UtshovChapter 64
64.1
संजय उवाच
ततो व्यूढेष्वनीकेषु समुत्क्रुष्टेषु मारिष
ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेषु नदत्सु च
Sanjaya uvacha
Tato vyudheshvanikeshu samutkrushteshu marisha
Tadyamanasu bherishu mridangeshu nadatsu cha
64.2
अनीकानां च संह्रादे वादित्राणां च निस्वने
प्रध्मापितेषु शङ्खेषु संनादे लोमहर्षणे
Anikanam cha sanhrade vaditranam cha nisvane
Pradhmapiteshu shankheshu sannade lomaharshane
64.3
अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु
रौद्रे मुहूर्ते संप्राप्ते सव्यसाची व्यदृश्यत
Abhiharayatsu shanakairbharateshu yuyutsushu
Raudre muhurte samprapte savyasachi vyadrishyata
64.4
वडानां वायसानां च पुरस्तात्सव्यसाचिनः
बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत
Vadanam vayasanam cha purastatsavyasachinah
Bahulani sahasrani prakridanstatra bharata
64.5
मृगाश्च घोरसंनादाः शिवाश्चाशिवदर्शनाः
दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा
Mrigashcha ghorasannadah shivashchashivadarshanah
Dakshinena prayatanamasmakam pranadanstatha
64.6
सनिर्घाता ज्वलन्त्यश्च पेतुरुल्काः समन्ततः
चचाल च मही कृत्स्ना भये घोरे समुत्थिते
Sanirghata jvalantyashcha peturulkah samantatah
Chachala cha mahi kritsna bhaye ghore samutthite
64.7
विष्वग्वाताः सनिर्घाता रूक्षाः शर्करवर्षिणः
ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते
Vishvagvatah sanirghata rukshah sharkaravarshinah
Vavurayati kaunteye sangrame samupasthite
64.8
नाकुलिस्तु शतानीको धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा
Nakulistu shataniko dhrishtadyumnashcha parshatah
Pandavanamanikani pragyau tau vyuhatustada
64.9
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च
त्रिभिरश्वसहस्रैश्च पदातीनां शतैः शतैः
Tato rathasahasrena dviradanam shatena cha
Tribhirashvasahasraishcha padatinam shataih shataih
64.10
अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव
अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणोऽब्रवीत्
Adhyardhamatre dhanusham sahasre tanayastava
Agratah sarvasainyanam sthitva durmarshanobravit
64.11
अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम्
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
Adya gandivadhanvanam tapantam yuddhadurmadam
Ahamavarayishyami veleva makaralayam
64.12
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम्
विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि
Adya pashyantu sangrame dhananjayamamarshanam
Vishaktam mayi durdharshamashmakutamivashmani
64.13
एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामतिः
महेष्वासैर्वृतो राजन्महेष्वासो व्यवस्थितः
Evam bruvanmaharaja mahatma sa mahamatih
Maheshvasairvrito rajanmaheshvaso vyavasthitah
64.14
ततोऽन्तक इव क्रुद्धः सवज्र इव वासवः
दण्डपाणिरिवासह्यो मृत्युः कालेन चोदितः
Tatontaka iva kruddhah savajra iva vasavah
Dandapanirivasahyo mrityuh kalena choditah
64.15
शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुणः पाशवानिव
युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्प्रधक्ष्यन्वै पुनः प्रजाः
Shulapanirivakshobhyo varunah pashavaniva
Yugantagnirivarchishmanpradhakshyanvai punah prajah
64.16
क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तकः
जयो जेता स्थितः सत्ये पारयिष्यन्महाव्रतम्
Krodhamarshabaloddhuto nivatakavachantakah
Jayo jeta sthitah satye parayishyanmahavratam
64.17
आमुक्तकवचः खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत्
शुभ्रवर्माम्बरधरः स्वङ्गदी चारुकुण्डली
Amuktakavachah khadgi jambunadakiritabhrit
Shubhravarmambaradharah svangadi charukundali
64.18
रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुगः
विधुन्वन्गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदितः
Rathapravaramasthaya naro narayananugah
Vidhunvangandivam sankhye babhau surya ivoditah
64.19
सोऽग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजयः
व्यवस्थाप्य रथं सज्जं शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
Sogranikasya mahata ishupate dhananjayah
Vyavasthapya ratham sajjam shankham dadhmau pratapavan
64.20
अथ कृष्णोऽप्यसंभ्रान्तः पार्थेन सह मारिष
प्राध्मापयत्पाञ्चजन्यं शङ्खप्रवरमोजसा
Atha krishnopyasambhrantah parthena saha marisha
Pradhmapayatpanchajanyam shankhapravaramojasa
64.21
तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशां पते
आसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः
Tayoh shankhapranadena tava sainye visham pate
Asansanhrishtaromanah kampita gatachetasah
64.22
यथा त्रसन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनिस्वनात्
तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिकाः
Yatha trasanti bhutani sarvanyashaninisvanat
Tatha shankhapranadena vitresustava sainikah
64.23
प्रसुस्रुवुः शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वशः
एवं सवाहनं सर्वमाविग्नमभवद्बलम्
Prasusruvuh shakrinmutram vahanani cha sarvashah
Evam savahanam sarvamavignamabhavadbalam
64.24
व्यषीदन्त नरा राजञ्शङ्खशब्देन मारिष
विसंज्ञाश्चाभवन्केचित्केचिद्राजन्वितत्रसुः
Vyashidanta nara rajanshankhashabdena marisha
Visangyashchabhavankechitkechidrajanvitatrasuh
64.25
ततः कपिर्महानादं सह भूतैर्ध्वजालयैः
अकरोद्व्यादितास्यश्च भीषयंस्तव सैनिकान्
Tatah kapirmahanadam saha bhutairdhvajalayaih
Akarodvyaditasyashcha bhishayanstava sainikan
64.26
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह
पुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः
Tatah shankhashcha bheryashcha mridangashchanakaih saha
Punarevabhyahanyanta tava sainyapraharshanah
64.27
नानावादित्रसंह्रादैः क्ष्वेडितास्फोटिताकुलैः
सिंहनादैः सवादित्रैः समाहूतैर्महारथैः
Nanavaditrasanhradaih kshveditasphotitakulaih
Sinhanadaih savaditraih samahutairmaharathaih
64.28
तस्मिन्सुतुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने
अतीव हृष्टो दाशार्हमब्रवीत्पाकशासनिः
Tasminsutumule shabde bhirunam bhayavardhane
Ativa hrishto dasharhamabravitpakashasanih
64.29
चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः स्थितः
एतद्भित्त्वा गजानीकं प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनीम्
Chodayashvanhrishikesha yatra durmarshanah sthitah
Etadbhittva gajanikam pravekshyamyarivahinim
64.30
एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना
अचोदयद्धयांस्तत्र यत्र दुर्मर्षणः स्थितः
Evamukto mahabahuh keshavah savyasachina
Achodayaddhayanstatra yatra durmarshanah sthitah
64.31
स संप्रहारस्तुमुलः संप्रवृत्तः सुदारुणः
एकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः
Sa sampraharastumulah sampravrittah sudarunah
Ekasya cha bahunam cha rathanaganarakshayah
64.32
ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्
परानवाकिरत्पार्थः पर्वतानिव नीरदः
Tatah sayakavarshena parjanya iva vrishtiman
Paranavakiratparthah parvataniva niradah
64.33
ते चापि रथिनः सर्वे त्वरिताः कृतहस्तवत्
अवाकिरन्बाणजालैस्ततः कृष्णधनंजयौ
Te chapi rathinah sarve tvaritah kritahastavat
Avakiranbanajalaistatah krishnadhananjayau
64.34
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्वार्यमाणः परैर्युधि
शिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्योऽपाहरच्छरैः
Tatah kruddho mahabahurvaryamanah parairyudhi
Shiransi rathinam parthah kayebhyopaharachchharaih
64.35
उद्भ्रान्तनयनैर्वक्त्रैः संदष्टोष्ठपुटैः शुभैः
सकुण्डलशिरस्त्राणैर्वसुधा समकीर्यत
Udbhrantanayanairvaktraih sandashtoshthaputaih shubhaih
Sakundalashirastranairvasudha samakiryata
64.36
पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः
विनिकीर्णानि योधानां वदनानि चकाशिरे
Pundarikavananiva vidhvastani samantatah
Vinikirnani yodhanam vadanani chakashire
64.37
तपनीयविचित्राणि सिक्तानि रुधिरेण च
अदृश्यन्त यथा राजन्मेघसंघाः सविद्युतः
Tapaniyavichitrani siktani rudhirena cha
Adrishyanta yatha rajanmeghasanghah savidyutah
64.38
शिरसां पततां राजञ्शब्दोऽभूत्पृथिवीतले
कालेन परिपक्वानां तालानां पततामिव
Shirasam patatam rajanshabdobhutprithivitale
Kalena paripakvanam talanam patatamiva
64.39
ततः कबन्धः कश्चित्तु धनुरालम्ब्य तिष्ठति
कश्चित्खड्गं विनिष्कृष्य भुजेनोद्यम्य तिष्ठति
Tatah kabandhah kashchittu dhanuralambya tishthati
Kashchitkhadgam vinishkrishya bhujenodyamya tishthati
64.40
नाजानन्त शिरांस्युर्व्यां पतितानि नरर्षभाः
अमृष्यमाणाः कौन्तेयं संग्रामे जयगृद्धिनः
Najananta shiransyurvyam patitani nararshabhah
Amrishyamanah kaunteyam sangrame jayagriddhinah
64.41
हयानामुत्तमाङ्गैश्च हस्तिहस्तैश्च मेदिनी
बाहुभिश्च शिरोभिश्च वीराणां समकीर्यत
Hayanamuttamangaishcha hastihastaishcha medini
Bahubhishcha shirobhishcha viranam samakiryata
64.42
अयं पार्थः कुतः पार्थ एष पार्थ इति प्रभो
तव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत्
Ayam parthah kutah partha esha partha iti prabho
Tava sainyeshu yodhanam parthabhutamivabhavat
64.43
अन्योन्यमपि चाजघ्नुरात्मानमपि चापरे
पार्थभूतममन्यन्त जगत्कालेन मोहिताः
Anyonyamapi chajaghnuratmanamapi chapare
Parthabhutamamanyanta jagatkalena mohitah
64.44
निष्टनन्तः सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः
शयाना बहवो वीराः कीर्तयन्तः सुहृज्जनम्
Nishtanantah sarudhira visangya gadhavedanah
Shayana bahavo virah kirtayantah suhrijjanam
64.45
सभिण्डिपालाः सप्रासाः सशक्त्यृष्टिपरश्वधाः
सनिर्यूहाः सनिस्त्रिंशाः सशरासनतोमराः
Sabhindipalah saprasah sashaktyrishtiparashvadhah
Saniryuhah sanistrinshah sasharasanatomarah
64.46
सबाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणे
महाभुजगसंकाशा बाहवः परिघोपमाः
Sabanavarmabharanah sagadah sangada rane
Mahabhujagasankasha bahavah parighopamah
64.47
उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति संवेष्टन्ति च सर्वशः
वेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः
Udveshtanti vicheshtanti sanveshtanti cha sarvashah
Vegam kurvanti sanrabdha nikrittah parameshubhih
64.48
यो यः स्म समरे पार्थं प्रतिसंरभते नरः
तस्य तस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति
Yo yah sma samare partham pratisanrabhate narah
Tasya tasyantako banah shariramupasarpati
64.49
नृत्यतो रथमार्गेषु धनुर्व्यायच्छतस्तथा
न कश्चित्तत्र पार्थस्य ददर्शान्तरमण्वपि
Nrityato rathamargeshu dhanurvyayachchhatastatha
Na kashchittatra parthasya dadarshantaramanvapi
64.50
यत्तस्य घटमानस्य क्षिप्रं विक्षिपतः शरान्
लाघवात्पाण्डुपुत्रस्य व्यस्मयन्त परे जनाः
Yattasya ghatamanasya kshipram vikshipatah sharan
Laghavatpanduputrasya vyasmayanta pare janah
64.51
हस्तिनं हस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव च
अभिनत्फल्गुनो बाणै रथिनं च ससारथिम्
Hastinam hastiyantaramashvamashvikameva cha
Abhinatphalguno banai rathinam cha sasarathim
64.52
आवर्तमानमावृत्तं युध्यमानं च पाण्डवः
प्रमुखे तिष्ठमानं च न कंचिन्न निहन्ति सः
Avartamanamavrittam yudhyamanam cha pandavah
Pramukhe tishthamanam cha na kanchinna nihanti sah
64.53
यथोदयन्वै गगने सूर्यो हन्ति महत्तमः
तथार्जुनो गजानीकमवधीत्कङ्कपत्रिभिः
Yathodayanvai gagane suryo hanti mahattamah
Tatharjuno gajanikamavadhitkankapatribhih
64.54
हस्तिभिः पतितैर्भिन्नैस्तव सैन्यमदृश्यत
अन्तकाले यथा भूमिर्विनिकीर्णैर्महीधरैः
Hastibhih patitairbhinnaistava sainyamadrishyata
Antakale yatha bhumirvinikirnairmahidharaih
64.55
यथा मध्यंदिने सूर्यो दुष्प्रेक्ष्यः प्राणिभिः सदा
तथा धनंजयः क्रुद्धो दुष्प्रेक्ष्यो युधि शत्रुभिः
Yatha madhyandine suryo dushprekshyah pranibhih sada
Tatha dhananjayah kruddho dushprekshyo yudhi shatrubhih
64.56
तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परंतप
प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम्
Tattatha tava putrasya sainyam yudhi parantapa
Prabhagnam drutamavignamativa sharapiditam
64.57
मारुतेनेव महता मेघानीकं विधूयता
प्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम्
Maruteneva mahata meghanikam vidhuyata
Prakalyamanam tatsainyam nashakatprativikshitum
64.58
प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैः
कशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च
Pratodaishchapakotibhirhunkaraih sadhuvahitaih
Kashaparshnyabhighataishcha vagbhirugrabhireva cha
64.59
चोदयन्तो हयांस्तूर्णं पलायन्ते स्म तावकाः
सादिनो रथिनश्चैव पत्तयश्चार्जुनार्दिताः
Chodayanto hayansturnam palayante sma tavakah
Sadino rathinashchaiva pattayashcharjunarditah
64.60
पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्नागांश्चोदयन्तस्तथापरे
शरैः संमोहिताश्चान्ये तमेवाभिमुखा ययौ
तव योधा हतोत्साहा विभ्रान्तमनसस्तदा
Parshnyangushthankushairnaganshchodayantastathapare
Sharaih sammohitashchanye tamevabhimukha yayau
Tava yodha hatotsaha vibhrantamanasastada