UtshovChapter 68
68.1
संजय उवाच
हते सुदक्षिणे राजन्वीरे चैव श्रुतायुधे
जवेनाभ्यद्रवन्पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव
Sanjaya uvacha
Hate sudakshine rajanvire chaiva shrutayudhe
Javenabhyadravanpartham kupitah sainikastava
68.2
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
अभ्यवर्षंस्ततो राजञ्शरवर्षैर्धनंजयम्
Abhishahah shurasenah shibayotha vasatayah
Abhyavarshanstato rajansharavarshairdhananjayam
68.3
तेषां षष्टिशतानार्यान्प्रामथ्नात्पाण्डवः शरैः
ते स्म भीताः पलायन्त व्याघ्रात्क्षुद्रमृगा इव
Tesham shashtishatanaryanpramathnatpandavah sharaih
Te sma bhitah palayanta vyaghratkshudramriga iva
68.4
ते निवृत्य पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन्
रणे सपत्नान्निघ्नन्तं जिगीषन्तṃ परान्युधि
Te nivritya punah partham sarvatah paryavarayan
Rane sapatnannighnantam jigishantaṃ paranyudhi
68.5
तेषामापततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
शिरांसि पातयामास बाहूंश्चैव धनंजयः
Teshamapatatam turnam gandivapreshitaih sharaih
Shiransi patayamasa bahunshchaiva dhananjayah
68.6
शिरोभिः पतितैस्तत्र भूमिरासीन्निरन्तरा
अभ्रच्छायेव चैवासीद्ध्वाङ्क्षगृध्रवडैर्युधि
Shirobhih patitaistatra bhumirasinnirantara
Abhrachchhayeva chaivasiddhvankshagridhravadairyudhi
68.7
तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनंजयमयुध्यताम्
Teshu tutsadyamaneshu krodhamarshasamanvitau
Shrutayushchachyutayushcha dhananjayamayudhyatam
68.8
बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ
तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्यताम्
Balinau spardhinau virau kulajau bahushalinau
Tavenam sharavarshani savyadakshinamasyatam
68.9
त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद्यशः
अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ
Tvarayuktau maharaja prarthayanau mahadyashah
Arjunasya vadhaprepsu putrarthe tava dhanvinau
68.10
तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम्
पूरयामासतुः क्रुद्धौ तडागं जलदौ यथा
Tavarjunam sahasrena patrinam nataparvanam
Purayamasatuh kruddhau tadagam jaladau yatha
68.11
श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम्
आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च
Shrutayushcha tatah kruddhastomarena dhananjayam
Ajaghana rathashreshthah pitena nishitena cha
68.12
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः
आजगाम परं मोहं मोहयन्केशवं रणे
Sotividdho balavata shatruna shatrukarshanah
Ajagama param moham mohayankeshavam rane
68.13
एतस्मिन्नेव काले तु सोऽच्युतायुर्महारथः
शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्
Etasminneva kale tu sochyutayurmaharathah
Shulena bhrishatikshnena tadayamasa pandavam
68.14
क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः
पार्थोऽपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः
Kshate ksharam sa hi dadau pandavasya mahatmanah
Parthopi bhrishasanviddho dhvajayashtim samashritah
68.15
ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते
सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्
Tatah sarvasya sainyasya tavakasya visham pate
Sinhanado mahanasiddhatam matva dhananjayam
68.16
कृष्णश्च भृशसंतप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतसम्
आश्वासयत्सुहृद्याभिर्वाग्भिस्तत्र धनंजयम्
Krishnashcha bhrishasantapto drishtva partham vichetasam
Ashvasayatsuhridyabhirvagbhistatra dhananjayam
68.17
ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्षौ धनंजयम्
वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः
Tatastau rathinam shreshthau labdhalakshau dhananjayam
Vasudevam cha varshneyam sharavarshaih samantatah
68.18
सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम्
अदृश्यं चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्
Sachakrakubararatham sashvadhvajapatakinam
Adrishyam chakraturyuddhe tadadbhutamivabhavat
68.19
प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैरिव भारत
प्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा
Pratyashvastastu bibhatsuh shanakairiva bharata
Pretarajapuram prapya punah pratyagato yatha
68.20
संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम्
शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ
Sanchhannam sharajalena ratham drishtva sakeshavam
Shatru chabhimukhau drishtva dipyamanavivanalau
68.21
प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रमस्त्रं महारथः
तस्मादासन्सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
Pradushchakre tatah parthah shakramastram maharathah
Tasmadasansahasrani sharanam nataparvanam
68.22
ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां सृष्टांश्च सायकान्
विचेरुराकाशगताः पार्थबाणविदारिताः
Te jaghnustau maheshvasau tabhyam srishtanshcha sayakan
Vicherurakashagatah parthabanavidaritah
68.23
प्रतिहत्य शरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः
प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन्वै महारथान्
Pratihatya sharansturnam sharavegena pandavah
Pratasthe tatra tatraiva yodhayanvai maharathan
68.24
तौ च फल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ
वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमौ
Tau cha phalgunabanaughairvibahushirasau kritau
Vasudhamanvapadyetam vatanunnaviva drumau
68.25
श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चैवाच्युतायुषः
लोकविस्मापनमभूत्समुद्रस्येव शोषणम्
Shrutayushashcha nidhanam vadhashchaivachyutayushah
Lokavismapanamabhutsamudrasyeva shoshanam
68.26
तयोः पदानुगान्हत्वा पुनः पञ्चशतान्रथान्
अभ्यगाद्भारतीं सेनां निघ्नन्पार्थो वरान्वरान्
Tayoh padanuganhatva punah panchashatanrathan
Abhyagadbharatim senam nighnanpartho varanvaran
68.27
श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम्
अयुतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत
Shrutayusham cha nihatam prekshya chaivachyutayusham
Ayutayushcha sankruddho dirghayushchaiva bharata
68.28
पुत्रौ तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः
किरन्तौ विविधान्बाणान्पितृव्यसनकर्शितौ
Putrau tayornarashreshthau kaunteyam pratijagmatuh
Kirantau vividhanbananpitrivyasanakarshitau
68.29
तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिः
प्रेषयत्परमक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति
Tavarjuno muhurtena sharaih sannataparvabhih
Preshayatparamakruddho yamasya sadanam prati
68.30
लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा
नाशक्नुवन्वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुंगवाः
Lodayantamanikani dvipam padmasaro yatha
Nashaknuvanvarayitum partham kshatriyapungavah
68.31
अङ्गास्तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन्
क्रुद्धाः सहस्रशो राजञ्शिक्षिता हस्तिसादिनः
Angastu gajavarena pandavam paryavarayan
Kruddhah sahasrasho rajanshikshita hastisadinah
68.32
दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः
प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः
Duryodhanasamadishtah kunjaraih parvatopamaih
Prachyashcha dakshinatyashcha kalingapramukha nripah
68.33
तेषामापततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
निचकर्त शिरांस्युग्रौ बाहूनपि सुभूषणान्
Teshamapatatam shighram gandivapreshitaih sharaih
Nichakarta shiransyugrau bahunapi subhushanan
68.34
तैः शिरोभिर्मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैः
बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता
Taih shirobhirmahi kirna bahubhishcha sahangadaih
Babhau kanakapashana bhujagairiva sanvrita
68.35
बाहवो विशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि च
च्यवमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिणः
Bahavo vishikhaishchhinnah shiransyunmathitani cha
Chyavamananyadrishyanta drumebhya iva pakshinah
68.36
शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रस्रुतशोणिताः
व्यदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव
Sharaih sahasrasho viddha dvipah prasrutashonitah
Vyadrishyantadrayah kale gairikambusrava iva
68.37
निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितैः शरैः
गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः
Nihatah sherate smanye bibhatsornishitaih sharaih
Gajaprishthagata mlechchha nanavikritadarshanah
68.38
नानावेषधरा राजन्नानाशस्त्रौघसंवृताः
रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर्हताः
Nanaveshadhara rajannanashastraughasanvritah
Rudhirenanuliptanga bhanti chitraih sharairhatah
68.39
शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताः
सहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः
Shonitam nirvamanti sma dvipah parthasharahatah
Sahasrashashchhinnagatrah sarohah sapadanugah
68.40
चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशः
भृशं त्रस्ताश्च बहुधा स्वानेन ममृदुर्गजाः
सान्तरायुधिका मत्ता द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः
Chukrushushcha nipetushcha babhramushchapare dishah
Bhrisham trastashcha bahudha svanena mamridurgajah
Santarayudhika matta dvipastikshnavishopamah
68.41
विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषः
यवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सुनिकैः सह
Vidantyasuramayam ye sughora ghorachakshushah
Yavanah paradashchaiva shakashcha sunikaih saha
68.42
गोयोनिप्रभवा म्लेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणः
दार्वाभिसारा दरदाः पुण्ड्राश्च सह बाह्लिकैः
Goyoniprabhava mlechchhah kalakalpah praharinah
Darvabhisara daradah pundrashcha saha bahlikaih
68.43
न ते स्म शक्याः संख्यातुं व्राताः शतसहस्रशः
वृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानामिवायतिः
Na te sma shakyah sankhyatum vratah shatasahasrashah
Vrishtistathavidha hyasichchhalabhanamivayatih
68.44
अभ्रच्छायामिव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयः
मुण्डार्धमुण्डजटिलानशुचीञ्जटिलाननान्
म्लेच्छानशातयत्सर्वान्समेतानस्त्रमायया
Abhrachchhayamiva sharaih sainye kritva dhananjayah
Mundardhamundajatilanashuchinjatilananan
Mlechchhanashatayatsarvansametanastramayaya
68.45
शरैश्च शतशो विद्धास्ते संघाः संघचारिणः
प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः
Sharaishcha shatasho viddhaste sanghah sanghacharinah
Pradravanta rane bhita girigahvaravasinah
68.46
गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शतैः शरैः
वडाः कङ्का वृका भूमावपिबन्रुधिरं मुदा
Gajashvasadimlechchhanam patitanam shataih sharaih
Vadah kanka vrika bhumavapibanrudhiram muda
68.47
पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम्
शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम्
प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम्
Pattyashvarathanagaishcha prachchhannakritasankramam
Sharavarshaplavam ghoram keshashaivalashadvalam
Pravartayannadimugram shonitaughataranginim
68.48
शिरस्त्राणक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंभृताम्
अकरोद्गजसंबाधां नदीमुत्तरशोणिताम्
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम्
Shirastranakshudramatsyam yugante kalasambhritam
Akarodgajasambadham nadimuttarashonitam
Dehebhyo rajaputranam nagashvarathasadinam
68.49
यथा स्थलं च निम्नं च न स्याद्वर्षति वासवे
तथासीत्पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता
Yatha sthalam cha nimnam cha na syadvarshati vasave
Tathasitprithivi sarva shonitena paripluta
68.50
षट्सहस्रान्वरान्वीरान्पुनर्दशशतान्वरान्
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः
Shatsahasranvaranviranpunardashashatanvaran
Prahinonmrityulokaya kshatriyankshatriyarshabhah
68.51
शरैः सहस्रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपाः
शेरते भूमिमासाद्य शैला वज्रहता इव
Sharaih sahasrasho viddha vidhivatkalpita dvipah
Sherate bhumimasadya shaila vajrahata iva
68.52
स वाजिरथमातङ्गान्निघ्नन्व्यचरदर्जुनः
प्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्नन्नडवनं यथा
Sa vajirathamatangannighnanvyacharadarjunah
Prabhinna iva matango mridnannadavanam yatha
68.53
भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्
निर्दहेदनलोऽरण्यं यथा वायुसमीरितः
Bhuridrumalatagulmam shushkendhanatrinolapam
Nirdahedanaloranyam yatha vayusamiritah
68.54
सैन्यारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितः
शरार्चिरदहत्क्रुद्धः पाण्डवाग्निर्धनंजयः
Sainyaranyam tava tatha krishnanilasamiritah
Shararchiradahatkruddhah pandavagnirdhananjayah
68.55
शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैः संस्तरन्महीम्
प्रानृत्यदिव संबाधे चापहस्तो धनंजयः
Shunyankurvanrathopasthanmanavaih sanstaranmahim
Pranrityadiva sambadhe chapahasto dhananjayah
68.56
वज्रकल्पैः शरैर्भूमिं कुर्वन्नुत्तरशोणिताम्
प्राविशद्भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजयः
तं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत्
Vajrakalpaih sharairbhumim kurvannuttarashonitam
Pravishadbharatim senam sankruddho vai dhananjayah
Tam shrutayustathambashtho vrajamanam nyavarayat
68.57
तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः
न्यपातयद्धयाञ्शीघ्रं यतमानस्य मारिष
धनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे
Tasyarjunah sharaistikshnaih kankapatraparichchhadaih
Nyapatayaddhayanshighram yatamanasya marisha
Dhanushchasyaparaishchhittva sharaih partho vichakrame
68.58
अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य क्रोधपर्याकुलेक्षणः
आससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम्
Ambashthastu gadam grihya krodhaparyakulekshanah
Asasada rane partham keshavam cha maharatham
68.59
ततः स प्रहसन्वीरो गदामुद्यम्य भारत
रथमावार्य गदया केशवं समताडयत्
Tatah sa prahasanviro gadamudyamya bharata
Rathamavarya gadaya keshavam samatadayat
68.60
गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा
अर्जुनो भृशसंक्रुद्धः सोऽम्बष्ठं प्रति भारत
Gadaya taditam drishtva keshavam paraviraha
Arjuno bhrishasankruddhah sombashtham prati bharata
68.61
ततः शरैर्हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम्
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम्
Tatah sharairhemapunkhaih sagadam rathinam varam
Chhadayamasa samare meghah suryamivoditam
68.62
ततोऽपरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनः
अचूर्णयत्तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tatoparaih sharaishchapi gadam tasya mahatmanah
Achurnayattada parthastadadbhutamivabhavat
68.63
अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां महतीं गदाम्
अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनरताडयत्
Atha tam patitam drishtva grihyanyam mahatim gadam
Arjunam vasudevam cha punah punaratadayat
68.64
तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ
चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा
Tasyarjunah kshuraprabhyam sagadavudyatau bhujau
Chichchhedendradhvajakarau shirashchanyena patrina
68.65
स पपात हतो राजन्वसुधामनुनादयन्
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः
Sa papata hato rajanvasudhamanunadayan
Indradhvaja ivotsrishto yantranirmuktabandhanah
68.66
रथानीकावगाढश्च वारणाश्वशतैर्वृतः
सोऽदृश्यत तदा पार्थो घनैः सूर्य इवावृतः
Rathanikavagadhashcha varanashvashatairvritah
Sodrishyata tada partho ghanaih surya ivavritah