UtshovChapter 67
67.1
संजय उवाच
संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमः
द्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः
Sanjaya uvacha
Sanniruddhastu taih partho mahabalaparakramah
Drutam samanuyatashcha dronena rathinam varah
67.2
किरन्निषुगणांस्तीक्ष्णान्स्वरश्मीनिव भास्करः
तापयामास तत्सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा
Kirannishugananstikshnansvarashminiva bhaskarah
Tapayamasa tatsainyam deham vyadhigano yatha
67.3
अश्वो विद्धो ध्वजश्छिन्नः सारोहः पतितो गजः
छत्राणि चापविद्धानि रथाश्चक्रैर्विना कृताः
Ashvo viddho dhvajashchhinnah sarohah patito gajah
Chhatrani chapaviddhani rathashchakrairvina kritah
67.4
विद्रुतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततः
इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन
Vidrutani cha sainyani sharartani samantatah
Ityasittumulam yuddham na pragyayata kinchana
67.5
तेषामायच्छतां संख्ये परस्परमजिह्मगैः
अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभीक्ष्णं समकम्पयत्
Teshamayachchhatam sankhye parasparamajihmagaih
Arjuno dhvajinim rajannabhikshnam samakampayat
67.6
सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगरः
अभ्यद्रवद्रथश्रेष्ठं शोणाश्वं श्वेतवाहनः
Satyam chikirshamanastu pratigyam satyasangarah
Abhyadravadrathashreshtham shonashvam shvetavahanah
67.7
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिरजिह्मगैः
अन्तेवासिनमाचार्यो महेष्वासं समर्दयत्
Tam dronah panchavinshatya marmabhidbhirajihmagaih
Antevasinamacharyo maheshvasam samardayat
67.8
तं तूर्णमिव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः
अभ्यधावदिषूनस्यन्निषुवेगविघातकान्
Tam turnamiva bibhatsuh sarvashastrabhritam varah
Abhyadhavadishunasyannishuvegavighatakan
67.9
तस्याशु क्षिपतो भल्लान्भल्लैः संनतपर्वभिः
प्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन्
Tasyashu kshipato bhallanbhallaih sannataparvabhih
Pratyavidhyadameyatma brahmastram samudirayan
67.10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं युधि
यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद्यदर्जुनः
Tadadbhutamapashyama dronasyacharyakam yudhi
Yatamano yuva nainam pratyavidhyadyadarjunah
67.11
क्षरन्निव महामेघो वारिधाराः सहस्रशः
द्रोणमेघः पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः
Ksharanniva mahamegho varidharah sahasrashah
Dronameghah parthashailam vavarsha sharavrishtibhih
67.12
अर्जुनः शरवर्षं तद्ब्रह्मास्त्रेणैव मारिष
प्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर्बाणान्विशातयन्
Arjunah sharavarsham tadbrahmastrenaiva marisha
Pratijagraha tejasvi banairbananvishatayan
67.13
द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत्
वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुरसि चाशुगैः
Dronastu panchavinshatya shvetavahanamardayat
Vasudevam cha saptatya bahvorurasi chashugaih
67.14
पार्थस्तु प्रहसन्धीमानाचार्यं स शरौघिणम्
विसृजन्तं शितान्बाणानवारयत तं युधि
Parthastu prahasandhimanacharyam sa sharaughinam
Visrijantam shitanbananavarayata tam yudhi
67.15
अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ
आवर्जयेतां दुर्धर्षं युगान्ताग्निमिवोत्थितम्
Atha tau vadhyamanau tu dronena rathasattamau
Avarjayetam durdharsham yugantagnimivotthitam
67.16
वर्जयन्निशितान्बाणान्द्रोणचापविनिःसृतान्
किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं न्यपातयत्
Varjayannishitanbanandronachapavinihsritan
Kiritamali kaunteyo bhojanikam nyapatayat
67.17
सोऽन्तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम्
अभ्ययाद्वर्जयन्द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम्
Sontara kritavarmanam kambojam cha sudakshinam
Abhyayadvarjayandronam mainakamiva parvatam
67.18
ततो भोजो नरव्याघ्रं दुःसहः कुरुसत्तम
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रो दशभिः कङ्कपत्रिभिः
Tato bhojo naravyaghram duhsahah kurusattama
Avidhyatturnamavyagro dashabhih kankapatribhih
67.19
तमर्जुनः शितेनाजौ राजन्विव्याध पत्रिणा
पुनश्चान्यैस्त्रिभिर्बाणैर्मोहयन्निव सात्वतम्
Tamarjunah shitenajau rajanvivyadha patrina
Punashchanyaistribhirbanairmohayanniva satvatam
67.20
भोजस्तु प्रहसन्पार्थं वासुदेवं च माधवम्
एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्
Bhojastu prahasanpartham vasudevam cha madhavam
Ekaikam panchavinshatya sayakanam samarpayat
67.21
तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभिः
शरैरग्निशिखाकारैः क्रुद्धाशीविषसंनिभैः
Tasyarjuno dhanushchhittva vivyadhainam trisaptabhih
Sharairagnishikhakaraih kruddhashivishasannibhaih
67.22
अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा महारथः
पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं विव्याधोरसि भारत
Athanyaddhanuradaya kritavarma maharathah
Panchabhih sayakaisturnam vivyadhorasi bharata
67.23
पुनश्च निशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध पञ्चभिः
तं पार्थो नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे
Punashcha nishitairbanaih partham vivyadha panchabhih
Tam partho navabhirbanairajaghana stanantare
67.24
विषक्तं दृश्य कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति
चिन्तयामास वार्ष्णेयो न नः कालात्ययो भवेत्
Vishaktam drishya kaunteyam kritavarmaratham prati
Chintayamasa varshneyo na nah kalatyayo bhavet
67.25
ततः कृष्णोऽब्रवीत्पार्थं कृतवर्मणि मा दयाम्
कुरुसांबन्धिकं कृत्वा प्रमथ्यैनं विशातय
Tatah krishnobravitpartham kritavarmani ma dayam
Kurusambandhikam kritva pramathyainam vishataya
67.26
ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वार्जुनः शरैः
अभ्यगाज्जवनैरश्वैः काम्बोजानामनीकिनीम्
Tatah sa kritavarmanam mohayitvarjunah sharaih
Abhyagajjavanairashvaih kambojanamanikinim
67.27
अमर्षितस्तु हार्दिक्यः प्रविष्टे श्वेतवाहने
विधुन्वन्सशरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः
Amarshitastu hardikyah pravishte shvetavahane
Vidhunvansasharam chapam panchalyabhyam samagatah
67.28
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ
पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः
Chakrarakshau tu panchalyavarjunasya padanugau
Paryavarayadayantau kritavarma ratheshubhih
67.29
तावविध्यत्ततो भोजः सर्वपारशवैः शरैः
त्रिभिरेव युधामन्युं चतुर्भिश्चोत्तमौजसम्
Tavavidhyattato bhojah sarvaparashavaih sharaih
Tribhireva yudhamanyum chaturbhishchottamaujasam
67.30
तावप्येनं विव्यधतुर्दशभिर्दशभिः शरैः
संचिच्छिदतुरप्यस्य ध्वजं कार्मुकमेव च
Tavapyenam vivyadhaturdashabhirdashabhih sharaih
Sanchichchhidaturapyasya dhvajam karmukameva cha
67.31
अथान्यद्धनुरादाय हार्दिक्यः क्रोधमूर्छितः
कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैरवाकिरत्
Athanyaddhanuradaya hardikyah krodhamurchhitah
Kritva vidhanushau virau sharavarshairavakirat
67.32
तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतुः
तेनान्तरेण बीभत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम्
Tavanye dhanushi sajye kritva bhojam vijaghnatuh
Tenantarena bibhatsurviveshamitravahinim
67.33
न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा
धार्तराष्ट्रेष्वनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ
Na lebhate tu tau dvaram varitau kritavarmana
Dhartarashtreshvanikeshu yatamanau nararshabhau
67.34
अनीकान्यर्दयन्युद्धे त्वरितः श्वेतवाहनः
नावधीत्कृतवर्माणं प्राप्तमप्यरिसूदनः
Anikanyardayanyuddhe tvaritah shvetavahanah
Navadhitkritavarmanam praptamapyarisudanah
67.35
तं दृष्ट्वा तु तथायान्तं शूरो राजा श्रुतायुधः
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धो विधुन्वानो महद्धनुः
Tam drishtva tu tathayantam shuro raja shrutayudhah
Abhyadravatsusankruddho vidhunvano mahaddhanuh
67.36
स पार्थं त्रिभिरानर्छत्सप्तत्या च जनार्दनम्
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत्
Sa partham tribhiranarchhatsaptatya cha janardanam
Kshuraprena sutikshnena parthaketumatadayat
67.37
तमर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम्
आजघान भृशं क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्
Tamarjuno navatya tu sharanam nataparvanam
Ajaghana bhrisham kruddhastottrairiva mahadvipam
67.38
स तन्न ममृषे राजन्पाण्डवेयस्य विक्रमम्
अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत्
Sa tanna mamrishe rajanpandaveyasya vikramam
Athainam saptasaptatya narachanam samarpayat
67.39
तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तभिर्नतपर्वभिः
Tasyarjuno dhanushchhittva sharavapam nikritya cha
Ajaghanorasi kruddhah saptabhirnataparvabhih
67.40
अथान्यद्धनुरादाय स राजा क्रोधमूर्छितः
वासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Athanyaddhanuradaya sa raja krodhamurchhitah
Vasavim navabhirbanairbahvorurasi charpayat
67.41
ततोऽर्जुनः स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिंदमः
शरैरनेकसाहस्रैः पीडयामास भारत
Tatorjunah smayanneva shrutayudhamarindamah
Sharairanekasahasraih pidayamasa bharata
67.42
अश्वांश्चास्यावधीत्तूर्णं सारथिं च महारथः
विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः
Ashvanshchasyavadhitturnam sarathim cha maharathah
Vivyadha chainam saptatya narachanam mahabalah
67.43
हताश्वं रथमुत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधः
अभ्यद्रवद्रणे पार्थं गदामुद्यम्य वीर्यवान्
Hatashvam rathamutsrijya sa tu raja shrutayudhah
Abhyadravadrane partham gadamudyamya viryavan
67.44
वरुणस्यात्मजो वीरः स तु राजा श्रुतायुधः
पर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी
Varunasyatmajo virah sa tu raja shrutayudhah
Parnasha janani yasya shitatoya mahanadi
67.45
तस्य माताब्रवीद्वाक्यं वरुणं पुत्रकारणात्
अवध्योऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम
Tasya matabravidvakyam varunam putrakaranat
Avadhyoyam bhavelloke shatrunam tanayo mama
67.46
वरुणस्त्वब्रवीत्प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम्
दिव्यमस्त्रं सुतस्तेऽयं येनावध्यो भविष्यति
Varunastvabravitprito dadamyasmai varam hitam
Divyamastram sutasteyam yenavadhyo bhavishyati
67.47
नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचन
सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे
Nasti chapyamaratvam vai manushyasya kathanchana
Sarvenavashyamartavyam jatena saritam vare
67.48
दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा
अस्त्रस्यास्य प्रभावाद्वै व्येतु ते मानसो ज्वरः
Durdharshastvesha shatrunam raneshu bhavita sada
Astrasyasya prabhavadvai vyetu te manaso jvarah
67.49
इत्युक्त्वा वरुणः प्रादाद्गदां मन्त्रपुरस्कृताम्
यामासाद्य दुराधर्षः सर्वलोके श्रुतायुधः
Ityuktva varunah pradadgadam mantrapuraskritam
Yamasadya duradharshah sarvaloke shrutayudhah
67.50
उवाच चैनं भगवान्पुनरेव जलेश्वरः
अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति
Uvacha chainam bhagavanpunareva jaleshvarah
Ayudhyati na moktavya sa tvayyeva patediti
67.51
स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत्
प्रतिजग्राह तां कृष्णः पीनेनांसेन वीर्यवान्
Sa taya viraghatinya janardanamatadayat
Pratijagraha tam krishnah pinenansena viryavan
67.52
नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिमिवानिलः
प्रत्यभ्ययात्तं विप्रोढा कृत्येव दुरधिष्ठिता
Nakampayata shaurim sa vindhyam girimivanilah
Pratyabhyayattam viprodha krityeva duradhishthita
67.53
जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम्
हत्वा श्रुतायुधं वीरं जगतीमन्वपद्यत
Jaghana chasthitam viram shrutayudhamamarshanam
Hatva shrutayudham viram jagatimanvapadyata
67.54
हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत
स्वेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्
Hahakaro mahanstatra sainyanam samajayata
Svenastrena hatam drishtva shrutayudhamarindamam
67.55
अयुध्यमानाय हि सा केशवाय नराधिप
क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात्तमवधीद्गदा
Ayudhyamanaya hi sa keshavaya naradhipa
Kshipta shrutayudhenatha tasmattamavadhidgada
67.56
यथोक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतः
व्यसुश्चाप्यपतद्भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम्
Yathoktam varunenajau tatha sa nidhanam gatah
Vyasushchapyapatadbhumau prekshatam sarvadhanvinam
67.57
पतमानस्तु स बभौ पर्णाशायाः प्रियः सुतः
संभग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः
Patamanastu sa babhau parnashayah priyah sutah
Sambhagna iva vatena bahushakho vanaspatih
67.58
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्च सर्वशः
प्राद्रवन्त हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्
Tatah sarvani sainyani senamukhyashcha sarvashah
Pradravanta hatam drishtva shrutayudhamarindamam
67.59
तथ काम्बोजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणः
अभ्ययाज्जवनैरश्वैः फल्गुनं शत्रुसूदनम्
Tatha kambojarajasya putrah shurah sudakshinah
Abhyayajjavanairashvaih phalgunam shatrusudanam
67.60
तस्य पार्थः शरान्सप्त प्रेषयामास भारत
ते तं शूरं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम्
Tasya parthah sharansapta preshayamasa bharata
Te tam shuram vinirbhidya pravishandharanitalam
67.61
सोऽतिविद्धः शरैस्तीक्ष्णैर्गाण्डीवप्रेषितैर्मृधे
अर्जुनं प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः
Sotividdhah sharaistikshnairgandivapreshitairmridhe
Arjunam prativivyadha dashabhih kankapatribhih
67.62
वासुदेवं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनः पार्थं च पञ्चभिः
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष
Vasudevam tribhirviddhva punah partham cha panchabhih
Tasya partho dhanushchhittva ketum chichchheda marisha
67.63
भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवः
स तु पार्थं त्रिभिर्विद्ध्वा सिंहनादमथानदत्
Bhallabhyam bhrishatikshnabhyam tam cha vivyadha pandavah
Sa tu partham tribhirviddhva sinhanadamathanadat
67.64
सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणः
सघण्टां प्राहिणोद्घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्वने
Sarvaparashavim chaiva shaktim shurah sudakshinah
Saghantam prahinodghoram kruddho gandivadhanvane
67.65
सा ज्वलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम्
सविस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले
Sa jvalanti maholkeva tamasadya maharatham
Savisphulinga nirbhidya nipapata mahitale
67.66
तं चतुर्दशभिः पार्थो नाराचैः कङ्कपत्रिभिः
साश्वध्वजधनुःसूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रमः
रथं चान्यैः सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरैः
Tam chaturdashabhih partho narachaih kankapatribhih
Sashvadhvajadhanuhsutam vivyadhachintyavikramah
Ratham chanyaih subahubhishchakre vishakalam sharaih
67.67
सुदक्षिणं तु काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम्
बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डवः
Sudakshinam tu kambojam moghasankalpavikramam
Bibheda hridi banena prithudharena pandavah
67.68
स भिन्नमर्मा स्रस्ताङ्गः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः
पपाताभिमुखः शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वजः
Sa bhinnamarma srastangah prabhrashtamukutangadah
Papatabhimukhah shuro yantramukta iva dhvajah
67.69
गिरेः शिखरजः श्रीमान्सुशाखः सुप्रतिष्ठितः
निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये
Gireh shikharajah shrimansushakhah supratishthitah
Nirbhagna iva vatena karnikaro himatyaye
67.70
शेते स्म निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचितः
सुदर्शनीयस्ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणः
पुत्रः काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातितः
Shete sma nihato bhumau kambojastaranochitah
Sudarshaniyastamrakshah karnina sa sudakshinah
Putrah kambojarajasya parthena vinipatitah
67.71
ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते
हतं श्रुतायुधं दृष्ट्वा काम्बोजं च सुदक्षिणम्
Tatah sarvani sainyani vyadravanta sutasya te
Hatam shrutayudham drishtva kambojam cha sudakshinam