandhasya tasya tu
69.65
ततो जघान समरे वृत्रं देवपतिः स्वयम्
तं च मन्त्रमयं बन्धं वर्म चाङ्गिरसे ददौ
Tato jaghana samare vritram devapatih svayam
Tam cha mantramayam bandham varma changirase dadau
69.66
अङ्गिराः प्राह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्य बृहस्पतेः
बृहस्पतिरथोवाच अग्निवेश्याय धीमते
Angirah praha putrasya mantragyasya brihaspateh
Brihaspatirathovacha agniveshyaya dhimate
69.67
अग्निवेश्यो मम प्रादात्तेन बध्नामि वर्म ते
तवाद्य देहरक्षार्थं मन्त्रेण नृपसत्तम
Agniveshyo mama pradattena badhnami varma te
Tavadya deharakshartham mantrena nripasattama
69.68
संजय उवाच
एवमुक्त्वा ततो द्रोणस्तव पुत्रं महाद्युतिः
पुनरेव वचः प्राह शनैराचार्यपुंगवः
Sanjaya uvacha
Evamuktva tato dronastava putram mahadyutih
Punareva vachah praha shanairacharyapungavah
69.69
ब्रह्मसूत्रेण बध्नामि कवचं तव पार्थिव
हिरण्यगर्भेण यथा बद्धं विष्णोः पुरा रणे
Brahmasutrena badhnami kavacham tava parthiva
Hiranyagarbhena yatha baddham vishnoh pura rane
69.70
यथा च ब्रह्मणा बद्धं संग्रामे तारकामये
शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्यहं तव
Yatha cha brahmana baddham sangrame tarakamaye
Shakrasya kavacham divyam tatha badhnamyaham tava
69.71
बद्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम्
प्रेषयामास राजानं युद्धाय महते द्विजः
Baddhva tu kavacham tasya mantrena vidhipurvakam
Preshayamasa rajanam yuddhaya mahate dvijah
69.72
स संनद्धो महाबाहुराचार्येण महात्मना
रथानां च सहस्रेण त्रिगर्तानां प्रहारिणाम्
Sa sannaddho mahabahuracharyena mahatmana
Rathanam cha sahasrena trigartanam praharinam
69.73
तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम्
अश्वानामयुतेनैव तथान्यैश्च महारथैः
Tatha dantisahasrena mattanam viryashalinam
Ashvanamayutenaiva tathanyaishcha maharathaih
69.74
वृतः प्रायान्महाबाहुरर्जुनस्य रथं प्रति
नानावादित्रघोषेण यथा वैरोचनिस्तथा
Vritah prayanmahabahurarjunasya ratham prati
Nanavaditraghoshena yatha vairochanistatha
69.75
ततः शब्दो महानासीत्सैन्यानां तव भारत
अगाधं प्रस्थितं दृष्ट्वा समुद्रमिव कौरवम्
Tatah shabdo mahanasitsainyanam tava bharata
Agadham prasthitam drishtva samudramiva kauravam